Seysenbi, 22 Mamır 2018
Käsip-tübi näsip 4513 6 pikir 5 Naurız, 2018 sağat 09:33

«Tapqan men baqqan» filosofiyası

Qazaqtıñ keybir danalıq sözderi ekonomikalıq mağınağa ie. Mäselen, «Tapqan — tapqandıki, eşki — baqqandıki» deydi halıq. Eger osı sözdiñ astarına üñilsek, onda ekonomikalıq jäne filosofiyalıq zañdılıqtardı köremiz. Bügin qazaq balalarınıñ oyın üstinde aytatın «tapqan — tapqandıki, eşki — baqqandıki» söziniñ mağınasına üñilip köreyik:

Naqtısında, osı mätelde kezdesetin «tapqan» degenimiz «kezdeysoqtıq» kategoriyasına jatatın qwbılıs: zattıñ (qwndılıqtıñ, adami qasiettiñ jäne t.t.) — «tabıluı mümkin» nemese «tabılmauı da mümkin». YAğni, sondıqtan bwl — kezdeysoq närse.

Al «baqqan» söziniñ mağınası «qajettilik» ne «twraqtılıq» kategoriyalarımen ölşenedi: bwl — adam eñbeginiñ äuel basta bir maqsatqa qwrılıp, soğan satılı türde jetuin körsetedi. YAğni, mwnda maqsattı «iske asıru josparı» aldın ala jasalğandıqtan onıñ (maqsattıñ) orındaluı barısında sub'ekt (äreket etuşi adam) meylinşe kezdeysoqtıqqa jol bermeui de josparlağan. YAğni, «baqqan» degenimiz — adamnıñ öz eñbegimen özine twraqtı jağday jasauın aytadı ekenbiz. Endeşe «baqqan» degenimiz «qajettilik» kategoriyasın beyneleydi.

Bwl jerde mına närsege tüsinikteme bere ketu kerek:

Ärine, zamandar boyı köşpendi mal şaruaşılığımen aynalısqan qazaqtıñ tirşiliginde «jwt» dep atalatın fors-majorlıq jağdaylar orın aluı mümkin edi, äli olar bolıp otırğan. Biraq qazaq dünietanımı onday apattardı «tağdır» kategoryasımen baylanıstıradı. Olar tağdırdan qaşıp qwtılu adamnıñ qolınan kelmeytin şarua ekenin, ol Täñirdiñ jibergen zaualı ekenin tüsinedi, oğan moyınwsınadı. YAğni, «tağdır» — adamnan tısqarı twrğan küş bolğandıqtan, ol «tapqan» men «baqqan» dep atalatın ömir zañdılıqtarınıñ mañızın joya almaydı.

Endi osı «danalıq älipbeleriniñ» qazirgi täuelsiz memleketimizdiñ zamanaui ekonomikasında qalay körinis tapqanına toqtalayıq:

Eger jan-jaqtı qaraytın bolsaq, onda közi qaraqtı jan Täuelsizdik alğannan keyin bizdiñ ekonomikamızdıñ «tapqan» sanatında qalıp qoyğanın bayqar edi. Naqtıraq aytar bolsaq, el ekonomikasında negizgi tabıs közine aynalğan «mwnay tabısı», ne bolmasa, basqa da «qazba baylıq» tabıstarı «tapqanğa» jatadı. Sebebi biz «mwnay jäne qazba baylığın» öz qolımızben jasağan joqpız. Ol bizge Täñirdiñ bergen sıyı! Sondıqtan — «tapqan». (Mäselen, Qwday bizge onı bermeui de mümkin edi ğoy. Älemde onday elder köp). Nätijesinde, bizdiñ ekonomika «tapqanın» şetel asırıp satıp, märe-säre bolıp qaldı. Mwnıñ atı «Olja» bolatın! Negizi, qazaq sanasında «oljamen kün köru» uaqıtşa jäne ötpeli kezeñ retinde qabıldanadı. Sondıqtan biz de ekonomikanıñ irgetasın basqa jaqqa, yağni,  «baqqanğa qaray bwru» strategiyasın äuel bastan jasap, iske asıra bastau qajet edi. Biraq biz birşama uaqıt «oljadan» basımız aynalıp, «al, je!» dep, keşigip qaldıq.

Al «baqqan» şe?

Onıñ «beyşara» bolıp qalğanı ras: sebebi, «bağu» üşin de qorada birli-ekili «eşki» qaluı tiis qoy? Ökinişke qaray, azıq-tülik öndirisin qamtamasız etip twrğan auıl şaruaşılıqtarın ıdıratıp, retti mehanizmmen jwmıs istep twrğan öndiristi, qoğamdıq menşikti qiratıp aldıq ta, köp jağdayda «bağatın eşki» tappay qalğan jwrt − «baqqan bolmasa tapqandı köreyik» dep sauda-saudalap ketti. (Eskertu: «olja» siyaqtı «sauda» da «tapqannıñ» bir türi bolıp tabıladı).

Tüsindiru: Eger «tapqandı» ömir süru principine aynaldırmay, ğasırlar boyı «baqqan» principimen kele jatqan, söytip, tek qana öz eñbeginiñ jemisin jegen qazaqtı bügingi «tapqan» tübegeyli özgertip jiberuge wmtılmağanda — ol turalı söz köterudiñ de eş qajeti joq edi. Prezident N.Nazarbaevtıñ ötken jılı jazğan «Ruhani jañğıru: bolaşaqqa bağdar» maqalası da tüsingen janğa «tapqannan baqqanğa köşu jolı» ekeni ras).

Ökinişke qaray, elimiz endi ğana «tapqannan» esin jiıp, endi ğana «baqqanın» izdey bastadı. Bügindegi aytılatın «käsippen aynalısıñdar», «öndiristi damıtayıq», «tauarlardı şetten almay özimiz öndireyik» degen wrandar sonıñ ayğağı.

Mwnda erekşe eskeretin tağı bir jağday bar, ol mınau:

Erteñ «baqqan», yağni «tauar öndirisi» damığan sayın özimizge de resurs (jer, su aua) tapşılığı ayqın sezile bastaytın boladı. Qazirgi halqımızdıñ demografiyalıq ösim deñgeyi de soğan qolaylı bolıp keledi. Demografiya, adam kapitalınıñ damuı, ğılım men bilim, memlekettik basqaru jüyesi, eñ bastısı — ekonomikalıq strategiya solay qaray bağıt aldı. Biraq ol kezde biz bügingi «tapqıştardıñ» strategiyalıq resurstarımızdı eşbir motivaciyasız «ärkimniñ menşigine» berip tastağandarı üşin qattı ökinetin bolamız.

Mine, mäsele qayda?!

Äbdiraşit Bäkirwlı, filosof

Abai.kz

6 pikir