Senbi, 21 Säuir 2018
46 - söz 1386 1 pikir 15 Naurız, 2018 sağat 11:15

Kie

Kiesi wradı degendi estuiñiz bar ma?

Jalpı kie degen ne? Qiyaldan jasalğan qasiet pe, älde qwndılıq jasırılğan tılsım ba?

Kieli şöp - adıraspan, kieli qws - aqqu, kieli añ - aqböken, kieli januar - jılqı, kieli aspap - qobız... Osılayşa kieli dünieler tizbegi kete beredi? Sonda qalay? Osınau dünielerdiñ därejesin wlıqtaytınday ne küş, ne qwdiret?

Al tuğan jerdi nege kieli dep bilemiz? Rasında da, qwdiretti küş pen ayrıqşa qasietke twnıp twrsa, nege bäz bireu otanınan bezip, şetel kezip ketedi?

Äy, men bilmeytin sır bar-au dep, “Bilgim keledi” klubınıñ kezekti taqırıbın oqığanda oy şırmauına tağı bir tüskenim bar. Hoş, sonımen, bwl jolğı taqırıp “Kieli meken” atalğan eken. Tizgindi Aybek Näbi bauırımız qolına aldı. Tereñge tartqan dünielerdiñ jügi de auır tüsti bilem, qalam alıp, jaza saluğa imendim. Sebebi, taqırıp auqımdı, mälimet köp. Dese de, osınau kieli meken wğımın öz tüsinigimşe täpsirlep köreyin dep şeştim.

Äñgimeniñ älqissasın özimnen bastağanım jön-au.

Jalpı, özim Albannıñ qızımın, Rayımbek audanında düniege kelgem.
Bala künimnen anamnıñ jeti şelpek pisirip, dastarhanğa qwran oqıtatını esimde qalıptı. Jäne jadımda qalğan bir närse bar, ol - äkem Almatığa jol jürgen sayın, babamız Rayımbek batırdıñ basına täu etip barıp, qwran oqıtıp qaytatın edi. Ämiyanında ünemi Rayımbek atamızdıñ sureti jüretin. Jäne äkemniñ ılği jatar aldında ertegi oqıp beretin ädeti bolğan. Auıq-auıq Rayımbek batırdıñ erligi men äulieligi jaylı da söz qozğauşı edi. Mwqabası qara tüsti Rayımbek batır jaylı kitap ta sörede twratın. Rayımbek batır nayzasın jerge qadağanda sol jerden Qwdaydıñ qwdiretimen jarıp şıqqan qaynar bwlaq jaylı da estigem. Qayran qalğam. Qalay? Ne üşin? Şınında da, Rayımbek batır allanıñ süygen qwlı bolğan ba?

Al Keñes däuiri twsında babamızdıñ mazarın bul'dozer traktormen qırıp tastamaq bolğan ğoy. Sonda traktorlar batırdıñ jatqan jerine bettey almay, audarılıp kete bergen eken. Tipti toğız joldıñ torabınan orın alıp, wrpağınıñ köz aldında ziratı twrarın batır közi tirisinde bildi deydi. Osınıñ bärine tañğaldım, süysindim, ülgi twttım, qasietine bas idim. Zatım qız bolsa da, batırdıñ erligine tänti bolıp, äldebir jauıngerlik ruh meni demeytindey, özimdi öjet sezinetinmin. Jäne qaybir keyipkerdiñ qasietine taban tiregende, ünemi qaysar minezi men erligin bağalaytınmın.

Rayımbek batır meniñ jebeuşi wlı babam bolıp keldi.

Äli esimde, batırdıñ basına alğaş ziyarat etip barğan kezim. Mektepti oydağıday üzdik tämamdadım. Joğarı oqu ornına tüsuge dayındalıp jürmin. Jwma küni äkem: “Qızım, kiin, jür, ekeuimiz babañnıñ basına barıp qaytayıq. Qazaqta “öli razı bolmay, tiri bayımaydı” degen bar. Rayımbek atamızdıñ batasın alıp qaytayıq” dedi. Quanışım qoynıma sıysaşı. Jüregim lüpildep, äldebir tılsım sezimniñ jetegimen Rayımbek atanıñ basına keldim. Äkem qwran oqıdı. Kümbezine köz salıp, iştey tebirenip otırğanmın. Kenet... Közimnen ıstıq jas tögile jöneldi. Ağıl-tegil jıladım. Ne üşin ekenin özim de bilmeymin. Äyteuir solqılımdı basa almay, wzaq egildim. Äkem: “Qızım-au, ne boldı, qoy, entigiñdi bas. Köz jasıñdı tökkeniñ ne?” dep, meniñ tosın minezime tañırqap qaldı. Men de ne üşin jılağanımdı tüsine almadım. Bwl - menen tıs küş bolatın. Biraq, äldebir jeñildikpen keri qaytqanım esimde.

Sodan ne kerek, oquğa tüstim, öz basım, babamnıñ batasına sendim. Sodan student kezimde qalt etse, Rayımbek atamnıñ basına barıp, qwran oqıtıp qaytudı ädetke aynaldırğam. Ol kezde namaz, meşit degennen tipti beyhabarmız ğoy. Bir küni kurstas qızım radioğa swhbat alğısı keletinin ayttı. “Ne jöninde?” dep swrap qoyamın. “Sol, sen Rayımbek atanıñ basına ziyarat etip barıp jürsiñ ğoy, sol turalı” dep qısqa qayırdı. Rizamın. Birden kelisim berdim. Sodan biraz uaqıt ötken soñ özim jaylı habardı qwlağım şalıp qaldı. Estidim de, jağamdı wstadım.

“Qazir qwdaydı qoyıp, äuraqqa tabınatındar şıqtı. Şirk qosıp jür. Tozaqtıq. Ölgen qu süyek qalay kömek beredi? Al olar özin özi qwtqara almaytın äruaqtarğa sıyınatındı şığarıptı. Adasqan, astapıralla, künähar Bayan” degen tüyin şığarğan eken. Özimmen birge bir bölmede jatıp, bir tabaqtan as işken dosımnıñ jasağan habarı. Adasıp jürgen Bayanğa janı aşığan türi ğoy, külli jwrtşılıqqa habar jazıp, taratıp jiberipti.
Al men sol sätten bastap babamnıñ basına baruımnıñ dwrıs-bwrıstığın ajırata almay, düdamal küyge tüskenim bar. Künäharmın ba ne? Sonda babalar kiesi degen joq pa ne?

Hoş, sonımen men de jaylap meşitke bet bwrıp, babalardan alıstap ketken ekenmin.

Al sol sätten bastap kieli batadan, bababalar ruhınıñ tuıstığınan da ajırağanımdı endi ğana tüsinip otırmın.

Bilesiz be, men ne tüsindim?

Osı küngi däris neni wqtırdı?

Sonımen, Kie degen ne dep oylaysız?

Rayımbek atanıñ mazarı ma? Älde meşit pe? Qaysısı kieli? Meşit?
Meşit te, jay ğana ğimarat qoy, ol nemenege kieli bola qaladı? Meşit kirgen adamdı tazartıp jiberetindey kirpişteri beyişten äkelingen asıl tas pa sonda?

Qwdayğa bet bwrıp, qwlşılıq qılğandıqtan kieli deymisiz?

Arajigin ajıratayıqşı. Demek, meşit emes, adamnıñ jüregi kieli ğoy. Iqılası, dwğası, tilegi, qasieti men boyında jasırılğan qwndılığı kieli ğoy. Al meşit - ol jay ğana qwndılıqtı aqtaratın orın. Solay ma?

Toqtañız, mine, gäp qayda jatır.

Biz äu basta osı jerden qatelesken ekenbiz.

Demek, kie - zatta emes, kökirekte, deydi - LOGOTERAPIYA.

Demek, meniñ kökiregim babamnıñ qwndılığına bas iip, sodan ülgi alıp, nwrlanıp twr emes pe?

Babamdı kieli qılğan - sol kisiniñ boyındağı qwndılığına tänti qılğan meniñ KÖKİREGİM. Tüsinesiz be, meniñ janım sol kisiniñ nwrlı qwndılıqtarın qalaydı. Sol kisiniñ basına barğan sayın keudem sırğa, nwrğa toladı.

Al orıs ne käris sındı wltı men tanımı jat bötenge Rayımbek atam kieli adam emes. Öytkeni onıñ kökiregi tükti de sezbeydi. Arabqa da meniñ atama degen qwrmetim men qwndılığına degen qwştarlığım jat äri külkili.
Al kökiregimdegi qwştarlıq özime ğana ayan.

Ananıñ jaulığın kieli deymiz. Ol da qarapayım jaulıq qoy. Bir japıraq oramaldı wlıqtatıp twrğan ananıñ bergen mahabbatı emes pe? Anañ köz jwmıp, topıraq jastansa, “bitti, ol qu süyek, ol mağan emes, özine kömektesip alsın, kerek bolsa” dep, jüregiñnen qiıp tastasañ, adamdığıñnan ne qwn?
Ananıñ boyındağı qwndılıqqa qwştarlıq, mahabbatına bas iyu - ol tek seniñ jüregiñnen şıqqan sezim. Sen ğoy, sol anañ tiri bolsa da, baqilıq bolsa da, kie twtatın.

Demek, kie - adamnıñ jüreginde. Jäne sol jürekke wlıq qasietimen engen älgi anañda.

Atañ da, babañ da, däl solay, jüregiñde wlıq qasietimen qaldı.

Sen mazarına baqıt tilep barmaysıñ! Qwdaydan bezip, äruaqtan pana tilep barmaysıñ.

Sağınışıñ, qwştarlığıñ jeteleydi, qwndılığın öne boyıñnan ötkizip, äldebir küş alu üşin barasıñ. Adamdı adammen jalğaytın osı qwndılıq. Meyli, ol adam öli bolsın, tiri bolsın.

Estisiñ be, kie - seniñ kökiregiñdegi izgilikke qwştarlıq.

Al bile bilseñ, qazaqtıñ babaları qwndılıq pen qasiettiñ qaynar bwlağın twla boyına siñirgender. Sol üşin kieli. Äytpese, jatqan jerin qoparudan qorğap nesi bar Qwdaydıñ? Tilegin qabıl qılıp, qara jerdi qaq jarıp, bwlaq şığarıp ne kerek?
Demek, alla razı bolğan adamdardı biz kie twtamız. Sol allağa süyikti bolğan qasieti üşin. Öytkeni, Jaratuşı özi panasına alıp, kie bergen.
Biz de, sol qasiettiñ şarapatın körgimiz keledi.

Jaqsıdan şarapat, jamannan kesapat degen söz bar emes pe?

Mwnda da däl solay.

Qazaq eli de, qanı qazaq, janı qazaq üşin kieli meken.

Mekke men Medineden basqa kieli jer joq deysiz be?

Ne sebepti Medine kieli? Ol da jay ğana jer, arabtar meken etken el.

Payğambar kelgendigi üşin be? İzgilik şamı sol elde jağılğanı üşin be?
Endeşe, qazaq jerine de, talay sahabalar taban tiregen, talay äulieler izgiliktiñ otın jaqqan.

Atap aytsaq, Türkistan da kieli. Sebebi, Arıstan bab sahabanıñ süyegi jatır. Ol ol ma, külli türki jwrtınıñ şamşırağına aynalğan Qwl Qoja Ahmet YAssaiu de qazaq jerinde.

Ne üşin YAssaui kieli deysiz be?

Negizi, bwl swraq qazaqtan basqağa tañsıq emes te şığar.

Öytkeni, jılına osı bir qasietti mekenge, dälirek aytsaq türki ğwlamasınıñ basına ziyarat etip bir millionnan asa adam keledi eken. Al biz mwnı “ŞIRK” dep şırıldap jürmiz.

Sözdiñ şını kerek, osı künge deyin qwdaydı qoyıp, äruaqqa sıyınğan atam qazaqtı körmeppin. Körsem közim şıqsın.

Ata-babağa degen qwrmetti jalınıp jalbarınumen şatastırıp, bılıqtırıp jürgen kimder ekenin de tüsinbedim.

Meyli, meniñ atam da, apam da köz jwmdı delik. Äldekim üşin olar qara jer qoynında jatqan qu süyek şığar, al men üşin mäñgi baqi kieli adamdar bolıp qala beredi. Mwnı da şirk deysiz be? Külkili.

Al Aybek Näbi bauırımız eki jıl Ahmet YAssaui kesenesinde qızmet etken eken. Talay sırdıñ betin aşıp, talay qwndılıqtardı aqtardı.
Al aytılğan dünieler bir emes, talay jazbanıñ arqauına aynalatınday kürdeli.

Onı sirä, tolıq jetkizuge meniñ örem de, tilim de jetpes.
Äytse de, az da bolsa, kie wğımınıñ sırın tüsingendey boldım. Jäne ol jaylı sizderge qanşalıqtı jetkize alğanımdı da bilmeymin, äyteuir asıl qwndılığımızdan bolmay qalğır aqımaqtığımızdıñ kesirinen ajırap qalmasaq ekenbiz deymin.

Qazaq ta, qazaq jeri de, qazaq jerin mekendegen halıq ta kieli. Sebebi, osı eldi meken etken äygili twlğalardıñ izgi qasietine qwdaydıñ közi tüsken.
Jäne meniñ kökiregim osılay deydi.

Bayan Taldıbaeva

Facebook-tegi paraqşasınan

1 pikir