Seysenbi, 22 Mamır 2018
Körşiniñ köleñkesi 2127 11 pikir 20 Naurız, 2018 sağat 13:27

Qıtaydağı qandastar. Şıtırman şırğa, talaylı tağdır talqısı

Birneşe jıldıñ jüzi boldı, arğı bettegi ağayınnıñ köñili mwñ şertip twr. Negizi bwl qıtay qısımı jaqın jıldardıñ enşisindegi auqım emes bolatın. Qıtay « Kegimizdi jüz jılda alsaq erte emes, mıñ jılda alsaq keş emes», - degen qağidanı mıqtap wstanğan halıq.

Olar qazaqtı nege twqırtuı kerek, ala almay jürgen kegi bar ma edi.  Biz täuelsiz saraptama arqılı, keybir tüytkilderdiñ tüyinşegin şeşu üşin, qadari qalimizşe toqtaludı jön kördik.

Älqissa: Bizdiñ alıstan körip jürgenimiz bar bolğanı qağaz aydahar ğana. Ämir Temirdiñ tepkisinen qorqıp qıtay qorğanın twrğızğanın tarihtı oqığan jannıñ bäri biledi. Üş jüzdiñ basın qosqan Han Abılaydıñ twsında sauda-sattıq ornatıp, jibek jolınan ötkeni üşin salıq tölegeni aqiqat. Ötken ğasırdıñ belortasında şahit keşken kökjal batır, swñğıla qolbasşı «Dalalıq soğıstıñ strategi » Ospan batırdıñ qıtaydıñ qitwrqı jılımıq sayasatına qarsı şığıp, üş otaudıñ basın qospaq boluı azattıq jolında arpalısuı, soñında oqqa wşqanı, qarañğı qazaq kögine kün bolıp tuğan, Zuqa batırdıñ basın keskeni. Ğwlama ğalım Aqıttı öltirgeni, wşaq apatı degen jeleumen qoldan wyımdastırılğan zwlmattıñ tañbası sanadan öşip, köñilden seyiler emes.

Alaştıñ soñğı twyağı sanalatın, aduındı aqın Tañjarıq Joldıwlınıñ törmede körgen azabı. Bükil qılmıstıñ perdesin sıpırğanı üşin, şirek ğasır qapasta otırıp köz jwmğan, qabılan jürekti Qajığwmardıñ «Qılmısın» alıñız. Endi qıtay keşe qazaqtıñ basınan sipap kelip edi, dese senesiñ be? Tarihqqa qızıl qanmen mörlenip qalğan barsa-kelmes «Tarım lageri» oñay tidi me, el serkelerin atıp, süyegin egistik alqapqa parşalap şaşıp jiberdi. Söyte twra äsirese partiyaşılar qazaq arasınan qwrıp joğalğan joq. Ömirdiñ aq pen qarasın, aqiqat aldında tabasıñ.

Zımiyan ziyalılar men ziyandı zeynetkerler

Elbası Qazaqstan täuelsizdigin ala salısımen, şeteldegi qandastardı tarihi atajwrtına jinau üşin,  batıl şeşim jasadı. Sol wlı  köştiñ toqtauına, tağı sol kedergi bolğan  zımiyan ziyalılar men ziyandı zeynetkerler boldı. Öti jarılıp ketse de aytatın şındıq bwl. Arğı bette qıtaydan japa şegip, zäbir körgen beykünä ağayınnıñ köz jası wrsın!

«Qıtay kommunistik partiyasına adalmız», - dep ant berip, şen alıp, şekpen kiip, änin aytıp, jırın jırlap şaşpauın köterip kelgen belsendilerdi eşqaşan keşiruge bolmas. Mau Zıdwñnıñ senimine tağzım etip, biz «Mau atañnıñ balalarımız», - dep şirengen şirikterdi qaytesiñ.

Solardıñ twyağın basqan «qwrmetpen zeynet» jasına jetip, erigip otırğan da, añsarları aqşağa auıp, qıtaydıñ ala dorbasın qwşaqtap täuelsizdik alğan, kökbayraqtı elimizge qaray ağıldı. Maqsat sol közdiñ qwrtı bolğan aqşa, jalmañdağan qu qwlqın.

Ala tauğa  añsarı auğan bwğı bettenip entelep, eki ökpesin qolına alıp jetti. Ondağı oyı kvota men penciya alu... sodan ne kerek, eki jep bige şığu.

Jılpostardıñ qulığına qwrıq boylamaydı. Balaları deldal bolıp, auızınan iriñ tögilgen qara qıtayğa tölqwjat alıp berudiñ nebir kanaldarın aştı.  Bwl nağız wlttıñ jauı, ana sütin attağandıq emey nemene? Osını egeräki aşıq ortada aytsañ, aytaqqa ürgen budan itter şäuildep şığa keledi.

Sol «zäntalaqtardıñ» balaları bügin wltşıl körinip, auızı köpire söylep, qazaqtıñ joğın joqtağan bolıp jür... «Bireudiñ joğın bireu, ısqırıp jürip izdeydi», - degen osı. Halıqşıl hameleondar. Solardıñ qasietsizdigi men alıp satar äreketiniñ kesirinen qazaq köşi kibirtiktep qaldı. Bügin bar bäleni köşi-qonğa iterip tastap, kerdeñdep jürgen jayları bar. «Sudıñ da swrauı bar» emes pe?

Osı twsta qwzırlı organdağı şenin paydalanıp, paraqorlıqpen wstalıp, özine qol salğandar da bolğanı şındıq. Jalpı el sayasatınıñ  atqarıp jatqan qızmetin joqqa şığarıp, küstanalaudıñ ziyanı qarapayım bwqarağa kelip tidi. Kim senimsiz? Oralman senimsiz.  Kim kinäli, tağı da sol oralman...

 

Babalar bäygesi

Osı bäygelerdi qağaz jüzinde quattap, barınşa bilek sıbanıp kirisken bolıp jürip, közi qarauıtıp minberden «Oralmandardı wrğanım bar», - degen, Talğat Mamaş basqaratın licenziyası bar, zatı joq mekeme basında twrdı.

Bwl bir tüsiniksiz jağday. Neşe  ğasır bwrın ötip ketken, süyegin qına basqan babalarğa zäulim-zäulim keseneler twrğızıp, babalardı bäskelestirip talasıp daurığıp, konferenciya ötkizuden ne tabamız?

Elbası «Ötken babamızben emes, bügingi bağamızben, erteñgi şamamızben maqtanatın wlt bolayıq», - dedi emes pe?. Biz mwnday nauqannıñ ötkenine qarsı emespiz. Alayda, arğı bettegi qinalıp jatqan bauırlarğa qanşalıqtı payda qıldı?. Joq, kerisinşe orasan ziyanın tigizdi. Onı jarnamalap sayttarğa, äleumettik jelilerge tarattı. Onı tamaşalap, qızıqtağan qara halıq zäbir kördi. Qıtay men Aq qwlaqtıñ  işine it ölmey me? Mınalar «Oyanıp ketse şataq», - degen ürey tuınday ma? Säl asıqpay, äliftiñ artın bağıp twra twruğa bolar edi. Tölegen Aybergenov: «Bir toyım bolatını sözsiz meniñ», - degen asqan köregendik eken ğoy. Etek jeñimiz bütindelip, bas-ayağımız qwralıp alğan soñ,  toylasaq ta keş bolmas edi...

 

Jazuşılar  nege ünsiz

Negizi wltqa ündemey qızmet qılıp, tolağay eñbekter qaldırıp  ketken twlğalar men qazir aramızda jürgen jampoz jazuşılar az emes. Olardıñ köşbasında Halifa Altay, Jağda Babalıq, Hasan Oraltay, Jaqsılıq Sämit, Jämliha Şalwlı, Zardıhan Qinayatwlı, Ermwrat Zeyiphan, Serik Qapşıqbay özgede atı atalmay qalğan marqwmdar twrdı. Közi tiri aramızda jürgenderden, wlt tağdırı turalı öndirip jazıp jürgen Qabdeş Jwmadilov, Järken Bödeş, Jädi Şäkenwlı, etnograf Bayahımet Jwmabaywlı, Eldeş Orda qatarlılar bolsa,  aqın, qoğam qayratkerleri arasınan Beken Qayratwlı, Qwl-Kerim Elemes, Däuletbek Baytwrsınwlı, Mwrathan Şoqan, Almas Ahmetbek, Wlarbek Däley, Iqılas Ojay,  qatarlı azamattar bar.

Sekondhendtten kiinip, şaşına may jağıp tarap, kezinde  deldal bolğan, sarı qarın jılpos halturşikterdiñ bir tobı büginde, wlttıñ joğın tügendegen bolıp, özderiniñ jarnamasın jasap älek bolıp şauıp jür. Halıq nadan emesqoy, körip otır. Wyalu kerek qoy negizi. Olardıñ  aldı birqanşa kündelikte jazıp ülgerdi.  Atañ qoqi, erterek jazıp,  qamdansañdar şoşqa tağaladıñdar ma?  Bügin tanaularıñ jelbirep, qaraökpe bolıp jürsiñder.

 

Öte külkili jağday

«Küriştiñ arqasında kürmek su işedi» atam qazaq filosof eken ğoy. Äleumettik jelide «Bekbolatpen suretke tüskender sottaluda», - dep şulap jatqan jantıqtar joq emes. Abızdardıñ soñğı sarqıtı sekildi, ot tildi, oraq auız azamattı küstanalap jürgenderdiñ köbi, keşe Bekbolat mırzanıñ qanatınıñ astına tığılıp, jalınıp-jalbarınıp qwjat alğandar edi.

Sol naysaptardıñ Bekbolatqa jasağan rahmeti, eki kün qarını toysa Qwdayın wmıtqanday bolıp, el ağasına jala jauıp, şala laqtırıp otır. Täuelsiz  eline kelip,  astınan su şıqqanday, wyğırlarmen til biriktirip, asın işip, endi «Türkiyadan baspana swraymız», - dep jürgen bir tobır tağı bar.

Sonda Altı Alaşqa tigizgen zor paydası osı bolğanı ma. Ätteñ  teksizdikte şek bolsaşı.  Arğı bette halıq küyzelip jatsa, wlttıñ sözin söyleydi degen twlğamız «Qazaqşa - qıtayşa ülken sözdik» şığarıp wpay jinap älek. Ol azamatımız böse kele, bir de «Oralmandar ekstremist», - dep aydı aspanğa biraq şığarğanı tağı bar. Jartı qıtaydıñ şağanına barıp än salıp, suretke tüsip mäz bolıp jür. Üyden tamaq işip, dalağa jwmırtqalağan qosmekendilerde äli ar aldında jauap berer.

Bildey bir partiya tapa - taltüste ötirik habar tarattı. «Biz qandastardıñ mwñın hat arqılı, Şi Jin Piñge tapsırdıq», - dep, külkili jağday, halıq tağdırınıñ şeşilui seniñ bir parşa şimaylağan qağazıña qarap otır edi. Ärine, aqımaqtarğa ayauşılıq tanıtasıñ, iştey zildi külesiñ, qaraday küyzelesiñ...

 

Wyat pen wjdan ölgende...

Bir aq ürpek balapan oqiyattan  büldirip qoydı. Aydıñ-künniñ amanında «Meniñ spermamdı qıtay alıp qaldı», - dep sandıraqtadı. Osınday  öreskel wjdansızdıq tanıtıp daqpırt taratu kimge, nege kerek bolğanına tañbız. Qwrttay qwjınağan qıtayğa seniñ spermañ kerek edi, olar sonday zäru me edi? Asıra siltep jiberu ğoy mwnısı. Erteñ wrpağıñ aytıp jürer «Äkemiz qıtayğa sperma bergen» batır dep, osı kerek pe topasım. Süyegiñe  zor tañba emes pe, esuas  alañğasarım.

 

Bir aptada bärin bilgen «Holmıs» kim?

Alaştıñ asıl aynası sekildi, qoğamdağı keleñsizdikti indete qauzap jürgen, el işi-sırtındağı külli qazaqqa tanımal Abai.kz sayıtında «Qıtayğa barıp qaytqan qazaqtıñ oyı» attı maqala jarıq kördi. Bwl sauatsız adamanıñ sandıraq saraptaması ğana deuge boladı. «Men öz basım, qıtay wltına qarsı emespin, Qıtay men qazaq arasında wlttıq jik salu mağan da, qazaqqa da, Qazaqstanğa da eş payda äkelmeydi. Qıtay özi neşe mıñ jıldıq tarihı bar halıq», - dep kümiljip jelkesi qwrısıp, miduärsip, kiljigirlengen  jannan ne kütuge boladı. Wlttıñ sözin söylegen bolıp wpay jinap jürgender, eñ dwrısı öner aldı art qısqan ekenin tüsinse eken!

Ahat Qarımsaq

Abai.kz

 

11 pikir