Senbi, 21 Säuir 2018
Alaşorda 624 1 pikir 12 Säuir, 2018 sağat 10:08

Abay atındağı Memlekettik sıylıq qayta tağayındalu kerek!

Wlılıqtı ayta bilu – wlağattınıñ sıbağası. Danalıqtı aşuğa aldımen tüp-tamırı qalıptasqan twraqtı ortalıq kerek.  Abay äleminiñ özi jeke bir ğana instituttıñ deñgeyine sıymaytının moyındaytın uaqıt jetti.

1966 jıldan bastap Abay atındağı memlekettik sıylıq tağayındalğanın bilemiz. Alğaş atalğan sıylıqtı eki jazuşı - Tahaui Ahtanov, «Boran» povesi üşin, Esenjanov Hamza – «Aq jayıq» roman-trilogiyası üşin alğan bolatın.   Soñğı ret 1990 jılı Jwmadilov Qabdeşke – «Tağdır» romanı üşin berildi.

Qazirgi tañda Abay şığarmaşılığın zertteytin ğalımdardıñ qatarı sausaqpen sanarlıq qana. Mwhtar Äuezovtıñ aldın körgen bügingi tañda qatarı siregen jalğız ğalım Mekemtas Mırzahmetovtıñ «Abaytanuğa arnayı jeke institut aşılmasa, Abaydı da, Abaytanu ilimin de joğaltamız» degen sekemi de ziyalı qauımdı oylandıruı kerek. Almatıdağı Abay institutınıñ atqarıp jatqan eren eñbeginen özge, M.Äuezovtıñ zamanında  Abay şığarmaşılığındağı eleuli jañalıqtar äli künge deyin özgerissiz  qaytalanıp keledi. Öytkeni Abaytanu ğılımı Äuezovtıñ ıqpalımen auqımdı jwmıs atqarğan bolatın.

Wlı aqınnıñ mwrasın zerttep, tanıp, bilu maqsatında  Respublikanıñ joğarı oqu orındarında  oqılatın  arnaulı pän retinde alğaş ret QazMWU-dıñ qazaq ädebieti kafedrasınıñ janınan 1942-43 oqu jıldarında Mwhtar Äuezovtıñ wyımdastıruımen aşıladı. Abaydıñ ädebi mwrasın wzaq jıldar boyı zertteu, onıñ qortındıların Abaytanudıñ arnaulı kursında şığarmaşılıq twrğısında zerttep, jetildirip, paydalanu nätijesinde köptegen tarihi zertteu eñbekter jarıq körip, wlı wstazdıñ aldın körgen şäkirtteriniñ barlığı derlik Abaytanuşı ğalımdardıñ  qatarın tüzdi.

Wlı jazuşınıñ Abay mwrasın zerttep, tanıp, biludegi izdenisinen tuındağan şığarmalarımen qatar 1942-1961 jıldar aralığında  Abaytanu kursınıñ jürgizgen Mwhtar Äuezovtıñ özi boldı. 1966-67 oqu jılınan bastap Abaytanu men Abaytanu tarihınan arnayı kurs oqu Qazaqstan men Özbekstannıñ birqatar oqu orındarınıñ qazaq ädebieti kafedralarında jürgizildi. Osınıñ nätijesinde hranologiyalıq, taqırıptıq jönindegi körsetkişter men Abaytanu bağdarlaması jarıq kördi.

Mwhtar Äuezovtıñ ıqpalımen aşılğan Abaytanudıñ arnaulı kursı respublikanıñ joğarı oqu orındarında student jastardı wlı aqınnıñ mwrasımen tereñdey tanıstıru üşin ötiletin arnayı seminar sabaq retinde ötkizildi. Abay şığarmaların oqıp-bilu, män-mağınasın tereñ meñgeru, onı öz betimen taldau arqılı oy qorıtu, bayandama, qosımşa şığarma jazdıruğa erekşe män berdi.  Sonıñ nätijesinde Qazaqstan Respublikası Abay atındağı arnayı memlekettik sıylıq tağayındalıp, eki jılda bir ret üzdik eki şığarmağa berilip otırdı.  Osı 1940 jıldardan bastap Abay şığarmaşılığına ülken izdenispen den qoyu etek alıp,  Semeyde aqınnıñ mwrajayı,  eskertkişter, eldi-mekenniñ atauları, şığarmaları jii jarıq köre bastadı. Biraq, sol uaqıtta  Abaydıñ ömirbayanı men şığarmaşılığın zertteu qiındıq tuğızdı. Ğwmırın Abay şığarmaşılığına arnağan Mwhtar Äuezov eñ äueli Abaydıñ, ne bolmasa soğan janas adamdardıñ jayınan jazba küyde saqtalğan derek taba almadı. Adamzat tarihında ilgerindi-keyindi zamandarda jazılatın tarihi derekter sol zamannan jazılıp qalğan hattar men arhiv qwjattarınan qwraladı. Sonıñ negizinde tarihtıñ izi suımaydı. El auzınan alınğan suırtpa sözge naqtı tarihi derek izdeu maqsatında Abay ömiri men şığarmaşılığı jaylı osı künge deyin arhivterdi jağalap jürgenimiz de sol. Bwl rette Mwhtar Äuezovtıñ ümit artqan memlekettik qordıñ biri Abay zamanınan qalğan Semey, Ombı arhivteri edi. Odan soñ Abaymen aralası bolğan Mihaelis, Dolgopolov siyaqtı adamdardıñ isteri tabılsa, Abaymen jazısqan ersili-qarsılı hattarı şığıp qalar dep ümittendi.

Sol ümitpen Qazaqstannıñ wlt mädenieti institutınıñ ayrıqşa tapsırması boyınşa Semey, Almatı, Ombı arhivin qaradı. Biraq, äli künge deyin Abaydıñ jeke basına baylanıstı bolğan isterdiñ izin taba almadı. Biren-saran Qwnanbay zamanınıñ isteri men Dolgopolov jaylı şağın mağlwmattar tabıldı. Mwhtar Äuezovtıñ jıldar boyı izdenisiniñ nätijesinde Abaydıñ ömirbayanına azdı- köpti derektermen qosa auızşa aytılğan tıñ äñgimeler jiıldı. Abaydıñ ömiri men şığarmaşılığı jaylı aytıp beruşiler Abaydıñ nemere inisi – Käkitay, balası- Turağwl, Aqınnıñ qasında 25 jıl joldas bolğan aqın şäkirti – Kökbay Janataywlı edi. Abaydı közi körgen käri qwlaqtı zamandastarınıñ işinen – Qwnanbay men Abaydıñ ömir boyı jaulasıp ötken ruı – Jigitektiñ biri – Madiyar Tüsipwlı, Torğay degen eldiñ adamı – Twmabay Nadanbaywlı, Abay auılınıñ jigiti bolıp jürgen – Qatpa Qoramjanwlı boldı. Sonıñ nätijesinde Wlı jazuşınıñ  wzaq jıldar boyğı eñbegi «Abay jolı»  roman-epopeyasına aynaldı.

Al, qazir bizge ne kedergi?!

2012 jılı 27 säuirde bekitilgen «Qazaqstannıñ işki sayasatındağı ideologiyalıq menedjmentti qayta jañğırtu jönindegi 2012-2013 jıldarğa arnalğan Jalpıwlttıq is-şaralar josparınıñ» 41 jäne 42-tarmaqtarına säykes äzirlengen «Negizgi orta jäne jalpı orta bilim beru salasında «Abaytanu» kursınıñ tiptik oqu bağdarlaması» qolımızğa tidi. Bwl – bärimiz de kütken ülken jañalıq bolatın. Osı bağdarlama boyınşa respublika mektepteri Abaytanu oqulığını men ädistemelik qwraldardıñ joqtığına qaramay-aq, Abaytanu kursın oquğa kirisip te ketti. Mektep mwğalimderi üşin bwl bağdarma öz qiındıqtarın da ala keldi. Sonıñ saldarınan Abaytanu päni mektep bağdarlamasında tek qosımşa pän retinde ğana retsiz jürgizilip keledi. Bastı sebebi – bağdarlamağa säykes jazılğan oqulıqtıñ joqtığı.

Abaydı bilmeytin qazaq joq, bärimiz bilemiz, biraq, tanımay jürmiz. Mektep oquşılarına layıq bala Abaydı tanıta almay kelemiz. Aqın Abayğa, danışpan Abayğa jetu üşin aldımen bala Abaydıñ qanday bolğanın balalarğa jetkize almay, tolıqqandı Abay oqulığın jazıp bere almay otırıp, Abaydı tanıp, boldıq  deu äbestik.

Ol üşin ne isteu kerek?!

Milliardtardıñ kösemi Konfucidiñ älem memleketteri boyınşa 250-den artıq instituttarı bar eken. Onıñ işinde Qazaqstanda üş birdey institutı aşılğan. Konfucige jasalğan qwrmet, aşılğan mekemeler, eskertkişter älem üşin aldımen aqparattandırılğan. Sol üşin Konfucidi älem tanidı, ne qwdireti bar ekenine köz jetkizu üşin oqidı.  Al, Konfucidi eki orap äketetin Abaydıñ tuğan elinde birde-bir institutı joq. Oqu orındarınıñ bwrışında, mädeni oşaqtıñ bosağasında qosamjarlanıp aşılğan bölmeler men kabinet, auditoriyalardı ğana mise twtamız. Söytip qoğamda «Abaytanu zerttelip bolğan» degen pikir qalıptastırıp otırmız. Al, ol şağın kabinetter men zaldar  mekemelerdiñ deñgeyinde ğana jwmıs jasaytın bolğandıqtan - M.Äuezov qalıptastırğan Abaytanu ğılımın qalıptastıra almaydı. Abay şığarmaların älemniñ seksennen artıq şet tilderine audarılğan dep jürmiz.  Keybir derekterde 116 şet tilderine audarılğan deydi. Naqtı sanaq jürgizilmegennen keyin, osınıñ özi zertteudi qajet etedi. Semeydegi Abay mwrajayınıñ deregi boyınşa 1980 jıldarı älemniñ 40-tan asa şet tilerine audarılğan degen derek jürgizilgen. Qazaqstannıñ özinde qanşa qalada Abaydıñ eskertkişi ornatılğan, Abay atındağı mekemelerdiñ, Abay köşeleriniñ sanı qanşa ekenin eşkim ayta almaydı.  Osınıñ barlığı aqparattıq ğasırda  aldımen aqparat üşin qajet. Abaydıñ osı künge deyin öz elinde özine arnalğan jeke üyin elordadan aşa almay otırğanımız namısımdı qayraydı. Tipti keybir közi aşıq, sauattılardıñ özderi, «Abaydı zerttelip boldı, Qazaqstan boyınşa är qalada köşe bar, mektepterge esimi berilgen, zäulim eskertkişter qoyılğan» degen qısır äñgimelerdi jii estimin. Abaydı ömir boyı zerttegen Mwhtar Äuezovtıñ «Abay tausılmaytın mwhit bolsa, men sodan şömiştep qana aldım» degenin bilip twrsam da aytqım kelmeydi. Qazirgi «söz wqpaytındardan künde jeñilip jürgen» zamanda kimge ökpeleysiñ? Ol turalı Elbası N.Ä.Nazarbaev: “Abay - qazaq halqınıñ ruhani qazınasına ölşeusiz üles qosqan ğwlama ğana emes, sonımen qatar ol qazaq halqınıñ el boluına wlan-ğayır eñbek etken danager. Abay-älemdik deñgeydegi oyşıldardıñ qatarındağı ğajayıp twlğa ”, - degenine toqtalsaq ta boladı. Äytpese, Abay şığarmaşılığında tıñ oylar aytıp, jaña közqaras qalıptastırıp  el auzında   jürgen täuelsiz eldiñ Abaytanuşıları  Omar Jälel, Iqılas Oljay sındı ğalımdardıñ qatarın tolıqtıruğa  mümkindik  bar ğoy.

Keybir közi qaraqtı ğalımdar men ziyalı qauım ökilderi arasında: «Abay, Abay dey berudiñ qajeti qanşa?! Mwhtarday alıptardan ne qaldı deysiñ» degen pikirdi de köp estimin. Keñes däuirinde Mwhtar Äuezovtıñ ayta almay ketken, zamanına qaray bwra tartıp jibergen twstarınan Abayday alıptıñ keybir twstarın qayta tanıuımız kerek. Tipti tanımal jazuşınıñ özderi «Abay jolı» roman-epopeyası turalı basqaşa közqarastı aytıp jatqanda bir temirqazıq kerek-au dep oylaymın. Abaydı zertteuşiler üşin, ädebiette tıñ ürdis, jaña közqaras tudıratın şığarmalar jazu üşin  Abay atındağı Memlekettik  sıylıq qayta tağayındalu kerek!

Ädebiet qwdireti üşin M. Äuezov turalı jazğan Lidiya Libedinskayanıñ «Esten ketpes dosımız» esteliginen üzindi keltirdim.

"...Bizdiñ üyimizde keşkisin, jwmıs küni bitip, balalar wyıqtap, bölmege tınıştıq ornağan soñ, birer sağat bir-birimizge dauıstap kitap oqitın bir jaqsı dästür bar edi. Bwl özi meniñ küyeuim maydannan auır kontuziyamen qaytqannan keyin bastalıp edi. 1945 jıldıñ ayağı ma eken, älde 1946 jıldıñ bası ma eken, äyteuir qıstıñ wzaq keşteriniñ birinde Mwhtar Äuezovtıñ «Abay jolı» romanın dauıstap oqi bastadıq.

Terezeni kökşil perdemen twmşalap tastaudı qoyğan alğaşqı qısta sırtta dıbıssız japalaqtap qar jauıp, peşte bölme işi jılılıq pen qızğılt alauğa bölengen ot satırlap janıp, anda-sanda avtomobil'der gürildep jattı. Bwl Moskvanıñ alğaşqı beybitşilik qısı edi.

Al, biz basqa halıqtıñ beytanıs ömiri turalı, düniedegi barlıq aqın siyaqtı öz halqı üşin qam jep, qasiret şekken aqın turalı oqıdıq. Ol adamdardı öz öleñimen küreske häm şındıqqa şaqırdı, bwl küreste ayanıp qalğan joq.

Kitap betterinen bizge qazaq dalasınıñ jwpar iisi, jeliniñ salqını, aqsaqaldarınıñ danalıq sözderi jetip jattı..."

Almahan Mwhametqaliqızı

Abai.kz

1 pikir