Beysenbi, 24 Mamır 2018
Kökjiek 726 4 pikir 13 Säuir, 2018 sağat 08:39

Biz äli künge deyin klassikalıq bilim beru şeñberin bwzbay, qalıptan şıqpay kelemiz...

HİH ğasırdıñ soñında qazaq halqın özge jwrtpen beybit ömirdegi bäsekelestikte şettep qalmauğa ündegen Häkim Abay: «Teginde adam balası adam balasınan aqıl, ğılım, ar, minez degen närselermen ozadı. Basqa närselermen ozamın deu - bos äureşilik», - degen tereñ mağınalı ğaqliya söz qaldırğan edi. Ol ğaqliya büginge deyin mänin joyğan joq. Mäni joyılmaq tügil, kerisinşe, eseley arta tüsti. Sebebi bwl ğaqliya sözde adami kapital wğımınıñ mäni orın alğan. Qoğamnıñ mäni – adam. Endeşe ol – negizgi kapital. Adami kapitaldıñ, resurstardıñ artıqşılığı qoğamnıñ bastı baylığına aynaldı. Batıs elderi mwnı tez wğınıp, sol bağıtta biraz ister atqarıp, tabıstarğa jetip ülgirdi.  Bwl jerde adami kapital degen wğımdı keşendi türde beynelep tanu qajet. Adami kapital degenimiz – adamnıñ  bilimi, densaulığı, onıñ mädeni-ruhani damuı, salauattı ömir saltınıñ qalıptasuı, äleumettik hal-ahualı Häm belsendiligi, ekologiyalıq taza azıq-tülikterdi,  ortanı twtınuı t.b.

Adami kapitaldı üstemeleuge ülken üles qosatın salanıñ biri – bilim. Biılğı Elbası Joldauınıñ jetinşi bağıtı «Adami kapital – jañğıru negizi» dep atalıp, onda bilim beru jüyesiniñ özekti mäselelerin şeşudi közdegen mäseleler köterilgen. Bilim salasında, joğarı oqu ornınıñ osı bağıttağı atqarar isi men ornı öte mañızdı. Joldauda «Barlıq jastağı azamattardı qamtitın bilim beru isinde özimizdiñ ozıq jüyemizdi qwrudı jedeldetu qajet. Bilim beru bağdarlamalarınıñ negizgi basımdığı özgeristerge ünemi beyim bolu jäne jaña bilimdi meñgeru qabiletin damıtu boluğa tiis» dep atap ötilgen. Bwğan qosa, Prezident N.Nazarbaevtıñ jaqında jariyalanğan 5 äleumettik bastamasında biılığı oqu jılına qosımşa 20 mıñ grant qosılatını jäne granttıñ qwnı ösetini aytıldı. 20 mıñ granttıñ jartısınan astamı tehnikalıq mamandıqtarğa bölinetin boldı. Demek, memlekettiñ üylestiruşilik quatı artıp, ekonomika men äleumettik salanıñ bastı bağıttarına tapsırıs beruşi retinde röli arta tüsude. Tapsırıs beruşiniñ talabın orındau üşin JOO-lar bilim mazmwnı men maqsatın öndiristiñ, narıqtıñ, äleumettik salanıñ swranısına beyimdey bilui – kürdeli jwmıs.

Wlt wstazı A. Baytwrsınwlınıñ tilge qatıstı mäselelerde qoldanğan «Til - qwral» degen jaqsı wğımı bar. Osı wğımnıñ ayası bügingi tañda keñeye tüskendey. Bizdiñşe, keñ mağınada, bilim de bir qwral. Ozıq bilim – ozıq qwral. Joğarı oqu orındarında arnayı bir mamandıqtı igerip jatqan jastardıñ bäsekege qabilettiligin arttıru üşin olarğa «ozıq qwral» wsınu – zamana talabı. Bwğan qosa ol qwral ämbebap bolıp, önerkäsiptik, äleumettik salalardıñ swranısına jauap berui tiis. Bwlay dep twjırımdauımızdıñ sebebi elimizdiñ ekonomikalıq qwrılımı tübegeyli özgeristerge wşırap, onda şağın jäne orta biznestiñ äleueti artıp keledi. Keñestik däuirdegi alıp käsiporındar öndiristik tehnologiya damığan zamanda keşegi künniñ mwrası sındı qalıp keledi. Olardıñ ornının tehnologiyalıq beyimdiligi ikemdi şağın käsiporındar almastıruda. Demek, joğarı oqu orındarı qoğamdağı orın alıp otırğan atalmış körinisti eskere otırıp, äldebir ekonomikalıq qiındıq, özgeristerge tez beyimdelgiş käsipkerlik sana men dağdını, oylau men iskerlikti meñgergen mamandardı dayındauı kerek. Bwl degenimiz bilim mazmwnın, filosofiyasın, missiyasın, pänder tizimin, bilimdenuşilerdiñ dünietanımın, dağdısın, oqıtuşılardıñ minezi men qwlqın, tanımın, ğılımi kommerciyağa degen közqarasın t.b. tübegeyli özgertu bolıp tabıladı.

Tehnologiyalıq beyimdeuşilik artqan sayın Qazaqstannıñ äleumettik bolmısı da qattı özgeris üstinde. Jaña buın, jaña adam kelbeti qalıptasıp, äleumetşildik pen adami qwndılıqtardı artıqşılıq dep bağalaytın, yağni adami kapitaldı «qwndaqtap, terbetetin» qoğam qwru ürdiske aynalıp keledi. Adami kapitaldı damıtatın JOO-lar da sol qwbılıstı tübegeyli sezinetin, äleumettiñ talabına say mamandar qatarı qalıptasuı kerek. Demek, joğarı oqu orındarınıñ bwrınğı klassikalıq bilimnen bäsekege qabiletti, käsipkerlikke beyim, äleumetşil mamandardı dayındauğa tübegeyli bet bwruı – küttirmeytin mäsele.

Bilimdenuşilerdiñ ruhani-mädeni swranısın öteude de olqılıqtar bar. Biz bar mäseleni keşegi kommunistik tüsinikke tireytin keñestik ideologiyadağıday emes, tärbieni adam balasınıñ bäsekelestik qabiletimen baylanıstıru jemisti bolmaq. Bäsekelestik jeke bastıñ birıñğay egoistik  tabısın arttıruğa qwrılmay, onıñ işinde adamgerşilik, ruhani kemeñgerlik, ruhani damu jönindegi mäseleler de tıs qalmağanı jön.

Bwl orayda, joğarı oqu orındarı birıñğay eski tüsiniktermen jwmıs istep jatırmız degennen aulaqpın. Söz joq, köp jaña ister atqarılıp, bilim jüyesine köp jañalıqtar enip jatır. Oğan eş kümän joq. Qazaqstannıñ joğarı oqu orındarınıñ oqu jüyesi Bollon ürdisine qosılıp, batıstıq kredit jüyeni qabıldadı. Biraq bizder batıstıq bilim jüyesinde qoldanılatın kredittik tehnologiyanıñ işki mümkindikterin tolıq paydalana almay kelemiz. Bir ğana detal'dı mısalğa alayıq. Kredittik tehnologiyada bilimdenuşiniñ oqıtuşını tañdau qwqığı bar. Biraq ol is jüzinde barlıq oqu orındarında orındalmaydı. Tipten, oğan keybir JOO-dıñ resursı da, küş-jigeri de jetpeydi. Sonımen qatar qadağalauşı organnıñ talabı da qattı. Oqu bağdarlamalarınıñ män-mazmwnınıñ öndiristiñ, narıqtıñ, jwmıs beruşiniñ talğamına say mazmwnğa tez beyimdele qoyuı da bäseñ. Sebebi biz äli künge deyin klassikalıq bilim beru şeñberin bwzbay, qalıptan şıqpay kelemiz. Basqaşa oymen aytsaq, keşegi keñes däuirindegidey bir kelki qalıpqa qwyılğan mamandıqtı qajet etetin ekonomikada joq, äleumettik sala da joq.  Bügingi künniñ aynımas şındığı mınaday: käsipkerlik keñ äleumettik qwbılısqa aynaldı.

Bizdiñ elimizdegi JOO-da bilimdenuşini bağalau, onı käsipkerlikke baulu jağı kemşin bolğandıqtan, bitiruşi mamandar da käsipkerlikke birden moyın bwra qoymaydı. Elbasınıñ Joldauında aytılğan oyğa süyenetin bolsaq, biz studentterdi bakalavriat kezinen bastap käsipkerliktiñ qır-sırına bauluımız kerek.

«Käsipkerlik» degennen şığadı, älemdik tendenciyada JOO-da bilim alğan jastardıñ igergen mamandığına say emes salada jwmıs isteuşiler köp. Demek, JOO-nı bitirgen tülekterge narıqta öz mamandığı boyınşa orın tabılmasa, onda olar jeke käsibin aşıp, öz ideyasın damıtatınday azamat bolıp qalıptasuı qajet-aq. Universitetti bitirgen tülekter jwmıs izdeuşiler emes, jwmıs beruşiler  bolıp şığatın bolsa, köptegen mäseleler öz ornın tabar edi.

Käsipkerlik äleumettik qwbılısqa aynalıp keledi dep jatırmız. Al äleumettik qwbılısqa aynalğan mäseleniñ san mıñ qır-sırı bar ekeni älimsaqtan belgili. Bizder  maman dayındauda mwnı eskerip otırğan joqpız. Mısalı, joğarı oqu orındarında jastardı tärbieleydi degen maqsatpen tärbie isi jönindegi prorektor lauazımın belgileymiz. Mwnı  bilim tärbiemen qatar jürui tiis degen qağidağa süyenemiz. Bwğan biz tirek retinde Äl-Farabidiñ «Tärbiesiz berilgen bilim qauipti» degen tämsilin mısalğa alamız. Äl-Farabi ömir sürgen uaqıtta bilim jüyesi bügingi kündegidey birneşe satığa bölinbegen, twtas wğım bolatın. Basqaşa aytsaq, bastauış, orta bilim, joğarı bilim degen wğım twtastanıp, bir ğana «bilim-ğılım» degen wğımmen ornıqqan edi. Al qazirgi tañdağı trendtiñ biri – «ömir boyı üzdiksiz bilim» degen qağida. Demek, üzdiksiz bilimdi jetildiru jolında tärbie berudiñ özindik kezeñi bar.

Iqılım zamannan belgili qağida: adamdı jas kezinde eñbekke, ar-wyatqa, adaldıqqa, körkem minezge tärbieleudiñ jemisi mol. Bwl otbası men mektep kezeñinde jüzege asadı. Al kämeletke tolğan, eldiñ azamatı atanğan, joğarı oqu ornına mamandıq aluğa wmtılğan adamğa qanday tärbie bermekpiz be? Kerisinşe, mwnda oquğa tüsken jas azamattıñ mädeni, ruhani, azamattıq damuına jol aşıp, olardı ömirdiñ aşı şındığı- bäsekelestik ortağa ozıq bilim, aqıl-parasat, zamanaui dağdı, jiger men qayrat, otanşıl qadır-qasiet twrğısınan damıtqan älde qayda tiimdi emes pe? Altı Alaştı kösemi Älihan Bökeyhan: «Wltqa qızmet bilimnen emes-minezden» demep pe edi!? Jas adamnıñ minezi otanşıl bolıp qalıptassa, onıñ maman retindegi kapitalı eldiñ bağına jwmıs jasar edi ğoy?  Elimizde jürgizilip jatqan «Ruhani jañğıru» bağdarlamasınıñ közdegeni de osı emes pe?

Bilim salasındağı bäsekelestikti Prezident üş tildilik twrğısınan damıtudı ünemi aytıp keledi. Qazaqstan azamattarınıñ basım böligi eki tildi. Üşinşi til – ağılşındı meñgeretin bolsaq, onda bizdiñ aqparattıq keñistigimiz keñeyip, bilim salasında jasalatın jañalıqtar köbeyeri sözsiz. Bwl orayda, damuşı elden damığan 20 eldiñ qatarınan oyıp orın alatın Oñtüstik Koreyanıñ täjiribesi nazar audaralıq. Olardıñ şet tilin meñgerudegi strategiyası mınaday: mektepte oquşı korey tilinde  bilim aladı jäne gumanitarlıq nemese jaratılıstanu salasın, bolmasa älde bir öner, sport bağıtın tereñdetem dese de qarsılıq bolmaydı.  Biraq, mektepti bitirip, joğarı oqu ornına tüsemin degen talapkerdiñ aldınan ağılşın tili kütip twradı. Sebebi, joğarı oqu ornı bağdarlamasınıñ 40 payızı ağılşın tilinde. Joğarı oqu ornında bilim alğıñ kele me, onda osı talapqa könesiñ. Demek, mektep bitirgen soñ joğarı oqu ornında oqıp, maman iesi atanamın degen jas azamattıñ aldında ne kütip twrğanı küni bwrın belgili. Bwl – bir.

Ekinşiden, bakalavriat bitirgen jas maman magistraturağa, doktoranturağa tüsetin bolsa ol barlıq pänderdi ağılışın tilinde meñgeredi.  Kezinde olar magistranttardı öz elinde, al doktoranturanı batıs elderinde oqıtıp, keyin elge oralğan PhD mamandarı bakalavriat, magistranttarğa däris berip, innovaciyağa baulığan. Koreyanıñ birneşe oqu orındarı, aytalıq, KAIST attı universiteti ärbir bilimdenuşini, äsirese, magistraturağa tüsken studentti käsipkerlikke dayındaydı. Emtihan qabıldau kezeñinde magistraturanı oquğa talpınğan talapker bekitilgen ülgidegi sınaqtar tapsırumen qatar. öziniñ biznes ideyası twrğısında swhbattan ötedi. Eger biznes jobası köñilge qonımdı bolsa, oquğa qabıldanuğa sep boladı. Magistraturanı oqu barısında sol jobanı jüzege asırıp, oqu bitirgen soñ öziniñ biznesin narıqqa qosa alatın maman bolıp şığuğa wmtıladı. Bügingi adam kapitalın jasaqtau degenmizdiñ bir jolı - osınday.

Älemde atalmış körinisterden basqa jüzdegen mısaldar bar. Mäsele sonı kelide tüygendey etip qorıta bilu. Özimiz özgersek, qoğamdıq sana özgeredi, Qoğamdıq sana özgerse, jwrttı jwmıldıru jeñildey tüsedi.  Al jwmılğan küştiñ almaytın asuı joq.

Almasbek Äbsadıq, A.Baytwrsınov atındağı Qostanay memlekettik universitetiniñ professorı, filologiya ğılımdarınıñ doktorı

Abai.kz

4 pikir