Senbi, 21 Säuir 2018
Ädebiet 1184 3 pikir 16 Säuir, 2018 sağat 11:18

Şoqtay qızıl belbeu

Jazuşı-audarmaşı Quandıq Şamahaywlınıñ tärjimalauımen japon ädebietiniñ körnekti ökili A. Reoidıñ qızıqtı äñgimesin oqırman nazarına wsınıp otırmız.

Asai REOI,

japon jazuşısı.


Eçizan ölkesiniñ portı Cürüga qalasında Hamada-no Çeohaçi degen bay kisi twratın. Sol baydıñ eki qızı bar. Olarmen irgeles Vakabayaşi Çeomonnıñ tuısı Higaki-no Heyta degen kisiniñ ieliginde jer boldı. Ol äskeri qızmetin tastap, sauda-sattıqpen aynalısıp, molşılıqqa kenelgeli köp uaqıt ötken. Heytanıñ  wlı bar, onısı Çeohaçidiñ qızımen jastı. Atı Heyji. Balalar kişkentay kezderinen birge oynap, bir birine bauır basıp öskendikten Heyta wlınıñ er jetuin kütpey-aq körşisimen qwda boludı jön körip, arağa kisi salıp edi, Çeohaçi de qwptadı. Körşiler bwl oqiğanı layıqtı atap ötip, sake işimdigi men özara däm-twz almasqan, Heyta bolaşaq kelinine wlınıñ atınan al qızıl tüsti belbeu sıylağan.

Tenşionıñ üşinşi (1914) jılı küzde Asaküra armiyasınıñ tiri qalğan äskerleri bas köterip, Itadori qalasın, Kinome, Haçifüse, Imajio, Hiüçi, Süizü kezeñderi men Ryuümonji ğibadathanasın ielenip aladı. Asaküra jağında soğısqan Vakabayaşi Konodağı jaña bekinisti basıp alğan. Köterilisşilerdi basu üşin seksen mıñ äskerge qolbasşı bolğan Oda Nobünaga wlımen birge Cürügağa keledi. Onıñ pärmenimen Kinoşita Konadağı bekinisti qorşauğa aladı.

Jağdaydıñ osılayşa qwbıluı Heyta üşin mwnda twruğa qolaysız ekenin wqtırdı. Ol üy-jayın tastap, Keotoda senimdi bir üyge bas sauğalağan, keyin baqanday bes jıl habar-oşarsız ketedi. Osı aralıqta   Çeohaçidiñ twñğış qızı 19 jasqa toladı, körikti boyjetken boladı. Oğan söz salğan jigitter maza bermese de, qız twrmısqa şığuğa üzildi-kesildi qarsı boladı. Ol äkesine bılay deydi:

-Uızday jas bala kezimde siz meni Heyjige atastırıp ediñiz ğoy. Ol osı künderi meni wmıtsa da, men qalay özgeniñ zayıbı bolamın. Ägaraki, ol esen-sau jürip, qayta oralsa qızarğan betimdi qayda jasırmaqpın?

Qız bölmesinen sırtqa attap baspaydı. Heyjidi sağına-sarğayıp, oñaşada jılap-sıqtap kün ötkizedi. Qayğı men qwsalıqqa qattı berilgen ol keşikpey ayıqpas dertke şaldığıp, jartı jıldan keyin o düniege attanadı.

Onı Osko mañındağı şirkeudiñ qasına jerleytin boladı. Ata-anasınıñ şekken qasiretin aytudıñ özi auır. Anası sonau jılı Heyjidiñ äkesi sıyğa tartqan al qızıl belbeudi qolına alıp, qızınıñ jansız denesine eñkeyip betip sipap twrıp «Bwl ayttırılğan jigitiñniñ sıyı edi. O düniege barğanda mauqıñdı basarsıñ. Ala ketşi, qızım» - dep, beline tağıp jerlegen eken.

Bir aydan keyin Heyji ayaq astınan jetip keledi.  Çeohaçi onı üyine ertip kelip, qayda bolğanın, nege habar-oşarsız ğayıp bolğanın swrağanda Heyji bılay deydi:

-Kono bekinisi äskerilerge ötken soñ äkem Vakabayaşimen tuıs bolğandıqtan üy-jaydı tastap, Keotoğa bosıp ketkenbiz. Osığan deyin onda äkemniñ adal dosınıñ üyinde bas sauğaladıq. Äke-şeşem ekeui de ömirden ötti. Al, sizdiñ qızıñızben atastırılğanımdı eske alıp, qayta oralğan betim osı.

Heyjidiñ äñgimesin estigen Çeohaçi men zayıbı ekeui köz jastarına erik bere otırıp:

-Sender ayaq astınan joğalıp ketkennen keyin qızım seni sağınıp, sağı sındı, ayıqpas dertke şaldığıp ötken aydıñ basında qaytıs boldı. Osınşama jıldardıñ işinde bir habardıñ bolmauı qızıma qanşalıqtı auır bolğanın nesin aytayın. Mınanı körşi! – dep, eki qariya oğan qalamnıñ siya sauıtın wsınadı. Onıñ qaqpağına marqwm mınanday joldardı jazğan edi:

Tanımas taudıñ qoynauında ösken,

Tañğajayıp körkem örik ağaşı!

Köreyin desem de, peşenem jetpes,

Qwştarlıqqa tolı hoş iisiñdi,

Qaneki, mağan joldap jiberşi!

Öleñdi oqığan soñ Heyjidiñ qayğırğanın sözben jetkizu mümkin emes edi. Ol süyiktisiniñ qabirine gül şoqtarın qoyıp, arşa twtattı, dini räsimder jasadı, dwğalıq oqılımdarın ayttı. Qasındağı eki qariya «Qızım, sezşi, süyikti Heyjiiñ keldi. Nietin qabıl al!» dep, egilip jılap twrdı. Heyji de olarmen bir köz jasına erik berdi. Soñında eki qariya Heyjige ayttı:

-Sen ata-anañnan ayırılıp jetim qaldıñ. Qızımız o dünielik bolıp ketse de sen bizge böten jan emessiñ. Bizdiñ üyde bol. Qolaylı qızmet tauıp, bizben birge ömir sür.

Hamada üyiniñ artına bölek baspana twrğızıp, Heyjidi sonda twrğızdı. Marqwmnıñ 49 täuligi bolğanda otbasındağılar dini dästür boyınşa Osko jaqtağı jerine ketkende Heyji üy qarauğa qaladı. Keşqwrım kelgen olardı Heyji dualdıñ sırtında qarsı aladı. Marqwmnıñ siñilisi küymeden tüserde älde neni tüsirip alğanday köringen soñ ol jaqındap barıp qarasa, jerde al qızıl tüsti belbeu jatqan edi. Heyji onı alıp qoynına tığadı da bölmesine asığıp jetedi. May şamnıñ jarığına şığarıp alıp qarap, bala kezin eske alıp qayğıradı. Tün qarañğılıq jamılıp, aynala tınıştaladı. Kenet esik qağılğan soñ barıp aşsa, marqwmnıñ siñilisi twr eken. Boyjetken bölmege kirgen soñ aqırın sıbırlağanday ünmen:

-Äpkemdi ajal aydap äketti. Mwnan ötken qasiret joq şığar. Men bağana qızıl tüsti belbeu tüsirip alıppın, sonı siz alğan joqsız ba? Eger alğan bolsañız, siz ekeuimizdiñ bas qosuımız tağdırdıñ mañdayğa jazğanı boladı. Sol sebepten sizge kelip twrğan jayım bar. Ömir boyı bir birimizge adal boluğa ant-su işiseyik!

Heyji öz qwlağına özi senbedi.

-Siz bwlay deuge qalay dätiñiz bardı? Äke-şeşeñiz meni jetim qaldı dep ayap, üyine bas sauğalatıp otır. Ekeuimizdiñ mına jayımızdı bilse, men olardıñ betine qalay qaraymın? Sadağañ keteyin, tezirek bara qoyşı!

-Äkem sizdi küyeubalam bolsın degen nietpen osında qaldırğan. Eger siz meniñ mahabbatımdı ayaqqa taptaytın bolsañız men suğa ketip ölemin, sosın, ökinişten özegiñiz örtensin. Meniñ aruağım osı düniede ğana emes, o düniede de maza bermesin wmıtpañız – dep qız bwrtiyadı.

Heyji şarasızdıqtan qızdıñ ığına jığılıp, sol tündi onımen birge ötkizedi, tañ qılañ bergende qız ketip joq boladı. Sodan keyin är tün sayın qız Heyjige kelip twradı, tañ ata bere ketip qaladı. Heyji de oğan äbden bauır basıp, tañnıñ atuın jek köretin halge jetedi.

Bir aydan keyin qız ädettegisinşe kelgende bılay deydi:

-Büginge deyin ekeuimizdiñ osılay jüzdesip jürgenimizdi eşkim bilgen joq. Biraq, erte me, keş pe, bir sätte bwl qwpiyamız äyteuir bir aşıları anıq. Bwl oqiğamen äşkere bolsaq, ekeuimizge de jaqsılıq äkelmes. Meni bwl jerden alıp ket. Sonda ekeuimiz üşin mahabbatımızdı jasırıp-jabudıñ qajeti bolmaydı.

Heyji süyiktisiniñ sözine ilanıp, äkesiniñ adal qızmetşileriniñ biri bolğan adam twratın Mikokü portına qaşıp ketedi. Heyjiden män-jaydı bilgen äkesiniñ qızmetşisi qos ğaşıqtı üyine ornalastıradı.

Osılayşa bir jıl ötken soñ Heyjidiñ ğaşığı bılay deydi:

-Äke-şeşem ayıpqa bwyrar dep qorqıp, ekeuimiz üyden bezdik, bütin bir jıl ötti. Äkem men şeşem meni sağınıp jürgenderi anıq. Biraz uaqıttı artta qaldırğan soñ olar endi, bizdi keşirgen de şığar, üyge qaytayıq.

Heyji bwl jolı da onıñ aytqanın eki etpedi. Olar kemege otırıp, Cürügağa keldi. Heyji qızdı kemede qaldırıp ata-anasına özi baradı:

-Men sizderden jılı sözden basqa eşteñe estimegen jan edim. Keşirilmes is jasap abıroyımdı töktim. Jasağan künäm zil batpan bolsa da, osınşama uaqıt ötkende aşu-ızalarıñız qaytıp, sabağa tüsken bolarsızdar degen ümitpen qızdarıñızben birge kelip twrmın. Bizdi keşire köriñizder!

-Ne dep kettiñ qarağım, eşteñeni tüsinip jarıtpadıq.

Olar osılay degen soñ Heyji bolğan oqiğanı büge-şigesine deyin aytıp, qızıl tüsti belbeudi körsetedi.

Çeohaçi tañdanğanda  közi şarasınan şığıp kete jazdaydı da:

-Bwl belbeudi marqwm äkeñ menimen qwdalasqan kezde qızıma sıyğa tartqan edi. Qız o düniege qaytqanda mwnı biz tabıtına salğanbız. Kişi qızıma kelsek, ol nauqastanıp tösek tartıp jatqanına bir jıl toldı. Ornınan twra almay jatqan adam neşe jerden qalasa da, senimen qalay birge qaşa aladı? – deydi.

Sonda da Heyji qızdıñ kemede kütip otırğanın aytıp qoymağan soñ Çeohaçi qızmetşisin jiberedi. Ol kemede bağıttauşıdan özge tiri jan joq dep keledi. Çeohaçi men zayıbı ekeui tañ tamaşa bolıp, tipti añırıp qaladı. Sol sätte kişi qızı tösekten basın köterip, bılay deydi:

-Qwdalasu boyınşa men Heyjidiñ äyeli boluğa tiis edim. Alayda, ömirden mezgilsiz ötuime baylanıstı qabirdi pana ettim. Soğan qaramastan tağdırdıñ jazuı Heyjimen toğıstırğan sabaqtastıq üzilmegendikten aldarıñızda meniñ ruhım twr. Siñilimdi Heyjimen nekelestiriñizder. Sonda ol dereu sauığıp ketedi. Meniñ tilegim osı. Eger aytqanımdı jasamasañızdar ol da men sekildi tömengi qwrlıqqa enip, biz birge twratın bolamız.

Bäri abırjıp qorıqqannan qızdıñ türine qarasa, onıñ tür kelbeti sol küyi bolğanımen dauısı däl marqwmdikinen aynımaytın körinedi.

-Qızım sen älde qaşan ölip qalsañ da nege ruhıñ tınıştalmay mına düniede aynalsoqtap jürsiñ? – dep, äkesi swrağanda, ruh:

-Ğwmırım qısqa bolsa da Heyjige degen mahabbatım bärinen wlı alapat küşke aynalıptı. Osı sebepten, qarañğı qwrlıqtıñ patşayımı Emma mağan rwqsat berip, ötken bir jıldı Heyjiimmen birge erli-zayıptılarday oynap-külip ötkizdim. Endi, köleñke men twmannan özge tügi joq mäñgilik mekenime qaytar uaqıtım keldi. Meniñ tilegimdi orındañızdar!

Osılay dep ol Heyjidiñ qolınan qısıp, köz jasın tögip, qoştasu räsimin jasadı. Odan keyin äkesi men şeşesine tağzım etti de, siñilisine bılay dedi:

-Heyjidiñ zayıbı retinde, perzenttik parızıñ boyınşa ata-anaña qamqor bolğaysıñ. Meniñ ketetin sätim jetti. Mäñgilikke qoştasayıq...

Aruaq sözin ayaqtamay jatıp-aq kişi qızdıñ täni qalşıldap dirildedi de eden üstine gürs etip qwlap, jan tapsırğanday boldı.

Bäri sasqalaqtap, betine suıq su bürkip, şaşqannan keyin ğana qız esin jidı. Auruınan qwlan taza ayığıp ketipti. Bwdan bwrın ne bolğanın kenje qız esine tüsire almay qoydı.

Çeohaçi qızın Heyjimen nekelestirip, twñğış qızına dwğa bağıştadı.

Osı bir tañğajayıp tarihtı estigen ärbir adam «şınımen tañdanarlıqtay, köz körmegen, qwlaq estimegen oqiğa» desetin körinedi.

Audarğan Quandıq Şamahaywlı

Abai.kz

3 pikir