Seysenbi, 22 Mamır 2018
Ädebiet 1147 4 pikir 19 Säuir, 2018 sağat 09:13

Jürekten aqqan jır-bwlaq

 

 

(Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ öleñderi turalı)

Teñdik tiip, egemen el qwrğanımızğa 25 jıl bolsa da, Kenesarı wranına erip, kemelimizge kelip, tolısa almay jatqanımızdı, Bäyteregimizdiñ diñin Sarıarqamız törinde nıq tiktesek te, jaqın jäne alıs şetelderge şaşırap, taralıp ketken jasıl japıraq, aluan bwtaqtarımızğa bolısa almay jatqanımızdı nesine jasıramız?! Onı jasırğanda şındıqtı dostarımız körmey me, türli  tilektes emes qastarımız şın jağdayımız – ahualımızğa köñil bölmey me? Dau joq, eñ bastı şükirşiligimiz: taban tirep twrğan tuğan topıraq – jerimiz, bügingi  künnen de keñ qanat jayıp, aldağı uaqıtta kökke örleter Bostan Elimiz bar: bas erkimiz öz qolımızda. Biligimiz tüzelse, gül bitip, nwr tögilui äbden mümkin alıs sapar – Aq jolımızğa. Jas memleketimizdi naq osınday keñistik kelege jetkizer, örkendi  örege ötkizer bastı bir sebep-faktordıñ biri – dau joq, diasporağa aynalğan, aynalmağan körşi-körşi  emes elderdegi qandastarımızdıñ köşip kelse – özderin, jas wrpağın,  qatarımızğa qosuı, otırğan jerlerinde irge kötermey qala berse – sözderin, aq tilegi: yağni ädebieti men päk jüregi: mädenietin atajwrt Qazaq Eline jetkizip, ortaq wlt igiligine aynaldıruı Wlı Sırdariya  Täñirtaudağı bastau-suat, joldan qosılğan jüzdegen bwlaq-özenderden qor jinap, darqan dariyağa aynalsa, biz de bolaşaqta Samwrıq qws wya salar Alıp Bäyterek bolıp boy tüzeymiz desek, sırttağı 5 million qazaqsız kün körsek te, qorek aşıp, Altın Ordadan bölingen keşegi tereñ  tamırımız – iri qağanat Qazaq handığınday qalıpqa qayta jete almaymız.

Biz öz basımız sondıqtan da sırttan kindik atajwrtına jetken ärbir qazaqtı jalğızım dep qana qoymay, sol sırttağı ärbir aqındı,    mädenietke jaqındı, alaştıq qoñır sazdı, sañlaq önerpazdı layıqtı bağalay bilu – eldik mäsele, egemen elimizdiñ eseli damuı üşin öte qajet bwlaq, janıp twrğan şıraq dep esepteymiz. Ärine, bwl äyteuir olar jazğan wyqasqandı öleñ deuge wlaspauğa tastülek qırandar, qwlandar ornına qarğalar men şırğalar qır aspauğa tiis. YAğni bwl twsta da ädebi deñgey, önerli bolmıs-bitim birinşi orında; olar öz elderinde qanday eñbek siñirip keldi, Äuezov bola almasa da Älimqwlov (Täken) boldı ma, öz ünin, künin kemeri men bederin taptı ma, bizge kelgen soñ da taza bwlaq bolıp möldirep aqtı ma, osınıñ bäri ekşelip-eskerilui kerek. Önerde kökpeñbek Talğar şıñına qosa bası şalğan Köktöbeniñ de basqalar basa almas öz orını, qoş porımı bar ekenine kelissek, qazaq jırınıñ qwlageri İliyas Jansügirov:

Lermontov bolmağanmen bizdiñ Aqan,

Jan ba edi aqındıqtan qwralaqan, –

dep aytqanı qaşanda qaltqısız şındığımen moyındata berse kerek.

Bizdiñşe, kindik atajwrt Qazaqstanğa köşip kelgeli de eki-üş ärli öleñ, närli qarasöz jinaqtarın şığarıp, ädebi sınımızğa da  şama-şarqınşa aralasıp jürgen Nwrmwqan Janwzaqwlı da – osınday elenuge, qwrmetke bölenuge tiis twlğa, täuir qalamgerlerimizdiñ biri. Onıñ şığarmaşılığı jöninde tuğan jeri Qıtay elinde qwndı baylam-pikirler aytılıp, jeke maqalalar jazılıp qana qoymay, bügingi bizdiñ  Qazaq Elinde de  biraz layıqtı bağalar berilip, maqalalar jarıq kördi. Mwnıñ üstine jeke basımız N. Janwzaqwlı  eñbekterine eñ bastı ölşem, ädil tarazı – osı aqın, qalamger äriptesimizdiñ töl şığarmaşılığınıñ şınayı körkemdik kelbeti, şın jetken biigi, qazaq ädebietine qosqan üles-jır jañalıqtarı dep bilemiz.

Men aqın Nwrmwqan Janwzaqwlımen qaşan jäne qalay tanıstım.? Aşığın aytsam, däl qay jılı, sol jıldıñ qay küni jüz körisip, jön swrasqanım esimde joq. Biraq birimizdi birimiz bwrınnan, bayağıdan jaqsı biletin jandarday jatırqamay aralasıp ketkenimiz anıq. Şındığı da osığan sayadı-au; ol meniñ şığarmaşılığımdı  Beyjiñniñ «Wlttar» baspasınan 1982 jılı jarıq körgen «Aqiqat aldında» kitabınan beri jaqsı biledi eken. Al meni oğan tabıstırıp, birden bauırlastırıp jibergen – «Ömir – öleñ, ömir – duman» attı aqjeleñ jırı. Aytpaqşı, bwl öleñniñ qiyağa qanat sermeytin, jürekten terbeytin ädemi än-äueni de bar. Özi onı känigi änşilerdey qazday qalqıtıp, şabıtpen şalqıtıp şırqağanda men nege ekenin qaydam, sazgeri kim dep swramappın da. Swranıp twrğan swlu öleñine özi şığarğan jürekjardı äni dep oyladım. Äyteuir kemi joq, teñi joq bir swlu än.

Ömir – öleñ, jarandar, ömir – duman,

Dumandatıp jüredi  wl bop tuğan.

Ömir degen – jaqsığa toy men duman,

Ajıratpa, qwdayım, osı dudan.

 

Esiktiñ aldı qoğalı-ay,

Jaqsınıñ ornı joğarı-ay!

Sıylasıp ötken  bir küniñ

Mıñ küngidey boladı-ay.

 

 

Men änimdi aytamın osındayda,

Eldiñ bası eline qosılmay ma?!

Eldiñ bası eline qosılmasa,

Periştesi qazaqtıñ şoşımay ma?

 

Esiktiñ aldı köldey-di,

Sezimim keyde şöldeydi.

Artımda qalğan sol ömir,

Qayta aynalıp kelmeydi.

 

Men änimdi aytamın osındayda,

Dostar bası dosına qosılmay ma?!

Dostıq ketse, arañnan sıyıñ ketse,

Qamşıñ kelip jotaña osılmay ma?!

Şırqalğan än-öleñ bwrınğı halıq änderine wqsap twr ma? Wqsap twr. Alayda bwl bayırğılıq osınau öleñ-änge halıqtıq sipat sıylap, qarapayımdılıq sımbat darıtıp, tabiği ete tüsken. «Tuğanda dünie esigin aşadı öleñ, Öleñmen jer qoynına kirer deneñ» dep qayran abız Abay ğajap aytqanday, mına öleñde de ömir – öleñ, ömir – duman ekeni ajarlı jetkizilip twrğan joq pa?! Anıq Abay izi, alayda qaytalau emes. Abay jırınıñ nwrlı jüzi, biraq Nwrmwqan ayqın öz didarın tapqan. Öleñniñ añğartarı – elge el qosılmasa, qay qazaqta da birlik bolmasa, qazaqtıñ periştesi qaşıp keteri; dosqa dostıñ bası qosılmasa, sıylastıq swyılıp, bastağı baqıt  bezip, wlttıñ jotasına arazdıqtıñ, azğındıqtıñ qamşısı soğıları. Jaqsılıqqa, jaqsılarmen jüzdeskenge, sıylasqanğa, sırlasqanğa ne jetsin! Sondıqtan da ärqaşan «Jaqsınıñ ornı joğarı-ay!» Sondıqtan da «Sıylasıp ötken bir küniñ Mıñ küngidey boladı-ay».

Mine, osılay bastalğan tanıstıq aqın Nwrmwqan Janwzaqwlı şığarmaşılığımen tabısuğa, jaqsı adam, joğarı Azamat Nwrmwqan Janwzaqwlına janasuğa wlastı. YAğni bizdi jüzdestirip, jaqındastırğan – öleñ. Öresiz öleñ emes, ömirşeñ Öleñ.

Sırttan añsap jetip, bügingi arqatirek Asqar tauı – tarihi Otanımen  sağına tabısqan qandastarımızdıñ mına bizderden bastı ayırmaşılığı – täuelsiz Qazaq Elin qattı qasterleytini, ölip-öşip jaqsı köretini. Bizderge badırayıp körinip twrğan iri kemşilik, orasan olqılıqtarğa köz jwmıp emes, keşirimmen qaraytını. Bizdiñ jemqor, äli orıstıñ otarşıldığınan bas tartpağan beyşara, bwqarasımen bögde tilde söyleser biligimizdi öz ükimetimiz dep sanaytını. «Qanşa jaman, bodan bolsa da, jaqsısın kim beredi?!». Bwğan bağıp mindi körmeydi, dımdı  «bilmeydi» deu orınsız. Ortaq tağdır, balalar qamın oylau, ortaq bolaşaq qamın tügeldeu, bügingi täuelsizdigimiz qwrılısına bel şeşe qatısu olarğa bizden de göri tän, bizden göri de erekşe etene desek qatelespeymiz.

Topırağımnan körip möldir bwlaqtı,

Bwlaq bolıp jüregimnen jır aqtı.

Añsap jürgen topırağımdı iiskep,

Şalğınıña şattana kep qwlappın.

 

Jüregimnen bwlaq bolıp jır aqtı,

Süydim-au kep tau, dalamdı, qırattı.

Bwlıttarıñ qwşaqtadı, jwbattı,

Mañdayımdı samalıñmen sılattım.

 

Atameken, qoyınıña qwladıq,

Qwşaqtastıq, ağa-iniler jıladıq.

Qwşağımız jazılmasın mäñgilik,

Bir Alladan qatar twrıp swradıq...

 

Öz topırağım

Qalay jürem jersinbey,

Topırağım tanımas-au ter siñbey,

Otandasım, bizdi tüsin, kelisim ber!

Al, qaysıñ bar,

Erulikke kelsin der...

 

Topırağıma toyğalı üşin kelgem joq,

Ejelden-aq özimdiki jer men kök.

Meniñ jauım qusa dağı qay jaqqa,

Bar tükpirde wlt namısın bergem joq...

Bağzı babalardan asıl mwra – atameken jerge degen, tuğan elge degen mwnday mazdaq mahabbattan, möldir sezimmen bwlaq bolıp jır aqpauı mümkin emes. Jay adamnıñ jüreginiñ özi jırlap twrsa, (jetkize alu bir basqa, ärine) aqın adamnıñ, dau joq, jüreginen bwlaq-jır bwlqına ağadı.

Aqın Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ öleñderi – sonday jırlar, aq mañday sırlar, aq tañday nwrlar.

 

Ata qalam Almatı, sağınıp, añsap jürip men keldim,

Erkindikke, eldikke jan sap jürip men keldim.

Qazaqstan şaruasın şalqıtayın dep keldim,

Qazaq isin älemge añqıtayın dep keldim.

 

Egiz tuğan anadan tuısqanıñ men bolam,

Qalmaqtı wrıp qaq basqa quısqanıñ men bolam.

Tınıştıqta tırtañdap ökpelesken men bolam,

Jau jağadan alğanda örtti keşken men bolam.

 

Jeti atamnıñ jerinen quılğan er men edim,

Jetpis jeti wrpağım tuılğan jer sen ediñ.

Qazaq atın öziñnen wğınğan er men edim,

Namısımdı bermeuge öziñdi izdep kelemin...

 

Alataudı jastanıp, oylar jinap jatırsıñ,

Qasietti qart qalam qazağın tügel şaqırsın.

Alaşıl, bölgiş adamğa Almatı atam aqırsın!

Elbwzar, dinsiz, essizge   tizesin atam batırsın.

 

Tilegim bar, Almatım,

berşi mağan tört tilek,

(Ana tilge ayamay qoyğan eken örtti kep).

Til, din, dästür, topıraq –

Bwl törteuin qorğayıq,

Qorğay almau törteuin – ata jaudan derttirek.

Jürekten şıqqan söz jürekke jetedi. Aqjarma aqınnıñ aq, adal mahabbatı ayalap bauraydı. Onıñ köl-kösir ıstıq sezimi – bir avtor aqınnıñ ğana sezimi emes, Otanğa  köşip kelip jatqan barşa ağayınnıñ da köl-kösir sezimi. Onı aytasız, osı Otanda ömir sürip jatqan barşamızdıñ jan-jüregimizden aqtarılğan marhabat pen mahabbat, parasat pen şapağat teñizi. Joğarıda ayta da ketkenimizdey, «Almatığa aytarım» attı bwl öleñde sır ğana emes, sın da bar. Täuelsizdigimizdiñ   besigi, Azattığımızdıñ esigi Almatı – bwl kezde  äli astana – jwmır Jer betindegi bar qazaqtı elge şaqırğan da sol; dinsizdikke, elsizdikke tizesin batırğan da dilsiz kömeski men tilsiz emeskige aqırğan da sol; dästür-saltımızdı qwrağan, otarşıl orısqa qosa älemnen teñdik swrağan, Alaşımızğa Aq Tañ atırğan da sol. Demek, aqınnıñ ata  qala, astana Almatıdan tört tilek tilep, memlekettik tuğan Tildi,  mañdayımızğa     bitken töl Din-islamdı, qasterli tarihımız ben  qayğılı-quanıştı tağdırımızdı tüzip, qorğap, saqtağan Wlttıq Dästürimizdi, ana-Topıraq Qazaq Jerin közimizdiñ qaraşığınday qorğayıq deui – zañdı perzenttik «jwmısı» eldik jürek tınısı. Rasında bwl törteuin qorğay almau –  jahandanudan da örttirek, ata  jaudan da derttirek.

«Almatığa aytarım» attı bwl öleñge toqtalu sebebimiz – onıñ aqın Nwrmwqan Janwzaqwlı şığarmaşılığımdağı attap ketuge bolmaytın arda jırı boluında ğana emes. Ol – bügingi ömirimiz bitimin Täuelsizdigimizdiñ alğaşqı jıldardağı tınısın jiti tanıtadı. Bwğan qosa atalmış tuındıda avtordıñ aqındıq şeberligin de, adamdıq kemeldigin de jaqsı añğartadı desek asıra aytpaymız. Mäselen, aqında aqjarılıp aytar oyları osal emes, bügin kün bitimin bayqatudağı boyları alasa emes bolsa da, orındaluı jwp-jwmırlığı twrğısınan (wyqasuı, türlik kelisimi,  mazmwndıq mağınasın jarqıratıp aşu tüsui) twrğısınan olqı, qopal öleñder barşılıq. Al mına tuındı qay jağınan alsañ da jwtınıp, ozıqtıq, aqjal arğımaqtay swlulıq bayqatadı. Sırtqı wyqas tastay, ärbir joldıñ ayaqtaluı ädemi ekenin bılay qoyğanda, baltalasa bwzılmas: «añsap jürip», «jan sap jürip», «şalqıtayın», «añqıtayın», «tuısqanıñ», «quısqanıñ», «ökpelesken», «örtti keşken» tärizdi işki wyqastardıñ özi qosımşa körik  qosıp, jır quatın arttıra tüsken. Özi şabıtınan tanbasa, Alla tağala qoldasa, Nwrmwqannıñ neşetürli nwrlı, qazaqqa qwttı qanday da bir tuındılardıñ da jalınan wstap, qazaq ädebietiniñ altın qorına qaqpaylap qosa alatının körsetedi.

Aqın Nwrmwqan Janwzaqwlı azat ataqonıs tabaldırığın attağalı beri de jerimizde de, elimizde de oñ özgeris köp.  Äleumet qamınan da, ädebiet jağınan da qattı ilgerileu bar. Ömirimiz jañğıruda, mädenietimiz jañaruda. Memleketimiz Ortalıq Aziya köleminde ğana emes, halıqaralıq älemde de ösip, örkeştenip keledi. Mwnıñ özi adamdarımızdı da ösirgeni – aksioma.  Endeşe aqın Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ da birge ösip kele jatqanı ayğaq tilemeydi. Aytalıq, ol altın Arqa törindegi jarqın jañalıqtardı, arşındı alğa basudı «Astana – ğajap» dep jalañ tamsanıp qoymay, erke özen «Esildi kördim» dep tañdanıp, oqırmanın jürek sözine sendirip, qarapayım ğana jetkizedi. Al ömirdegi, önerdegi şın swlulıq tügil şın wlılıq ta – qarapayımdılıq qımbatta, halıqtıq sımbatta.

Esildi kördim, anamdı kördim,

Anam su alğan dalamdı kördim.

Jağasındağı jaña qalamdı kördim.

Astanamday panamdı kördim.

Babamnıñ basqan izderin kördim,

Siñiri sozılğan zamandı kördim.

Esildi kördim, desimdi kördim,

Külkini kördim, dosımdı kördim.

 

Esil ağısı, tolısıp ediñ,

Ğasırdıñ janı şoşınıp edi.

Bügingi swlu sıbdır, sıñğırıña

Än şırqadım qosılıp özim.

 

Esil ağadı, Esil ağadı,

Älemniñ köñilin tesip ağadı.

Esilim meniñ – wltımnıñ susını,

Tağdırın halıqtıñ şeşip ağadı.

 

Esilim meniñ – esimim meniñ,

Jatayın jağañda kösilip özim.

Seni qorğaymın şeşinip özim,

Täñir aldındağı şeşimim meniñ.

Özgeşe öreli, öristi öleñ. Jalğız jaraspay twrğan «siñiri sozılğan...» degen zamanğa anıqtauıştıñ özi – biligimizdiñ qwlqın, baylarımızdıñ ğwrpın körip-bilgennen keyin artıq emes-au deysiñ. Wlı zamanımızdıñ siñirin sozıp jatqan – solar bolmasa, basqa kim?!

Anau twrğan taularıñ

Äkemniñ özi siyaqtı.

Bwlağıñ men kölderiñ

Aynamnıñ közi siyaqtı.

Soqqan mayda jelderiñ

Jarımnıñ sözi siyaqtı.

Wl-qızımdı körgende

Dalamnan körem qwraqtı.

Soqqan seniñ boranıñ

Elimniñ tezi siyaqtı.

Öleñniñ wyqastarı  oñay, qarapayım köringenmen, ejelgi halıqtıq wğımğa tamır tartqan. Asqar taular men şölderdiñ, äkeniñ özine bwlaq pen kölderdiñ ananıñ közine wqsauı siyaqtı ğana emes, aynımaydı. Qalğandarı da naq osınday tauıp-tanıp aytılğan tamaşa teñeuler. Ruhani aştığıñdı basar teneuler.

Tauıma tağzım ettim. Qwlaq türdim.

Beyişti tirşilikte-aq bir-aq bildim.

Tau suı sarqıraydı, sıldıraydı,

Bilmedim  külip twrmın, jılap twrmın.

 

Barsañız Şwbartaldıñ jılğasına,

Qaladı jan qwmarıñ bir basılıp.

Keşinde qoymen birge jatadı eken,

Şoşınbağan arqar men qwljası da.

 

Sayraydı bwlbwldarı dara tınbay,

Japanda jalğız swlu jaratılğan.

Jılqışı qiqulaydı qırdan asıp,

Şalmasın Ay moynına salatınday.

 

Sağınıştı Şwbartal wğadı eken,

Wlt tağdırı mäñgilik oğan meken.

Topırağıñdı qap-qara iiskesem,

Qara şaşım qaytadan şığar ma eken?..

Tabiği aq tilek. Qarapayım bitimdi. Osığan qaramastan jürekten şıqqan qwnarlı sözder. Tipti ayrıqşa Mwqağali Maqataevtıñ möldir maqamın, jır jazu jaratılısın jadqa tüsiretindey. Osı wlı aqın önip-ösken ölkeniñ bir pwşpağın beynelep otırğandıqtan ba? Joq älde Nwrmwqannıñ özi de osınday tau, özen, bauraylarda tuıp öskendikten be eken? Mınaday tau, añğar, mınaday özen, kezeñde, arqarlar men qoylar qotanda keşke bir jatatın öñirde, jılqışını moynındağı şalmasın aspandağı Ayğa asa salatınday küy keştiretin ölkede öleñ osılay jazıluğa tiis-au. Qalay bolğanda da aqiıq  Mwqağali men aqın Nwrmwqanda bir qandastıq, jandastıq bar.

Arı qaray aqınnıñ jaña qırların añdap, sonı sırların biraz barlap körelik.

Jıbırlağan qwrttı da,

Üstinen basıp ötkem joq.

Qastandıq qılğan bwlttığa

Qastandıq twrmaq ökpem joq...

 

Nayzağay tüsse gür etip,

Şamı dep tirlik quandım.

Jılasa säbi şır etip,

Öle ğoy dese, til aldım.

Aq köñil, jomart jandı, ömirdi ölip-öşip süygen aqın tabiğatınan jaqsı habar berer joldar bwlar.

Mürdeler, jat, wyıqta. Keşe tiri.

Zañ solay: tiriniñ bar köşetini.

«Adamğa tumaq – parız, ölmek – sündet»,

Ras ol egiz-eki desetini.

 

Twyıqtap topıraqpen töñiregiñ,

Jatırsıñ el qorğanı – nebir erim.

Jılım jer bärin jımday jasırıptı,

Topırağıñ torqa bolsın!

Egilemin...

 

Jerlikke tağı bir jan qatar keldi,

Tirlikte ala közben atar eldi.

Onıñ da «jaqsı adam» dep japtıq betin,

Ötirik, Şın jap-jaqın jatar endi.

 

Aqırı bir töbege jiılıptı

Toydıñdar közderiñe qwyılıp qwm.

Aqırğış, tildegişter ayaz bürkip,

Tañılıp eki eli aqpen – tiılıptı.

 

Adammın. Aruaqtı da qimas balañ,

Aqın ba – öli-tirisin jırlaspağan.

Erkek pe – eli üşin qırdı aspağan,

Eldik pe – tiri kezde  sıylaspağan...

Osı öleñge qosalqı tüsiniktiñ keregi şamalı. Ol – «Qabir basındağı oy» – ölim öleñi ğana emes, Ömir öleñi. Boyında aşı şındıq bar, bälkim bizder zorğa sener swmdıq bar; Alla tağala ükimine bağınıp, eki-aq eli aq şüberekpen tañılıp, qos qarıs jer-molağa kömilip, jaqsı men jaman, Er men ez, Arman men Jalğan «tatulasıp», baqwldasıp qatar jatar tirşiliktiñ qatal zañın ayğaqtağan Ajal jırı.

Ajal sırı aşılğan soñ, aqıret jırı  şaşılğan soñ, oqıp otırğan oqırman oyına eriksiz Adam ömiriniñ bası – alğaşqı  jarıq küniñ oralmay ma?! Ol – närestelik, säbilik bolsa, onıñ da tağı wlı bastauı bar emes pe? YAğni ol Ana jırı, analıq sırı. Biraq, biraq... mwnıñ özine jäne qaynar köz kerek. Ol – qız ben jigittiñ mazdaq ta möldir Mahabbatı. Sonıñ jwmbağın aşatın Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ jäne bir jırına den qoysaq, ol – «Swludı kim süymeydi?» dep atalatın öleñi. Bwl – aruğa, oğan degen ğaşıqtıq sezimge arnalğan jır ğana emes,  is jüzinde Analıq jırı, jaña da jasampaz Ömir Öleñi.

Kim swludı süymegen, jaratpağan,

Jigit pe eken swlu qız qaratpağan?

Swlu ömir, swlu jır, swlu jardan,

Odan artıq dep jürme jannat tabam.

 

Swlu jırdı jazğannıñ janı balday,

Är şumağı janıñdı janığanday.

Mahabbatın jırlasañ adamzattıñ,

Adaldıqtan qalasıñ arıla almay.

 

Swlu jardıñ belgisi mañdayında,

Swlu jarsız bağıñız janbaydı da.

Swlulığı  aqıldan tabılatın

Qaysı qızdar kezdeser qanday wlğa.

 

Swlulıqpen aqınnıñ öser jırı,

Swlulıqpen köñildiñ  öser güli.

Jürekterdiñ swluı qanday jaqsı,

«Etikpen su – dosıñnıñ – keşer küni».

 

Swlu kerek, bwl älem swlu bolsa,

Tınış ömir  – älemge swlu tolsa.

Eñ swluı ömirdiñ odan aspas,

Är  otaudıñ tütini tüzu bolsa.

Öleñ körikti-aq – bälkim swlulıqtı swlu jırlay alğandıqtan şığar. «Adaldıqtan qalasıñ arıla almay». «Jürekterdiñ swluı – qanday jaqsı»  desek te, mınau tätti äri tar jol-tayğaq keşuli – qattı ömirdiñ eñ swlulığı – ärbir otaudıñ tütini tüzu wşuı. Osılay    tämamdalğan öleñniñ tüyini qanday wlağattı?!

«Mahabbatsız ömir – bos» (Abay), qarañ. Mahabatpen ömir – dos, sağan. Köñilsiz jwbaylıq jwptan qwlğana bala tusa, mahabbatsız altın Kün kökke köterilmeydi; alqızıl gül öspeydi, samal jel espeydi, aqşa bwlttar  köşpeydi. Mahabbatsız meşit te salınbaydı, sır da aytılmaydı, jır da jazılmaydı. Tirşilik jalğaspaydı. Mahabbat otı mäñgilikke öşse, mürdeni  kömetin adam tügil  tüptiñ tübinde öletin adam da tabılmay  qaluı äbden mümkin.

Jä, osılay oylauğa bolsa da, sarı uayımğa salınbay, aqın Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ şığarmaşılıq älemine qaytayıq; poeziyasınıñ kelesi bir jaña qırın aytayıq. Alayda onıñ öleñderiniñ kelesi bir jaña qırı da – tağı da mahabbat.

...Kelse de  qısım, küz benen,

Mahabbat janbız izdegen.

Jetimdi körsek jetektep,

Qayırımsızdıqqa tözbegen,

Mahabbatı ğoy babanıñ

Jelisin wlttıñ üzbegen.

Mahabbatımızben ösirdik

Wl menen qızdı biz degen.

Mahabbat kerek sizge de,

Mahabbat kerek bizge de.

Mahabbatı taulardıñ

Sırlasar solay sizbenen.

Iä, mına jarıq künimizdiñ jüregi jarqın ömirimizdiñ tiregi – Mahabbat. Mahabbat kerek qıs ben küzde de; Mahabbat kerek biz ben sizge de. Ömiriñ  nwrlı, jırlı bolsın deseñ, küyip-süye bil. Mahabbatqa qol jetkiz, ie bol. Bir adamdardı ayalay alğandıqtan zor jasaytın da – mahabbat, bir adamdardı sayalay almağandıqtan qor jasaytın da – mahabbat. Demek, qadirli oqırman, jas bolsañ da, jer ortasına jetseñ de, jetpiske tolsañ da, kilt öziñde: mahabbattıñ qwpiyasın aş, şwğılasın otbasıña, Otanıña şaş.

Qalamdasımız Nwrekeñ eludegi er kezi tügili alpıstan assa da, jetpisti jelkelep, seksenge qaray qadam bassa da, tirşilik nwrı – mahabbatqa bay. Sondıqtan da Ol Abay aytqan üş närsege: «ıstıq qayrat, nwrlı aqıl, jılı jürekke» kenen. Naq osı sebepten de kölemdi dastandarğa qwlaş wrsa da, änderge mätin jazsa, da, sırlas-sıylastarı men Alaştıñ ardaqtı twlğalarına öleñ arnasa da, sättilikke qol jetkizedi. Tipti keybir retterde ol sıqaq öleñderdiñ de sının keltirip, balğın böbekterdiñ de tilin tauıp, aq qağazğa bal öleñder tüsiretini bar. Biz sonıñ bärin tügeldep, aqınnıñ osı qırların da bayıptap, arnayı toqtalar bolsaq, maqalamızdıñ tağı da wzarıp keteri kämil. Men sondıqtan da onıñ «Qayran Qaldekeñ» attı biregey öleñin ğana tanıstıra ketkim keledi.

Sırlasıp jürdik, jan ağa,

Ürimji degen qalada.

Aralap şığıs qazağın,

Keziktiñ  şal men balağa.

Mwñ menen sırdı böluge

Öziñnen basqa bara ma?!

Solardıñ bäri sanada.

 

Aqılıñ – altın, peyiliñ – aq,

Swradıq, ağa, ne qımbat?

Jauabıñ, ağa, – jer qımbat,

Bärinen wltıñ – eñ qımbat.

Wlttıñ narqın somdağan,

Eldi oylağan er qımbat.

Erkektiñ, erdiñ işinde

Tañdaulı, ağa, sen qımbat.

Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ sağınıp,  saf altınğa  balap jırlap otırğan kisisi – qayran Qaldekeñi – kädimgi Qaldarbek Naymanbaev. Keşe ğana ömirden ötken asıl Er, ardaqtı Azamat, abzal Adam, qabırğalı Qalamger, sirek te som Qayratker, Düniejüzi qazaqtarınıñ qauımdastığı Törağasınıñ birinşi orınbasarı bolğan, atajwrt Qazaqstannan tısqarı bes qwrlıqtı mekendegen 5 million qazaq tügel tanığan, sol bes  million qazaqtıñ qamın jep, barın bazarlap, joğın tügeldegen Qaldarbek Naymanbaev. Wltımız qaşanda tiri bolsa, Ol – wmıtılmas Wlt  Wlı. Ökinişke oray, ornı bügin de oysırap twr. Keyingiler ornın toltırmaq tügili oñalta alar emes. Demek Alaşımız azattığı bolaşağına, bar qazaqtıñ bası qosıluına qatıstı alañdatarlıq ahual Nwrmwqan Janwzaqwlı aytsa aytqanday:

Däl öziñdey Dos qayda,

Däl öziñdey Es qayda?

Wltın sendey tüsiner

Taba almadıq eşqaydan;

Öziñ bastap şwbağan,

Qazaqtağı köş qayda?!

 

Teñeler sağan boy bar ma,

Teñeler sağan oy bar ma?

Teñelsin oy men boylar da,

Osı bizdiñ qazaqta

«Qazaqpın!» – degen oy bar ma?!

Öziñ joqta, Qaldeke-au,

Ketemin auır oylarğa!..

Oy. Oy. Oy. Oylanğan dwrıs-au. Nwrmwqan Janwzaqwlınday aqındar halıqqa oy salğannan basqa ne isteydi? Boy qayda, au, Ükimet! Top jarıp, tizgin wstar, şetelderdegi qalıñ qazaqqa Es bolar, egemen eline Dos bolar Soy qayda, Alaş azamattarı!

Qaldarbektey Qajımwqan bolmağanmen, şetelderdegi qazaqtar işinde de nebir erler men seriler  joq emes qoy. Nartwlğa azamattar bar. Nwrmwqan kelisti müsindegen sol ağalardıñ bireuin Qalekeñ  qatarına qosıp, qaldırmay halıqpen tabıstıra keteyinşi. «Köñil dastarhanı» attı bwl öleñ beldi qalamger, belgili qayratker Tälipbay Qabaev twlğasına bağıştalıptı.

Aqıl ağa,

aspanım, altın ağa,

Han bilgen qadiriñdi halqıñ, ağa.

Jandarğa janı jazday jarqın ağa,

Bar jerde külip jüru – saltıñ, ağa.

Ör-eñisin ömirdiñ birdey körip,

Köp bildiñ adamdıqtıñ narqın, ağa.

Qadirin öz halqınıñ bilu, bilmeu –

Danışpan men dañğoydıñ parqı ğana.

Qazaqtıñ wl bop tuğan erkekteri

Öziñe tua bersin tartıp, Ağa...

Kölemi şağın öleñniñ keneui şalqar. Oqırman osı joldardan-aq Tälipbay Qabaaevtıñ kim ekenin jaqsı bilip qaladı desek artıq aytpaspız

Qoş, naq osılay tanıstırıp, talday bersek, aqın Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ  şığarmaşılığı turalı söz şiray bereri dälel tilemeydi. Sondıqtan attıñ basın irkip, onıñ öleñderi men önerleri jönindegi taldau-tüydek sözderdi twyıqtap, tüyindeuge köşsek, joğarıda aytılğandardan añdaytınımız – Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ jaqsı tabiğat lirikası –  tuğan jer, Şığıs Türkistandağı kögildir köl, adır-adır bel, keñbaytaq Qazaqstandağı tau-tas, şülen şöl, dala-özenderiniñ öleñi. Al, onıñ aluan köñil küy, meyir men peyil, qazaqı qaysarlıq pen tözimdi, halıqtıq bolmıs pen tarihtı, mahabbat pen ğadauattı,  perilik pen periştelikti, jastıq pen egdelikti, äkelik keziñdi, atalıq sezimdi taqırıp etken tuındıları – Adam ömiriniñ Öleñi. Mwnıñ üstine Nwrmwqan ağamız bir adamday  ğana emes, İri adamday  ğwmır keşkendikten Qıtayda qazaq bolıp qalu üşin tires, Alaş Azamatı bolu üşin küres mektebinen ötkeni mälim. Osı rette  bastan keşken ğanibet te ğibrattı ğwmırında talay qiındıq körgeni, sergeldeñge wşırap, bäle-jala batpağına batqanı, tirşilik «türmesinde» qamalıp jatqanı tereñ izin, öşpes tañbasın qaldırğanı aqiqat. Demek, biz Nwrekeñniñ tanımğa nwrğa tolı ömiri men tağılımğa, sırğa, jırğa tolı önerindegi keyingi kezderdegi keleli sapalıq özgeristi, bes kündik tirşiliktiñ bwrınğıdan da Biik belesine köteriludi añğarmay qalsaq, onıñ  ömirbayanınıñ betbwrıstıq bastı bir  beti kem bolıp, jaña parasattı kezeñi aytılmağanmen teñ bolıp qalar edi.

Sonda  oqırman köñilinde Bwl neğılğan keleli özgeris, ömirdiñ qanday jaña biik belesine köterilui?!» degen saual eriksiz tumay ma? Ol eluinde eleusiz qalğanmen, alpıstan asqan soñ añğarılğan, jetpiske jetken soñ qarqındap beleñ alğan Qanağat tabu körinisi Ömirine, şapağattanu öleñine qanağattanu. Şınında da ömirdiñ tar jol-tayğaq keşuinen sürinbey ötken, ğwmırında aldına qoyğan maqsatına jetken adam ğana şapağat tauıp, qanağattana alsa kerek. Al mwndağı qoltıqtan demegen, jürek quatın eselep jebegen bastı küş-qwdiret – erkindik sezimi, azat Atamekenge oralu bolsa, ekinşi bir küş bergen qayrat pen aybat – qalamınıñ  wştala tüsip, qanatı jas wlğayuı äserinen älsiremey, qataya tüsui. Sondıqtan ol jiğan jemisi men jeñisine qanağattanıp, şükirşilik etkenmen, jañadan şapağat izdep şarşamağan qalamı – qolında. Osı sebepti jürekten aqqan jır-bwlağı sarqılu ornına şarqwru jolında. Mwnday tüleu küzdi jaz eteri, şuaq tögeri kümänsiz dep bilemiz.  Mwnıñ özi ömirden jaña öleñ, jaña duman tudıradı.

Köktem edik, küz boldıq,

Jas edik, qart biz boldıq.

Eki jol edik qosılğan,

Tarau-tarau iz boldıq...

Jastıqtan qarttıqqa ötudiñ jemisi  köptigi sol – tarau-tarau iz. Naqtılıqqa köşsek, ol ömir – öleñ ğana emes, ol ömir – ömir. Bwl ne jwmbaq demeñiz, qosılğan eki jol – jas jigit Nwrmwqan men aru qız Däşen – jarıq düniege 4 wl, 4 qız keltirip, tarau-tarau izder tarttı. Bwl – bügingi qarttıqtıñ jasaruı; jaz bolıp jelek jayuı; jaña jas otaular tigilui, nemereler düniege kelui emes pe? Mwnda qanağat bar, şapağat tipti mol. Mine, biz aytqan keleli özgeris, mına tirşiliktiñ jaña Biik belesine köteriludiñ bir qırı, sırı osı.

Biz aytqan keleli özgeris, mına tirşiliktiñ jaña Biik belesine köteriludiñ körinisi – jazılğan, jazılıp jatqan jaña öleñder. Jaña tolğaular, sın maqalalar. Biz aqın, qalamger, sınşı Nwrmwqan Janwzaqwlı şığarmaşılığınıñ jaña däpterine, tıñ betterine toqtalıp jatpastan osılardı tudırğan, jaña jırlar tudırar jüreginiñ nıq soğısın    tıñdayıqta:

Quanam, jılaymın men elim desem,

Köz jasım, qanım, terim tögilmese,

Bolamın qalay wlıñ, qalay Aqın

Jır bolıp köñiliñnen körinbesem,

Gül bolıp topırağıña  egilmesem.

 

Kim biler kimniñ ölip, kim qaların,

Tirliktiñ är sağatı – bir bazarım.

Dämimdi tuğan elmen birge tatıp,

Tatitın tañdayıña jır jazamın.

 

Jelkildek jaqındappın jetpisiñe,

Tüsipti jilik şaqqış köp tisim de.

Ajalıñ aydaharday ısqırsa da,

Jasqanar aqın jannıñ ot küşinen...

 

Ua, elim, meyiriñe şöldep keldim,

Susınım dep öleñdi bermep pe ediñ?!

Jürek pen Öleñimdi qaldıramın,

Süyekpen wyat birge jerletkenim...

tömendegidey aq tilegimizdi aytıp: Aman bolıñız, jüz mıñ bir japıraqtı, jüz bir bwtaqtı Bäyterek otbasıñız, egemen el Otanımız da aman bolsın, wltımız qazağımızdıñ jwldızı jarqırap, million wl-qızın bağıp jatqan, wlısımızdıñ mäñgilik nwr-şırağı janıp jatqan, mädenietimiz dürkirep damıp, onıñ işinde zayır  şayır Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ taza jır-bwlağı da tartılmay ağıp jatqan Zaman bolsın dep maqalamızğa nükte qoyayıq!

Soñı.

2018-jılı Nauırız. Almatı

Baqıt Sarbalawlı, QR Qwrmet ordeniñ iegeri, Halqaralıq "Alaş" sıylığınıñ iegeri

Abai.kz

 

4 pikir