Seysenbi, 22 Mamır 2018
Dep jatır 3641 33 pikir 27 Säuir, 2018 sağat 08:31

Esbol Ömirjanov. Qıtay qazaqtarın qorğau qozğalısın qwru kerek

Qıtay qazaqtarınıñ tağdırı Qazaqstannıñ Qıtaymen arnayı kelisimge keluine baylanıstı

Biraz uaqıt bwrın şet eldegi qandastar mäselesin köterip jürgen aqın Auıt Mwqibek ağamız habarlasıp, qıtay qazaqtarınıñ tağdırına alañdauşılığın bildirip, olarğa qatıstı pikirimdi baspasöz betinde jariyalauımdı swrağan edi.

Jalpı, qıtay qazaqtarına qalay kömek bere alamız degen swraqqa baylanıstı öz pikirimdi Azatttıq radiosına bergen swqbatımda aytqan edim («Qwqıqtanuşı: Az wlttardı assimilyaciyalau jürip jatır» -https://www.azattyq.org/amp/world-china-kazakh-problems/29070087.html). Sol wsınıstarımdı äli de tolıqtıra tüsip, oqırmanmen böliskim keledi. Birinşiden, Qıtaydağı adam qwqıqtarınıñ saqtaluına monitoring jasauşı köptegen halıqaralıq wyımdardıñ ökildikteri Qıtayda jwmıs isteydi. Olardıñ qatarında Halıqaralıq amnistiya, H'yuman Rayts Votç, «Qıtaydağı adam qwqığı», «Qıtay qwqıq qorğauşıları», «Qıtaydıñ qwqıq qorğauşı zañgerler tobı» siyaqtı wyımdar bar. Atalğan wyımdardıñ keybiriniñ Qazaqstanda ökildikteri jwmıs isteydi. Sondıqtan, qıtaydan qamalıp, zäbir körgen qandastarımız turalı aqparattı atalğan wyımdarğa jetkizu qajet. Sol arqılı halıqaralıq arenada Qıtaydağı adam qwqıqtarınıñ bwzıluı mäselesiniñ köteriluine ıqpal etuge boladı. Mäseleniñ halıqaralıq deñgeyde köterilui el biliginiñ de nazarın audaratını anıq. Ekinşiden, bwqaralıq aqparat qwraldarında, äleumettik jelilerde qıtaydan qısım körgen qazaqtar jaylı aqparattı köptep taratıp, qoğamnıñ nazarın barınşa atalğan mäselege audaru qajet. Qajet bolsa türli dokumental'di fil'mder tüsirip, qısım men zäbir körudi şınayı sipatta jetkizgen jön. Sol arqılı elimizdegi azamattıq qoğam instituttarı, sayasi partiyalar men wyımdardıñ mäseleni joğarğı deñgeyde köterip, bilikten bwl mäseleni şeşudi talap etuine qol jetkizuge boladı. Üşinşiden, qıtay qazaqtarına janaşır azamattar özara birigip jiındar, konferenciyalar men basqosular, baspasöz mäslihattarın twraqtı türde ötkizip otıruı qajet. Tipti, qıtay qazaqtarın qorğau wyımın nemese qozğalısın qwruğa boladı. Qajet bolğan jağdayda narazılıq şerulerin, narazılıq akciyaların legitimdi türde wyımdastıru qajet. Osılayşa, qıtay qazaqtarınıñ basındağı jağdaydı bükilhalıqtıq mäsele deñgeyine köteru arqılı biliktiñ bwl mäseleni tiimdi şeşu joldarın izdestiruine jağday tudıruğa boladı.  Qazirgi kezde atalğan mäseleler birtindep jüzege asırıluda, degenmen tiisti nätijege qol jetkizu üşin toqtap qalmau qajet.

Osığan deyin menen qıtay qazaqtarın qorğaudıñ halıqaralıq qwqıqtıq tetikteri jaylı da swrağan bolatın. Men öz kezegimde Qıtaydıñ halıqaralıq adam qwqıqtarı jaylı negizgi konvenciyalardı ratifikaciyadan ötkizbegendigin atap ötkim keledi. Sonımen qatar, qıtaydağı adam qwqıqtarınıñ taptalu derekteri bwğanğa deyin halıqaralıq qauımdastıqqa mälim, jıl sayın ol eldegi adam qwqıqtarınıñ bwzıluı jaylı halıqaralıq wyımdar bayandamalarında körsetip, wsınıstar jasaydı. Biraq, qıtay ükimeti öz kezeginde aytılğan eskertpelerge qarsı öz uäjin aytudan jalıqpaydı. Sondıqtan, qıtay ükimetiniñ işki sayasatına sırttan äser etu mümkindigin şekteuli dep aytar edim. Jekelegen adamdardıñ azamattıq, sayasi, dini qwqıqtarınıñ taptalğanı jaylı ärtürli halıqaralıq instanciyalarğa şağımdanuı köp uaqıttı jäne qarjını talap etedi. Tipti, halıqaralıq instituttar sol adamdardıñ paydasına şeşim şığarğannıñ özinde de onı qıtay biliginiñ orındauı da neğaybil. Sondıqtan, bwl mäseleni şeşudiñ basqa jolın qarastırğan jön. Mwnda qıtay qazaqtarın qwtqarudıñ tek bir tetigi tiimdi jüzege asırıluı mümkin. Ol üşin Qazaqstan biligi Qıtaymen diplomatiyalıq kelissözder jürgizip, arnayı kelisim-şart jasasıp sondağı qazaqtardıñ elge keluge niet bildirgenderin köşirip aluına bolar edi. Tek osınday jağdayda ğana qıtay qazaqtarınıñ bir böligin elge qaytaru mümkin. Osı maqsatqa qol jetkizu üşin joğarıda atap ötken mäselelerdi jalğastıra bergen jön.

Kez-kelgen az sandı halıqtıñ köp halıqpen assimilyaciyağa wşırap joyılıp ketui bilik jürgizgen maqsattı wlttı joyu sayasatınıñ ayasında birneşe on jıldıqta jüzege asuı mümkin. Osı uaqıtqa deyin qıtay qazaqtarınıñ assimilyaciyağa wşıramauına til, din jäne dil tejeuşi faktor bolğan edi. Endigi jerde qıtay biliginiñ qazaq mektepterin qıtay tiline auıstıruı, dinge tıyım salıp, qazaqtardıñ qıtaylıq ideologiyağa moyınwsınuın qamtamasız etui ondağı qazaqtardıñ azdağan uaqıtta qıtay halqınıñ qwramına siñip ketuine jağday jasauı mümkin. Bwl öz kezeginde jalpı qazaq wltına ülken ziyan boları sözsiz. Sondıqtan, qıtay qazaqtarın elge qaytaru mäselesi memlekettik bilik üşin kün tärtibindegi negizgi mäselege aynaluı tiis. Öz basım qıtay qazaqtarınıñ jüz payızı elge keledi degenge sene qoymaymın, mümkin osı jağdaydan soñ jarımına juığı elge qaytuğa müddeli bolar degen ümittemin.

El biligi qıtay qazaqtarın jappay elge qaytaruı üşin ülken qarjı jäne arnayı memlekettik tetikter qarastıruı tiis. Eñ aldımen, qıtay qazaqtarın elge qaytaru, ornalastıru, beyimdeu, qoldau körsetu üşin arnayı ökiletti organ qwrıluı tiis. Meniñ oyımşa, köşi-qon komiteti derbes agenttik retinde qwrılıp, onıñ qwramında arnayı şettegi qazaqtardıñ mäselesimen aynalısatın qwrılımdar jasaqtaluı qajet. Osı agenttik arqılı elimiz jalpı şet eldegi barlıq qazaqtarmen tikeley jwmısın nığaytıp, olardıñ elge qaytuına jağday tudıruğa bolar edi. Bwl mäseleni wyımdastırudı analitikalıq deñgeyde oylay alatın, strateg şeneunikke jüktese, barlıq is tez arada şeşimin tabar edi.

Esbol Ömirjanov

Abai.kz

 

33 pikir