Beysenbi, 24 Mamır 2018
Dep jatır 5584 1 pikir 8 Mamır, 2018 sağat 07:48

Aytılmağan aqiqat. Soğıstıñ soraqılıqtarı

Soğıs ülken kabinetterde josparlanıp, jüzege asadı. Bar auırtpalıq qarapayım soldatqa tüsedi. Qan keşedi. Ölim qwşadı. Qırşınınan qiıladı. Zäude tiri qalsa, sanasına soğıs salğan jara ömir boyı sızdap, janın jegidey jeydi. Generaldar, qolbasşılar, şolaq belsendiler, bwyrıq beruşiler, sayasi jetekşiler, tağı basqa tolıp jatqan qan maydannıñ ortasına barıp körmegenderdiñ estelikteri otanşıldıqqa, jalındı sözderge, jeñiske jetkizgen türli is-qimıldarğa tolı boladı. Al qatardağı soldat körgen soğıs müldem basqa. Reseydiñ önertanuşı akademigi Nikolay NIKULINNİÑ 1975 jılı jazıp, 30 jıl boyı tartpasında jatıp barıp jarıq körgen «Soğıs turalı estelikter» kitabı Ekinşi düniejüzilik soğıstıñ şın beynesin aşa tüsedi. Soğıstağı jağday bizge üyretip, aytıp, sendirip kelgendey emes, mülde basqaşa bolğanın estelikterdi oqığan adam tüsinedi. Jalpı, qan maydannan oralğan soldattardıñ işinde estelik jazğandar köp emes. Solardıñ işinde soğıstı soldattıñ közimen boyamasız bayandağan Nikulin estelikteriniñ Ekinşi düniejüzilik soğıstı «Wlı Otan soğısı» dep wrandap jürgen bügingi wrpaqqa da berer mağlwmatı köp-aq…

9 mamır qarsañında Nikolay Nikulinniñ «Soğıs turalı estelikter» kitabınan üzindi alıp, tärjimalap wsınıp otırmız.

Nikolay Nikulin: Soğısta, äsirese, qazaqtar özin-özi atatın

Meni alğı şepke şığara bastadı. Tolassız atıs kezinde qar üstinde iir-qiır eñbektegenimiz esimde. Qan, qan, qan. Bwl künderi men birinşi ret jaralandım, degenmen jaram tük emes edi – oq änşeyin sızıp ötipti. Oqiğa bılay boldı. Tün işinde silemiz qata şarşap, qarausız qalğan mektepke jaqındadıq. Bos bölmeler sırtqa qarağanda jılılau eken, saban üstinde soldattar wyıqtap jattı. Biz de qastarına jata qalıp birden wyıqtap kettik. Sosın bireu oyandı da, anıqtap qaradı: nemisterdiñ qasına jatıppız! Bärimiz atıp twrdıq, qarañğıda atıs bastaldı, alıs-jwlıs, şu, ayğay, oybay, balağat. Eşkim eşkimdi tanıp bolmaydı, aldına kim kelse de wrıp jatır. Meniñ büyirime istik tidi, bireuge pışaq saldım, sosın tisimizdi qalşıldatıp jan-jaqqa qaşa jöneldik, bärimiz qara terge malşındıq.

***
Alğı şepte tamaq tabu oñay boldı. Tünde beytarap sızıqqa eñbektep şığıp, ölgenderdiñ zatqabın pışaqpen kesip alamız. Onıñ işinde kepken nan, keyde konservi men qant boladı. Köbimiz tınıştıq bola qalğan kezde osı şaruamen aynalısamız. Köbi oralmay qalatın, öytkeni nemis oqtarı da qalğudı bilmeytin edi.

Auır jaralanğandardıñ tağdırı auır edi. Köp jağdayda olardı atıstıñ astınan alıp şığu mümkin bolmaytın. Biraq beytarap sızıqtan alıp şıqqandardıñ da azabı bite qoymaytın. Sanbölimge deyingi jol alıs edi, al gospital'ğa birneşe sağat jürip baruğa tura keletin. Gospital' palatkalarına jetken soñ da kütesiñ, öytkeni därigerler birneşe apta boyğı tınımsız, jankeşti eñbektengenine qaramastan, bärin qarap şığuğa ülgermeytin. Iñırsığan, esiriktey qalşıldağan nemese esterinen tanıp qatıp qalğan adamdar salınğan qan-qan zembilder kezegi olardı kütip jatatın. İşinen jaralanğandar köp kütuge şıdamaytın. Basqaları da ölip ketetin. Degenmen keyingi jıldarı jağday biraz jaqsardı.

Nikolay Nikulin: Soğısta, äsirese, qazaqtar özin-özi atatın
Biraq, keyin bilgenimdey, 1942 jıldıñ qısında sovet-german maydanınıñ basqa bölikterindegi jaralanğandardıñ jağdayı bwdan da naşar bolıptı. Ol jaylı meniñ gospital'dağı tösektes körşim aytıp berdi: «Qırıq birinşi jılı bizdiñ diviziyanı Murmansk tübinde qorğanısta jatqan bölimşelerge kömektesuge jiberdi. Tundrada batısqa qaray jayau jürip kettik. Artınşa diviziya jau oğınıñ astında qaldı, qarlı boran bastalıp ketti. Qolımnan jaralanıp, alğı şepke jetip ülgermey, men keri qayttım. Jel küşeye tüsti, bwrqasın üdedi, betke wrğan qar ayaq bastırmadı. Birneşe şaqırımdı äzer jürip ötip, jılıtu beketi ornalasqan jerkepege älim qwrıp jettim. Oğan kiru tipti mümkin emes eken. Jaralılar bir-birine tığılıp, üydi auzı-mwrnınan şığa toltırıp, iin tiresip twr eken. İşke äyteuir birdeñe ğıp kirdim de, tañğa deyin tikemnen tik twrıp wyıqtadım. «Tiri adam bar ma? Şığıñdar!» degen dauıs estildi tañerteñ. Kelgen sanitarlar eken. Jerkepeden üş-tört adam eñbektep şıqtı, qalğanı qatıp qalıptı. Kirer esik aldında qar astında qalğan ölilerdiñ qat-qabat üymegi körinedi. Onıñ bäri tünde alğı şepten jılıtu beketine äkelinip, osında qatıp qalğan jaralılar eken… Keyin bilgenimizdey, diviziya tügelimen aşıq-şaşıq tau joldarında qatıp qalıptı. Boran swmdıq bolğan-dı. Men betim men sausaqtarımdı ğana üsitip alıppın…»

Nikolay Nikulin: Soğısta, äsirese, qazaqtar özin-özi atatın

Kenet üzdiksiz snaryad jarıldı. Alıstan, jaqınnan, tipti qasımnan. Ştabtıñ jerkepesi janında twrğan saqşı qanğa malınıp, jerde oybaylap jattı. Jolda kele jatqan jasamıs soldat ayağın wstap otıra ketti. Onıñ qasında jap-jas saninstruktor qız. Doda-dodası şığıp jılap otır, közinen aqqan jas köp kün boyı juılmağan kir-kir beti men qolın ayğızdap ağıp baradı. Qolı dir-dir etedi, ne isterin bilmeydi. Qaraudıñ özi qiın. Soldat öz şalbarın asıqpay şeşip, sanındağı qan atqılap twrğan jerin tañdı, sonısına qaramay: «Qızım, qorıqpa, jılama!» – dep qızdı jwbatıp, küş berip qoyadı. Soğıs degeniñ äyelder aynalısatın şarua emes qoy. Ärine, erkekterge de ülgi etip körsetuge bolatın batır qızdar az bolğan joq. Biraq maydannıñ azabın äyelderge küştep körsetu degeniñiz – qataldıq. Sonımen ğana şarua tınsa ğoy. Erkekterdiñ qasında olarğa tım qiın boldı. Aş soldattardıñ, ärine, qızdarmen şaruası bolmaytın. Al basşılıq öz degenine barlıq ayla-täsildi qoldanıp qol jetkizetin: öte döreki qısım da jasaytın, esten tandıra köñilderin de tabatın. Esepsiz kavalerler işinde türli aylakerler de jetip-artılatın: än aytatındarı da, bileytinderi de, sendirip söyleytinderi de, Blok pen Lermontovtıñ öleñderin tañday qaqtıra oqitın bilimdileri de… Qızdar üyine otbasın köbeytip qaytatın. Biluimşe, äskeri keñseler tilinde bwl «009-bwyrıq boyınşa ketu» dep atalatın. Bizdiñ bölimşede 1942 jılı kelgen 50 qızdıñ işinen soğıs soñına qaray eki-aq näzik soldat qaldı. Biraq «009-bwyrıq boyınşa ketu» – eñ jaqsı jol. Jamandarı da boldı. Estigenimdey, polkovnik Volkov degen bireu jaña kelgen äyelderdi qatarğa tizip qoyıp, özine wnağan swlulardı tañdaydı eken. Olar polkovniktiñ PPJ-sına (PPJ – polevaya peredvijnaya jena. PPJ abbreviaturası soldat leksikonında basqa mağınağa da ie edi. Olar işinde tügi joq, sıldır köjeni PPJ dep, yağni «Proşay, polovaya jizn'» dep aydarlaytın) aynalatın. Eger qarsılıq tanıtsa, abaqtığa, tastay suıq jerkepege, bir üzim nan men suğa jiberetin. Odan keyin beybaq äyel qoldan-qolğa ötip, türli kömekşiler men orınbasarlarğa bwyıratın.

Nikolay Nikulin: Soğısta, äsirese, qazaqtar özin-özi atatın
Pogost'e tübindegi äskeri ömirde bwl kezde özindik ırğaq payda bolğan. Tünde qatarımız tolığatın: bes jüz, mıñ, eki-üş mıñ adam (jaqında tıldağı jasaqtau bölimşesiniñ ardageri mağan özderiniñ kün sayın 1500 adamdıq marş rotasın jasaqtap twrğandarın ayttı. Onıñ üstine Pogost'edegi tolıqtırular birneşe qosalqı polkterden kelip twratın).
Birese teñizşiler, birese Sibirden marş rotaları, birese qorşaudağılar (olardı qatıp jatqan Ladoga özeniniñ üstimen jiberetin) keletin. Tañerteñ, sirek ötip twratın artdayındıqtan keyin, olar şabuılğa şığatın da, temirjol üyindisi aldında jatıp qala beretin. Şabuılğa qalıñ qardan or qazıp, tasbaqaşa äzer jıljitın. Küşteri de az edi, äsirese, leningradtıqtar älsiz boldı. Qar belden joğarı edi, ölgender qwlamay, qar üyindisine süyenip qala beretin. Mäyitterdi jaña jauğan qar jasırıp qalatın. Kelesi küni – tağı jaña şabuıl, jaña mäyitter, söytip, qıs boyı öliler biriniñ üstine biri jinala berdi. Köktemde ğana olar – bwralıp, bölinip, taptalıp qalğan deneler qardan tazardı. Qaptağan üymek edi…

Pogost'e tübindegi sätsizdikter turalı olardıñ sebep-saldarı, kelisilmeui, tüsiniksizdigi, jadağay josparlanuı, barlau jwmısınıñ naşarlığı, äskeri bölimder men jalpı äsker arasında özara qarım-qatınastıñ bolmağanı jöninde bizdiñ baspasözde, memuarlar men arnayı jazılğan maqalalarda az-kem aytıldı. Pogost'edegi şayqastardıñ negizinen 1942 jılğı barlıq orıs-nemis maydanında bolğan ädettegi soğıstardan ayırmaşılığı joq edi. Barlıq jerde äyteuir birdeñe bolıp jattı, barlıq jerde – teriskeyde de, küngeyde de, Rjev tübinde de jäne Staraya Russada – ärqaysınıñ öz Pogosteleri boldı.

Soğıs bastalğanda nemis äskerleri bizdiñ aumaqqa mayğa salğan pışaqtay kirdi. Olardıñ qozğalısın tejeu üşin osı qanjardıñ jüzin qanmen boyaudan basqa amal bolmadı. Uaqıt ötken sayın ol tattana tüsti, ötpeytin deñgeyge jetti äri bayau qozğala bastadı. Qan aqqan üstine ağa berdi. Leningradtıq maydandastar osılay janıp, küyip ketti. Eki jüz mıñ üzdik, qalanıñ qorğanı bolğan erler oqqa orandı. Biraq älgi qanjar toqtadı. Äytse de ol äli mığım edi, keri qaytaru qoldan kelmedi. Söytip, 1942 jılı qanjardıñ jüzin azdap qayray otırıp, qan suday aqtı. Bizdiñ bolaşaq jeñisimiz osılay bekidi.

Kadrlıq äsker şekarada jantäsilim boldı. Jañadan qwrılğan bölimderde qaru-jaraq tura jetti, oq-däri onsız da az bolatın. Täjiribeli komandirler sanaulı. Wrısqa dayındıqtan ötpegen jañadan qabıldanğandar ketip jattı…

– Şabuıldañdar! – dep Kreml'diñ qojayını qoñırau şaladı.

– Şabuıldañdar! – dep jılı kabinetten general telefon soğadı.

– Şabuıldañdar! – dep jılı jertöleden polkovnik bwyrıq beredi.

Osı kezde jüzdegen Ivanovtar ayqwş-wyqış ornalasqan nemis pulemetteriniñ küre jolı arasınan tereñ qar üstinde qalbalaqtaydı. Jılı dzottağı qarnı toq, işimdikke sılqiya toyıp alğan mas, arsız nemister bärin aldın ala qarastırıp qoyğan, bärin eseptep qoyğan bizdiñ soldattardıñ külin kökke wşıradı. Tirdağıday atıp jatır, atıp jatır. Deytwrğanmen jau soldattarına da oñay tigen joq. Tayauda bir nemis ardageri mağan mınaday äñgime ayttı: olardıñ polkinde pulemetşiler arasında esi auısıp ketken oqiğalar da kezdesken eken: adamdı birinen soñ birin qaz-qatar ata beru de oñayğa soqpaydı, al olar bitpeydi, şığa beredi, şığa beredi.

Nikolay Nikulin: Soğısta, äsirese, qazaqtar özin-özi atatın

Polkovnik mwnday şabuıldıñ qisınsız ekenin biledi, tek jaña öliktiñ sanın köbeytuden basqa eşteñe joq. Keybir diviziyada tek ştabtar ğana jäne otız-qırıq adam qalğan. Mınaday da oqiğalar kezdesken: wrısqa 6-7 mıñ jasaqpen kirgen diviziyalar şabuıldı 10-12 mıñ şığınmen ayaqtağan, sebebi üsti-üstine qosımşa adamdar jiberilip otırğan. Al adamdar ünemi jetispeytin. Pogostmeniñ jedel kartasında äskeri bölim nömirleri qaptap ketti, al olarda soldat joq. Äytse de polkovnik bwyrıqtı orındap, adamdardı şabuıl jasauğa aydaydı. Eger onıñ janı auırsa äri wyatı bolsa, wrısqa özi de qatısıp, aqırı öledi. Özinşe tabiği swrıptau isi de jüredi: jüykesi älsizder men sezimtal adamdar tiri qalmaydı. Qalıptasqan jağdayda soğısuğa äleueti jetetin qatal, ruhı mıqtılar ğana qaladı. Olarğa soğıstıñ bir ädisi ğana ayqın – dene salmağımen jaudı japıru. Äyteuir bireui nemisti atıp öltiredi. Söytip, bayau, biraq köz aldında kadrlıq nemis diviziyası şarşap, jüdey bastaydı.

Eger polkovnik şabuılğa şığardıñ aldında bärin oylastırıp, jan-jaqtı barlap wyımdastırsa bir säri. Öytkeni köp jağdayda olardıñ deni darınsız, jalqau, mas jüredi. Oğan ünemi jılı baspananı tastap şığıp, oqtıñ astına oralu wnamaydı… Artilleriyalıq oficer nısananı jii däl közdemeydi, täuekelge barmas üşin alañğa alıstan atadı. Özimizdikilerdi atıp tastamasa quanasıñ, sebebi mwnday oqiğalar az kezdespeydi…

Jabdıqtauşı araq işip alıp, jaqın derevnyada qız-qırqınmen köñil köterip ketetin kezder de jii bolıp twradı. Sonıñ saldarınan snaryadtar men tamaq jetkizilmey qaladı… Nemese mayor joldan şığıp ketip, kompasqa senip mülde basqa jaqqa auıp ketedi.

Nikolay Nikulin: Soğısta, äsirese, qazaqtar özin-özi atatın

Beybit ömirde bärimizge tän şatasu, tüsinbestik, bir jwmıstı ayağına deyin jetkizbeu, wpay jinauğa wmtıluşılıq basqası basqa, soğısta erekşe ayqın körinis beredi. Osınıñ bäriniñ bir ğana qwnı – qan. Ivandar şabuılğa, şayqasqa şığıp ölip jatır, al kepede otıratın adam olardı wrısqa qaray üzdiksiz quadı. Adam psihologiyasınıñ bir-birine kereğarlığı tañdanıs tudıradı: şabuıldauğa şığıp kele jatqan adam jäne ölimge bas tikpeytin kisi – şayqastı sırttay baqılauşığa bäri änşeyin siyaqtı: alğa jäne alğa!

Soğısta bol'şeviktik qwrılıstıñ ayarlığı ayrıqşa körindi. Beybit zamanda eñ eñbekqor, adal, ziyalı, belsendi jäne parasattı adamdardı twtqındap, ölim jazasına kesse, maydanda da tura osılay, biraq anağwrlım aşıq, jiirkenişti türde jüzege astı. Mısal keltireyin, joğarı jaqtan bir nısananı alu turalı bwyrıq tüsedi: polk künine köptegen adam şığındaydı, aptalap şabuılğa şığadı. Üzdiksiz tolıqtıru jürgiziledi, sonıñ saldarınan adam tapşılığı joq. Biraq olardıñ arasında Leningradtan, jüdegen adamdar bar. Därigerler olarğa tösekte jatuğa jäne üş apta boyı küşti tamaq işu turalı em-dom jazıp bergen. Olardıñ işinde 1926 jılğı on tört jasar balalar jür, äskerge şaqıruğa jası tolmağan balalar…

«Alğa!!!», barı – osı. Aqır ayağında qanı tamıp twrğan osı soraqılıqtı körip jürgen qanday da bir soldat nemese leytenant, vzvod komandiri nemese kapitan, rota komandiri (öte sirek) «Adamdardı bwlay naqaqtan-naqaq öltiruge bolmaydı ğoy!» dep ayqaylaydı. «Onda joğarıda betondı dot! Al bizde 76-millimetrlik ülbireuik. Onı tesip öte almaydı!»… dep zarlanadı. Osı kezde politruk SMERŞ (NKVD wyımı «Şpiondarğa ölim!» Olardıñ qolında jazalau qızmeti boldı) iske aralasadı jäne odan keyin tribunal. Kez kelgen bölimşede örip jüretin «toqıldaqtıñ» bireui kuälikke tartıladı: «Iä, ol soldattardıñ közinşe bizdiñ jeñisimizge kümän keltirdi». Osı kezde tek adamnıñ tegin jazıp, dayın twrğan qağazdı jedel türde toltıradı: «Sap aldında atılsın!» nemese tura «ayıptılar rotasına jöneltilsin!»

Qoğam aldındağı jauapkerşilikti sezingen eñ adal adamdar osılay ölim qwştı. Al qalğandarı atoylap «Alğa!» dep wrandadı. «Bol'şevikter ala almaytın qamal joq!» Al nemister tranşeya men qorğannıñ nebir türlerin, labirinttay jasap jerdi qazıp ornalasıp aldı. Tauıp kör olardı. Bizdiñ soldattardı mänsiz, aqımaq ölimge attandırıp jattı. Orıs halqınıñ osınau selekciyası – bayau iske qosılatın bomba: birneşe buınnan keyin bol'şevikter iriktep jäne älpeştegen azğındar özine wqsaytın jaña buın tudıradı äri ol HHİ nemese HHİİ ğasırlarda jarıladı.

Jıldar ötken soñ, el-jwrt ataulınıñ bäri osınau kişkentay stansanı wmıtıp ketkennen keyin, Pogost'edegi bombadan oyılıp qalğan şwñqırlar bitelip qalğannan soñ, bwl turalı jazu ärine, oñay. Sol kezde basımızdan ötken qayğı men şerden, nebir swmpayı sezimderden arıldıq. Mwnı közge elestete almaysız, öytkeni onı bastan ötkizgen adam ğana tüsinedi: ornıñnan twrıp ölimge qaray ayaq basu. Basqa emes, tek sen jäne künderdiñ küninde emes, däl qazir, däl osı minutta sen otqa tüsuiñ kerek. Jolıñ bolsa seni jaralaydı, al baqıtsızdıqta bet süyegiñdi jwlıp äketedi nemese işek-qarnıñdı aqtarıp tastaydı, nemese köziñdi ağızıp jiberedi, bas süyegiñdi jwlıp äketedi. Tek qana seni, ömir süruge ıntıq seni osılay öltiredi. Keudesinde ümit wşqını laulağan seni bir oq atıp tüsiredi. Äli eşteñe körmegen, ömir sürip ülgermegen seni qırşınnan qiyadı. Tek qana sen, nebäri on jeti jastağı seni ölim jalmaydı. Sen qazir ğana öluge tiis emessiñ, ünemi öluge dayın boluğa tiissiñ. Bügin seniñ jolıñ boldı, ölim janıñnan ötip ketti. Biraq erteñ de atoylap şığuıñ kerek. Tağı öluge tura keledi, erlikpen emes, sän-saltanatsız, orkestrsiz jäne kir-qoqısta, külimsi iis müñkigen jerde jüregiñ toqtaydı. Jäne seniñ ölimiñdi eşkim bayqamaydı: şoyın jol boyındağı qat-qabat ölik arasında jatasıñ jäne eñ ökiniştisi, bäri esinen şığarıp wmıtıp ketken pogostmelik qoymaljıñ batpaqta şirisiñ.

Orıstıñ bayğws mwjıqtarı! Olar tarih diirmeniniñ jäne eki genocidtiñ ortasında qaldı. Bir jağınan, olardı socializmge oqpen aydap Stalin qwrttı, al endi 1941-1945 jıldarı eşqanday jazığı joq jandardı Gitler milliondap qırıp-joydı. Jeñis osılay keldi. Orıs wltı, bärinen bwrın onıñ janı osılay janıştaldı. Al tiri qalğandardıñ wrpaqtarı ömir süre ala ma? Jalpı Reseydiñ küni ne boladı?

Adamdar ölimnen qaşıp qwtıla almaytının bile twra oğan ne üşin bas tikti? Ölimdi qalamay twrğandarına qaramastan, nege soğan bardı? Ol kezde özderiniñ is-äreketterin oylaytınday äri onı negizdeuge mwrşaları bolmadı. Baruğa tiisti bolğan soñ bardı. Baspasözdegi jalañ wranğa tolı nasihattı ügittegen sauatı kem politruktardıñ sözin sıpayı tıñdap, wrısqa attana berdi. Olar äldebir ideyalar men nemese wrandarmen ruhtanğandıqtan emes, baruğa tiis bolğan soñ amalsız ketti.

Sirä, bizdiñ ata-babalarımız da Kulikovodağı nemese Borodino tübindegi şayqastarğa ölimge bas tigip, osılay barsa kerek. Olar bizdiñ halıqtıñ wlılığı men tarihi basımdılıqtarı jaylı oylap jattı ğoy deysiz be? Ädebi şığarmalarda jazılatınday maydan alañına şığıp alıp, «Otan üşin!», «Stalin üşin!» dep tipti de ayqaylağan emes. Aldıñğı şeptegi soldattardıñ qaşan oq tiip auızdarı jabılğanşa tek qana boqtağan jäne ıñırsığan dausı estiletin. Ölimmen betpe-bet kelgende kim Stalindi oylaydı? «Stalinniñ tuı astında!», «Stalinniñ arqasında ğana jeñiske jettik!» degen añız alpısınşı jıldarı, yağni qazir payda boldı. Meniñ bwğan eşqanday kümänim joq. Jeñiske jetkenderdiñ özi soğıstan keyingi qiındıqtardan eñsesi tüsip ne işip, ne qañğırıp ketti. Tek soğıs emes, elimizdi qalpına keltiru de solardıñ esebinen jüzege astı. Olardıñ işinen tiri jürgenderi ündemeydi, jüzderi sınıq. Soğıstağı mağınasız qandı qırğındarğa, lager'lerge aydap salğandar şimirikpesten bilikte qaldı. Olar Stalinniñ atımen äreket etti, qazir de sonı aytıp, dañğaza qıluda. Olar «Stalin üşin!» dep alğı şepte jürgen joq. Komissarlar mwnı bizdiñ miımızğa siñiruge tırıstı, biraq özderi şabuılğa şıqqan joq. Onıñ bäri bos söz.

Ärine, maydanğa bäri bolmasa da, köpşiligi kirdi. Bireui jer bauırlap şwñqırğa tığıldı. Osı arada politruk öziniñ negizgi mindetin atqardı: betine tapanşanı taqap twrıp jasıqtardı alğı şepke aydadı. Dezertirler boldı, olardı sol arada wstap, özgelerge sabaq boluı üşin saptıñ aldında attı. Jazalauşı organdar bizde keremet jwmıs istedi. Bwl da bizdiñ üzdik dästürimizge tän.

Skuratovtan Beriyağa deyin olardıñ qatarında ärqaşan käsipqoylar boldı. Kez kelgen memleket üşin qajetti jäne igilikti osı ispen aynalısuğa niettiler ärdayım tabılatın. Beybit künde bwl käsip egin egip nemese stanoktıñ qasında twrğannan göri äri oñay äri qızıqtıraq. Äri paydalı, äri özgelerge de tolıq bilik jürgize aladı. Al soğıs kezinde öz basıñdı oqqa tosudıñ qajeti joq, tek özgelerdiñ solay istegenin baqılasañ bolğanı. Boyların ürey bilegen äskerler wrısqa kirip jattı.

Artilleriyalıq atıs pen bombalaudıñ qandı qasabımen, nemisterdiñ pulemetimen, tankisimen betpe-bet kelu swmdıq edi. Biraq atılıp ketu qaupiniñ qorqınışı da odan kem bolğan joq. Soğısqa naşar üyretilgen soldattardı özgelerdi bağınıştı wstau üşin tura şayqastıñ aldında atıp tastaytın. Ol üşin artıq birdeñe aytıp qoyğandardı nemese jasıqtardı, dezertirlerdi wstap alatın jäne ondaylar az bolmaytın. Diviziyanı P ärpi siyaqtı twrğızıp, sözge kelmesten bayğwstardı jer jastandıratın. Qorqınış soldattardı ölimge aydadı. Bizdiñ kemeñger partiyanıñ, basşısınıñ jäne bizdiñ jeñisterimizdiñ wyıtqısınıñ kütkeni de osı bolatın. Ärine, sätsiz şayqastardan keyin de soldattardı atu jalğasatın.

Keyde bwyrıqsız şegingen polkterdi qorğanıs şebindegi otryadtardıñ pulemetpen jayratıp salatın kezderi de bolatın. Bizdiñ aybındı äskerlerimizdiñ soğısqa qabilettiligi osıdan kelip şıqqan. Köpşiligi öz erkimen twtqınğa tüsetin, biraq nemister de olardı mañdayınan sipamaytın. Keybir soldattar soğıstan jäne ajaldan qaşu üşin özin-özi jaraqattaytın. Özin-özi jaraqattağanı bilinip qalmas üşin bölke nandı tösep twrıp atatın. Därigerler bilip qalmas üşin tipti nannıñ ornına ölgenderdiñ mäyitin paydalanatın. Aldın ala kelisip alıp, bir-biriniñ ayaq-qolın atatın. Özin-özi atatındar äsirese qazaqtardıñ, özbekterdiñ jäne basqa da aziattardıñ arasında köp kezdesetin. Olardıñ mülde soğısqısı kelmeytin. Köp jağdayda özin-özi atqandardı äşkerelep, atıp tastaydı. Birde Pogost'e ormanında qoldarına qandı däke baylağan 25 adamnan twratın twtas otryadtı kezdestirdim. Vintovka asınıp alğan SMERŞ konvoirları olardı bir jaqqa äketip bara jattı. Kelesi bir jolı jaralını sanitarlıq bölimge aparğan kezimde qolı bileginen jwlınıp ketken adamdı kördim. Qasında saqşı küzetip twrdı. Sanitarlar mağan mına oqiğanı ayttı: azıq-tülik qoymasında isteytin Şebes degen bireu barlau bölimine auıstırılıptı. Ol sol arada aldıñğı şeptegi soldattardı atatının jäne ajal qwşuı mümkin ekenin estidi. Sosın Şebes dzotqa barıp, ambrazurağa qolın swğıp twrıp, bomba twtandırğıştı twtatıp, jarıp jiberedi. Soldattar eşteñeden küdiktenbesten Şebesti jaralı retinde medsanbatqa jiberedi. Eger bizdiñ kontrbarlauşı, ağa leytenant Tolstoy bolmağanda ol tılğa, üyine keter edi. Ol öz isiniñ tuabitti şeberi, asa täjiribeli käsipqoy bolatın. Onıñ türiniñ özi adamdı sastıratın, baqırayğan suıq köz, wzın imek sausaqtar… Tolstoy alğı şepke barıp dzottı, jwlınğan sausaqtardı, jırtılğan qolğaptı köredi, sosın medsanbattağı Şebesti quıp jetip ülgeredi. Onı körip esi şığıp ketken Şebes bärin özi moyındaydı. Artınşa onı atıp tastadı.

Mwnıñ bäri kitaptar men gazetterde qalay ädemi jazılğan deseñizşi. Jelpindirgen romantika, alaulağan türli tüster. Tanıs kartina. Mwnday bwrın da bolğan. Suvorov jorığın eske tüsirsek te jetkilikti. Bäri de qanday ädemi. Al biraq wlı qolbasşı jeñis tuın jelbiretkenmen, qarsılasınan birneşe ese köp adam joğalttı ğoy. 1812 jılğı wlı jorıq şe? Bwl da jantürşigerlik jeñis boldı. Äueli bülinşilik. Sodan keyin jeñilisten jeñilis. Jağdaydıñ kürdeli ekenin tüsinip, küş jinap, qarsılastı jeñu üşin Mäskeu men jartı Reseydi beruge tura keldi. Biraq ol jeñistiñ qanday jolmen, qanday qwnmen kelgeni jalañ patriotizmge twnşığıp wmıtıldı. Qarap twrsaq, tarihtan eşqanday sabaq almağan ekenbiz. Är buın wrpaq bärin qayta bastap, bwrınğılardıñ qateligin qaytalaydı. Wlttıq dästürdiñ aqıl-oydan da küştirek ekenin osındayda bayqaysıñ. Tipti ol keybir swñğıla adamdardıñ tereñ oylarınan da asıp tüsedi.

1945 jılğı jeñis! Reseyge bwl jeñis qanday jolmen keldi? Resmi derek 20 million adam opat boldı dese, keybir qırsıq derekter 40 million, tipti odan köp deydi. Mwndaydı köz aldıña elestetudiñ özi qiın. Eger olardıñ süyegin iıqtastıra tizse, Mäskeuden Vladivostokqa jeter edi.

Million jäne ondağan million degen abstraktılı estiledi. Al keskilengen, janıştalğan, taptalğan, batpaqqa, kirge malşınıp jatqan jüzdegen, mıñdağan ölikterdi körgende janıñ türşigedi. Qazir biz 20 milliondı baspasöz ben radioda septep, tipti eptep qılımsıp, maqtanıp, batıstağı odaqtastarımızdı olar soğıstan az şığınmen şıqtı dep ayıptaymız. Al Pogost'e, Sinyavino, sol siyaqtı mıñdağan jerde ötken şayqastardağı naqtı oqiğalarğa kelgen kezde tilimizdi jwtıp qoyamız. Naqtı faktiler söylese, sau adam jındanıp keter edi. Biz bwltartpas derekterdi aytqanda sol oqiğalarğa kinäli adamdardıñ da atın atap, tüsin tüsteuimiz kerek. Al olar bolsa äli tiri. Solay äli ünsiz kelemiz. Soğıs bolsa, gazetter men memuarlarda ğajap sipattaladı.

Nikolay Nikulin: Soğısta, äsirese, qazaqtar özin-özi atatın
Älemdik statistika turalı eşteñe dey almaymın. 20, 40 million, mümkin, odan köp şığar? Meniñ biletinim – körgenim. Men qatarında bolğan, tuğan wyamday 311-şi atqıştar diviziyası arqılı soğıs jıldarında 200 mıñ adam ötken (qwrılıs bölimşesiniñ soñğı basşısı Neretinniñ aytqanı). Bwl degeniñiz – 60 mıñ adam qaza boldı degen söz. Bizde mwnday diviziyalardıñ sanı 400 edi. Bwl jerdegi esep qarapayım.

Jaralanğandardıñ köbi jazılğan soñ qaytadan şayqasqa şıqtı. Söytip, olar üşin bäri qaytadan bastalatın. Aqırında qandı qırğınğa bir-eki ret kirgen soñ opat bolatın. Osılayşa densaulığı mıqtı, belsendi erkekterdiñ birneşe buını qırılıp qaldı. Äsirese orıstar. Al jeñilgender şe? Nemisterde jalpı sanı 7 million adam şığın bolğan. Onıñ köbi soğıstıñ şığıs qanatındağı şayqastarda ölgen. Sonımen, soğısta ölgenderdiñ araqatınasın salıstırıp körsek 1-ge 10, tipti odan da köp eseppen jeñilgenderdiñ paydasına şeşilip twr. Keremet jeñis. Osı araqatınas esep meni ömir boyı qorqınıştı tüstey ökşelep keledi. Pogost'e, Sinyavino jäne basqa soğısqan jerlerdegi tau bop üyilgen ölikter köz aldımnan ketpeydi. Resmi derek boyınşa Nevskiy Dubrovtağı keybir jerlerdiñ bir şarşı metrine soğısta opat bolğan 17 adamnan keledi eken. Ölikter, ölikter…

Nege bwlay? Basqaşa boluı mümkin be edi? Soğıstıñ aldında armiyağa köp qarjı, ülken küş jwmsaldı ğoy. Soğıs bastalmas bwrın, bizdiñ küşimizdiñ mıqtı bolğanın qazir jasırmay aytadı. Tank sanı nemisterdikinen de köp bolğan. Bäri birdey jaña bolmasa da, qorğanısqa quatı jetken. Wşaq ta az bolmağan. Biraq biz soğıstıñ birinşi küni jerde, äuejaylardağı 2 mıñ maşinadan ayırılıp qaldıq qoy, nesin swraysız. Bir sözben aytqanda, bäri bayağıday: küyreu, iske kelgendegi olaqtıq, wyımdastıru jwmıstarınıñ joqtığı. Soğıs bitkennen keyin arada köp jıl ötkende oylasam, basqaşa boluı mümkin emes eken. Bılayşa aytqanda, bwl soğıs bizdiñ bwrınğı soğıstarmen salıstırğanda auqımı jağınan ğana ülken bolğanı bolmasa, sapası, şayqas jürgizu isi jağınan eş özgerissiz bolğan eken. Bwl jerde de bizdiñ wlttıq sipatımız körinedi: bärin ülken şığınmen köp küş jwmsap, öte tömen därejede istep şığu. Keyde generaldardıñ memuarlarında: «Eger solay istegende ğoy, eger meni tıñdağanda bäri basqaşa bolar edi» degen sözder jüredi. Eger de olay, eger de bılay, eger de… Keyde Stalindi kinälap jatadı. Ärine, Stalin – jauız. Biraq ol özinen-özi payda bola salğan joq qoy. Onıñ beynesi Resey tarihındağı qayta qwruşı, jañğırtuşılar sanalatın Ivan IV, Petr I, Nikolay I, Aleksandr Arakçeev jäne basqalardıñ qatarına äp-ädemi bolıp kirige ketedi. Bärin ökşelep quıp, basıp ozıp, keñirdegimiz jırtılğanşa ayqaylap maqtanıp, jaqınımızğa qır körsetemiz. Özgergen tügimiz joq, sol bayağı eski jwrtta jatırmız. Bizde eşteñe de dwrıs emes. Soğısta jeñu üşin jartı orıs mwjığın qırıp saldıq. Endigi soğıs qanday qorqınıştı! Jaña päterimniñ terezesinen qarap twrğanda meni osınday oylar mazalaydı.

Fotolar ğalamtordan alındı

Derek közi. "Jas Alaş" gazeti

Tüpnwsqadağı taqırıp: Nikolay Nikulin. Soğısta, äsirese, qazaqtar özin-özi atatın

Abai.kz aqparattıq portalında jariyalanğan maqalağa pikir aytıp, oyıñızdı bildirgiñiz kelse, mına paraqşağa jazıp qaldırıñız!

Abai.kz

Abai.kz

1 pikir