Seysenbi, 22 Mamır 2018
Ädebiet 2052 2 pikir 11 Mamır, 2018 sağat 09:06

«Kördemşeniñ qasireti» haqında...

Jazuşı Säule Dosjanovanıñ «Kördemşeniñ qasireti» kitabı alğaş ret ağılşın tilinde jarıq körmekşi. Bwl kitaptıñ basqağa wqsamaytın erekşeligi häm mañızı nede?

Säule Dosjanovanıñ  oqırman qauımğa özindik äser qaldırğan birneşe kitabı bar, alayda, 2017 jıldıñ soñında ötken «Ruh» bayqauına arnayı jazılıp, qazılar tarapınan eleusiz qalğan «Kördemşeniñ qasireti» kölemdi hikayatınıñ kötergen jüginiñ asa auır salmağı sol kezde-aq bilindi.

Etimiz üyrengen qazirgi ömir süru saltınıñ nıq bekigen şekarasın solqıldatıp, qalıptasqan närselerdiñ üyrenşikti bederin joyıp, sanadağı aqiqattıñ aqiqat ekenine kümän tuğızıp, sonıñ işinde, eş küdik tuğızbaydı degen qarım-qatınas saltına da basqaşa qarauımızğa sebep bolğan Säule Dosjanova öziniñ «Kördemşeniñ qasireti» hikayatında  salt-dästür ya wlttıq sana şındığın kul't därejesine köteru arqılı bir ğasır boyı transformaciyağa wşırağan bügingi qazaq dünietanımınına töñkeris jasaydı.

«Kördemşeniñ qasireti» hikayatı – naqtı ideyanı közdegen şığarma häm ol ideya – asa qarapayım  da özekti. Mwnda payım men tüysikten göri, sezimniñ körinisi basımdau. «Jazılmağan dala zañdarı» wlt salauatın saqtap qalu üşin auaday qajet ekenin bastı ideya retinde alğa tartqan jazuşı jaza basqan keyipkeriniñ äreketin jazğırmaydı, qayta, aqtap alu üşin barın saladı.

Hikayattı oqıp otırıp, köñilge san swraq wyalaytını ras.

Eñ aldımen, jañamen qabıspağan eskilikti tärbieni san tağdırdı sarsañğa salğanı üşin «kinäli» dep tapqan dwrıs pa, bwrıs pa?

Kün sayın özgerip jatqan dünieniñ ağısı tıyımmen, tärtippen ösirgen wrpağıñdı jağağa jañqaday şığarıp tastamas üşin onıñ ırğağımen üylesim tabudı közdeu kerek deyik, däl osı problemanıñ tüyinin şeşude otbasınıñ röli qanday bolmaq häm bastapqı problemanı är qazaq otbası tereñ tüsine me?

Jüz jıl boyı dil men bolmıstan  alşaqtau procesi üzilissiz jürgen qazaq qoğamın wlttıq älemge qayıra bet bwrğızudı közdegen bwl şığarmasında Dosjanova qalamınıñ äyelge ğana tän näziktigi, asqan kirpiyazdığı bayqaladı. Alayda, bwl bir qarağanda ğana. Şıntuaytına kelgende, syujettiñ tartıstı, qiın örmeginiñ birde-bir tal jibegin üzip almay, ädemi örip şıqqan jazuşı şeberliginen onıñ näzik äyel bolsa da,  işki özeginiñ temirdey mıqtı qajırlılığın tap basıp tanuğa boladı.

«Kördemşeniñ qasireti» qazaq tilinde äli jeke kitap bolıp jarıq körgen joq, biraq, biraz uaqıt bwrın «Ädebiet portalı» saytında jariyalanğan bwl hikayattıñ az merzim işinde köp oqılğan şığarmalardıñ qatarınan tabılğandığın ayta ketu kerek.

Älqissa, tilder tartısı men dilder teketiresinde silkinudi bilmeytin, momındıq qalpınan bir jañılmay kele jatqan wlttıq sanamızda wmıt qala bastağan «kördemşe» sözi  oqırman oyına türtki bola bilse, nwr üstine nwr.

Bwl auır sözdiñ tüp-törkini qaydan şıqqan?

Ne mağınanı bildiredi?

Qazirgi uaqıtta köp qoldanısta joq «kördemşe» sözin jarıqqa qayta alıp şığu arqılı Säule Dosjanova qan aralastırmauğa qattı män bergen, jeti atadan qosılmağan ata-baba dästürin wmıtıp ülgergen qazirgi qoğamımızda nekesiz bala tabudıñ endigi eş qısılıp-qımtırılmay jüzege asa beretin, üyrenşikti närsege aynalğandığına oqırman nazarın audartuğa tırısadı.  Bolaşaq wrpaq salauatına tigizetin kesirin meñzeydi.

«Kördemşe» sözin bwl jerde «nekesiz tuğan bala, joldan tapqan bala» mağınasında tüsinseñiz boladı.

Bwl hikayatta otbası qwndılığı däripteledi

Men bwl hikayattı qazaq otbasınıñ idealdı ülgisi qanday bolatının bayandap bergen şığarma der edim. Mwnda qarım-qatınas mädenietiniñ, tereñ sıylastıq pen otbası baquattılığı üşin asa ülken orın alatın baq-däulettiñ  ädemi körinisi bar. Möldir qız ben Nwrjan attı nekesiz tuğan jas jigittiñ mahabbatı sınalar alañ da – salt-dästür, otbası qwndılıqtarına baylanıstı kürmeui qiın swraqtar, bası aşıq dau men wzaqqa sozılıp, şığarma ayaqtalğanda da soñğı nüktesi qoyılmağan tartısqa tolı eki otbasınıñ öz işi, oşaq bası.

Hikayattağı problema – «kördemşe bala»Nwrjannıñ anası Märziyanıñ «otızdı ortalağanşa oñ jaqta otırıp qaluınan» tuındaydı.

Sonımen, Märziya nelikten «otırıp» qaldı?

Bir qarasañ, bes wldıñ artınan ergen jalğız qız. Bir otbasınıñ ayalağan güli. Jastayınan jeñgeleri at tergep, «Kişkentay» dep erkeletken. Ağa-jeñgelerimen ara-qatınası asa jılı, tereñ sıylastıq seziledi. Otbasındağı «ana – bala, ene – kelin» qarım-qatınası da kisi qızığarlıq.

Märziya instituttı «öte jaqsı» tämamdap, auılğa mwğalim bolıp keledi.

Mwnda da köp jıldar boyı onıñ üyrenşikti bağıtı «üy-mektep-üy» boldı.

Märziyanı anası Aytbala kişkentayınan: «Qız degen jırbañdap küle bermeui kerek! Qız degen üyden orınsız şıqpauı kerek! Qız degen ärkimge erip, orınsız oyın-sauıq qwrmauı kerek! Sabağıña bar, üyge kel, basqada şaruañ bolmasın!», - dep qaqsap ösirgen. Märziyanıñ otızdan asqanşa sol şekteulerden şığa almauı da sondıqtan.

Birde bilim jetildiru kursına barğan ol batıstıñ bir kelbetti de önerli er-azamatımen köñil jarastırıp, oynap-küledi. Jeñgeleriniñ keyingi jıldarı köp ayta beretin «özi üşin bala tuıp alu» turasındağı aqıl-keñesi Märziyaday käri qızdıñ endigi köñilinde äbden ornığıp, bir maqsatına aynalıp ta ülgergen edi.

Märziya maqsatına jetti. Keyin sol küyi izim-ğayıp, habarsız ketken Nwrğalidan ayağı auır bolıp, söz qılar el-jwrttıñ pış-pışına da könip, bar qiındıqtan ötip, «kördemşesin» düniege äkep aladı.

Märziyanıñ bwl tağdırına kim kinäli?

Ol da studenttik jastıq şaqtı basınan ötkerdi. Qız bolıp, keşterge bardı. Peyil tanıtqan jigit bolatın bolsa,  «ketäri» deytin sonşalıqtı aqımaq qız da emes edi.

Märziyanıñ käri qızğa aynaluınıñ barlıq näzik twstarın tätpiştep, aşıp beruge tırısqan jazuşı şeberliginen keyipkerimen birge ömir sürgendey bolğan  qalıptı tanığanday bolasıñ. «Äyel janın äyel ğana tüsinedi» degen sözdiñ astarın tereñ tüsinesiñ.

«Kök etikti kezdespey, kön etiktini mensinbey, jıldar zımırap jattı ğoy» degen twtastay mätinniñ bir kişkentay sınığınan-aq köp närseni payımdauğa boları jäne anıq.

Hikayatta otbası qwndılığı, sonıñ işinde, wlttıq sanağa tän wyat, tıyım siyaqtı kategoriyalar körinis beredi. «Qızğa qırıq üyden tıyu» solardıñ biri bolsa kerek. Süttey wyığan otbası tärbiesin kördi degen Märziyanıñ jeke tragediyasınıñ sebepteri köp, alayda, olardıñ jwmbağınıñ şeşuin märtebeli oqırmannıñ özine qaldırudı jön kördik.

Bwl hikayattağı äke tärbiesiniñ ornı erekşe

Möldirdiñ qolın swray kelgen «kördemşe» Nwrjannıñ jeti atasınıñ deregin tergep, köp swraqtıñ astına alğan qız äkesi jigittiñ teksizdigin bilgen sätten-aq qız beruden aynıp qaladı.

Ol «Qızına söz salğan jigitpen tanısu degen saltta joq ädet bolsa da, zaman basqa boldı ğoy, jaraydı, tanısayın dep kelisimin bergen» Jetken Baqwlı degen ziyalı aqsaqal bolatın. Aqırı, «dala tölqwjatına tirkelmegen ekensiñ», - degen äkeniñ qatal ükiminen keyin, wyatı arqasına qamşıday tiip,  tittey jazığı bolmasa da, ar otına janı şıjğırılıp, ayaq kiimin kier-kimesten dalağa atıp şıqtı emes pe?!

Otağasın qız anası «Siz» dep sıylaydı, aldınan kesip ötpeydi, qarsı söylemeydi.

Bwdan tärbie alğan bala-şağası, kelin-kepşigi de äke aldında imenip twradı, betine qarsı kelip, söz aytudan ada.

«Apañ nege seniñ söziñdi söylemeydi?», - dep qamıqqan jigitke qız: «Bizdi «Äke sözi – oq!», «Äkeniñ aytqanı otbasında – Zañ!» dep tärbielegen. Tipti üyli-barandı bolıp ketken ağalarım da äkemmen kelispey tirşilik etpeydi. Jeñgelerim de äkem otırğan jerde jönsiz sözge aralaspaydı», - deydi.

Tağı bir moment:

Balasınıñ baqıtı üşin qız äkesine jağdayın aytpaq bolıp, jılap kelgen Märziyağa qız şeşesi: «Jo-joq! Bizde tärtip basqa. Erkekke qarap ne bolsa sonı ayta bermeymiz. Men aldımen wldarımmen aqıldasamın, solar äkelerine aytadı», - deydi.

Jigit pen qızdıñ häm eki şeşeniñ dialogı arqılı jazuşı qazaq otbasındağı äkeniñ ornı erekşe bolatındığın ayrıqşa aşıp körsetedi.

 

Bwl – mahabbattıñ jeñiske jetetindigine sendiretin hikayat

«Kördemşe» Nwrjan boyı sırıqtay, qalıñ qabaqtı, asa sımbattı jigit. Mektepti de, medicina akademiyasın da «qızılğa» bitirip, jas ta bolsa, hirurgiya salasında ä degennen öz qabiletin körsetip, abıroy jinay bilgen jas maman.

Bir qarağanda, jas kezindegi Märziya men Möldir ekeuiniñ äleumettik jağdayınan wqsastıq ta köruge boladı.

Möldir körgendi jerdiñ qızı, asqar tauday äkesi, arqa süyer ağaları bar. Ol da bolaşaq däriger. Nwrjan ekeui bir oqu ornında oqidı.

Kezdeysoq köşede bir auız til qatısıp qalğan qız ben jigit birin-biri wnatıp qalıp, ayağı ülken mahabbatqa wlasadı.

Ekspoziciyadağı qız äkesi aldında swrapıl swraqtardıñ tasqınına tötep bere almay, üyden atıp şıqqan jigitti däl osı jerde tağı bir köz aldımızğa keltireyik. «Namısın qozdırğan, jüregin jandırğan üyden tezirek ketkisi kelgen» jigit süyiktisiniñ sol kezdegi halin bağamdadı ma eken?

«Möldir qız bolsa, bärin estigen qwlağımen qosa, aq jüzi de qızarıp, wyattan örtenip as üy men qonaq bölmeniñ ortasındağı esiktiñ artında tığılğan küyi qaldı» degen suret «esiktiñ sıqırlauığınan sığalap», Äbdirahman uçitelge qarap twrğan Maylinniñ Şwğa swluın elestetedi.

Möldir de «Şwğa dese, Şwğa-au»!

Nwrjanmen aralarındağı bir dialogta  eki jas «sälem salu» saltı turalı söylesedi. Qazaqtıñ äyeli otağasım, jarım aman bolsın dep, sonıñ tileuin tilep sälem salatındığın äñgime qıladı.

  • Sağan ülkender auruhanada kezdesip qalsa, halatpen twrıp ta sälem salasıñ ba? - dep külgen jigitine körgendi jerdiñ qızı Möldir:
  • Sala berem, qay jerde kezdesse – sol jerde salam, - dep jauap beredi.

Üylenuge qatal äke rizaşılığın ala almay, birin-biri qiya almay, birneşe jılın uayımmen ötkergen qos ğaşıqtıñ bir-birine bergen serti «jazılmağan dala zañınan» äldeqayda berik köringeni bilindi.

Qazaqı tärbieni boyına siñirip ösken Möldir swlu süygeniniñ qasında bolmaqqa bel buıp, otbasınıñ eñ soñğı tartıstı basqosuınan keyin, Astanağa jol tartadı.

Jazuşı oqiğa şeşimin pozitivti notada tämamdaydı. Onda asqaq arman da, mazdap janğan ümit te joq emes.

Älemdi terbetetin meyirban äyel jüregi üşin orındalmaytın arman joq. Säule Dosjanovaday jazuşınıñ körkemdik tanım keñistiginen danalıq pen parasattıñ osınday näzik üylesimin tap basıp tanuğa boladı.

Anar Kabdullina, sınşı

Abai.kz aqparattıq portalında jariyalanğan maqalağa pikir aytıp, oyıñızdı bildirgiñiz kelse, mına paraqşağa jazıp qaldırıñız!

Abai.kz

 

 

 

2 pikir