Düysenbi, 16 Jeltoqsan 2019
Äleumet 3068 12 pikir 18 Qazan, 2019 sağat 13:11

Jaqındarımızdı joqtay alıp jürmiz be?

«Köresiniñdi körmey, körge kirmeysiñ» degen ras eken.  «Täuelsiz el boldıq, wlt retinde jeke memleketpiz» dep qalpağımızdı aspanğa atıp, ötirik köpirip jürip zombi qazaqqa aynaldıq. Şın quanıp, şın qayğırudı joğaltıp alğandar özgeniñ de quanışı men qayğısın bölise almaydı.  

Künde toy, künde jiın jasap,  tobırlıq, daraqı maqtanşaqtıqpen jetken jerimiz osı bolıptı. Qazaq «quanıştı bölispeseñ de, qayğını bölis» degen qağidanı berik wstağan. 

Düniedegi üş ğayıptıñ biri – ajal.  Ajal aytıp kelmeydi. Düniege şır etip kelgen pendeniñ basında bar tabiğattıñ zañı.  Är adamnıñ däm-twzınıñ tausıluı sol adamnıñ aqırzamanı, ömiriniñ ayaqtaluı ekenin tereñ tüsingen babalarımız qazağa qattı män bergen.   Jaqın adamdarına auır qazanı estirtudiñ özi köñilge auır times üşin astarlap jetkizu ülken sın bolğan. El bolıp, besigimizdi tüzeymiz dep ötirik maqtanğa boy wrıp jürgende qazaqtıñ ruhı ölipti!  Jaqınımızdı şın joqtay almay, şınayı quanıştıñ qadirin joğaltıp jatqanımızdı künde jiın künde toy ötkizip jürgen ziyalılar men ruhani jañğıruşılar bile me eken?! 

Jahandanu däuirinde älemniñ tili men mädenietin meñgerip,  tehnika damığan zamanda adamdıqtıñ kerisinşe aqılı kemip, ruhani qatigezdenip  bara jatqan jetim uaqıt boldı. Qazanı telefonmen estirtip, jaqının joğaltqan adamğa köñil sözin telefonmen aytıp, «vacapqa» jaza salatın deñgeyge jettik. Däl osılay kete bersek, endi az uaqıtta janazağa da barmay-aq internet arqılı «onlayn» qosıla salatın bolamız.  Qorqınıştı! Bwl adamdıq meyirim men namıstıñ ölui. Janı bar jaratıluşınıñ işinde adamdıqtıñ özgelerden ayırmaşılığı quanıp, qayğıra bilu, şınayı joqtau, şınayı şattanu emes pe?! Say –süyegiñdi sırqıratar elegiya öleñdik wyqaspen aytılatın, ölimge tereñ sezimmen eske aluın bildiretin lirikalıq öleñ-jırlarda  qanşa män jatır?!  Wlı Abay öziniñ balaların joğaltqanda äyelderge özi joqtau jazıp bergeni jäy emes.  Bwrınğı ülkender ölim degen ülken sın dep qarap, ölimge barğanda joqtau aytıp jılamağandardı qattı sınğa alğan. Joğaltqan jaqınına degen qimastığın,  o dünieden endi qaytıp kelmeytinin, joqtau arqılı jetkizip, qazaq mädenietiniñ asa zor ülgisin körsetken.  

Käzir jaqının joğaltqandar küyeuinen tayaq jegen äyelder siyaqtı betin basıp qıstığıp, qıñsılap otıradı.  Söz joq, til joq. Elge tanımal twlğalar dünieden ozıp jatqanda artında qalğan wrpağı, jarı iştegi şerin şığara almay,  joqtau ayta almay qayğısın işine jwtıp otırğandarı qanday ökinişti?! Tipti keybir jerlerde «qaza qwdaydıñ isi, qwday isine qarsı kelip jılauğa bolmaydı» degen «zañ» şığarıp közderine jas alıp jılamaytın ädet şığırıptı.  Joşı hannıñ balasınıñ qazasın dombırağa aytqızğan qazaqtıñ patşa köñilin bügingi täuelsiz qazaq nege sonşa alasarttı?! Eldiñ süyikti kösemi, batır  Er Twñğa qaytıs bolğannan keyin bükil halıq qayısıp joqtau aytqan, sol joqtau atadan balağa jetip, Hİ ğasırda Mahmwt Qaşqari jazğan «Türki sözderiniñ jinağı» dep atalatın kitapqa engen. Jambıldıñ  «Alğadayı»,  Kenen Äzirbaevtıñ  «Bazar–Nazarı» özinen asıp, halıqqa jetip, qazaq ädebietiniñ, mädenietiniñ ülgisine aynaldı emes pe?!  Ruhani jañğırıp jatqanımızdıñ bir jağa wstatar qorqınıştı körinisi  joqtau jır biletinderdi arnayı aqşa berip tuıstarınıñ ortasına otırğızıp joqtau aytqızatındar bar eken.  Swmdıq! Aqşanıñ jürmeytin jeri joq boldı. 

Adam kez kelgen jağdaydı basınan ötken soñ ğana män berip, bağa bere aladı eken.  Qwdayğa täuba, anam o dünielik bolğanın estip bilip jatqandar üyge kelip, qızımet atqarıp otırğan jerime barıp, köñilderin bildirip jatqanı köñilge demeu.  Kez kelgen quanıştı jağday men qayğını ärkim öziniñ deñgeyinde bildirip jatanımen äjeptäuir keybir elge ülgi bolar lauazımdı basşılardıñ telefon arqılı «vacapqa» jaza salıp jatqandarın körip, adamdıqtıñ sonşalıqtıñ azıp ketkenine köñiliñ qwlazıp qaladı eken.  

Eriksiz keñes däuirindegi bir oqiğa esime tüsti. Ol zamanda adamdıqtıñ bağası bar, qwrmeti qwndı edi.  Alğaş auıldan qalağa kelgen jas kezimiz ğoy, eldi sağınıp, qalay barıp qaytudıñ amalın oyladıq. Auılda jasınan bizdiñ üydiñ  bir müşesine aynalıp ketken jalğız qariya bar edi. Mergen ata deytinbiz. Eşkimge paydası da joq, ziyanı da joq, qolına kembağaldıqqa (ol kezde asırauşısı joq, kembağaldarğa ükimet arnayı tölemaqı  tağayındaytın) beriletin azın-aulaq aqşa tüsse, bası auğan jaqqa ketip qalıp, aqşasın qwrtıp biraq keletin. Üydegiler sol kisi «qaytıs boldı» dep telegramma salatın bolıp kelistik. 

Bir küni sabaqqa kelsem, dekannan bastap, kurator, studentter,  jataqhana komendantı, käsipodaq, komsomol komiteti ,bäri jinalıp alğan. Meni kütip twr.  Aldımen dekanatqa kirgizdi. Staqanmen su berdi. Kädimgidey şoşıp kettim. Älgi kelisilgen şarua oydan şığıp ketken.  Äjeptäuir abırjıp otırmın. Staqanmen su berip, jay-küyimdi baqılap otırğan dekan alıstan aynalıp bir äñgimeni bastadı da:

-Auılda atañ bar ma edi? – dedi.

-Joq,  - deppin. 

-Meren degen atañ bar ğoy, - deydi.

-Iä, - dep birden tüsindim. 

-Sol atañ dünieden ötken eken, öziñe berik bol, sen aqıldısıñ ğoy, sabır saqta, - dep nebir sözderdi jabılıp barlığı aytıp jatqanda Mergen atanıñ «qazasına»  emes, jwbatuşılardıñ sözderine, mağan körsetip jatqan japa-tarmağay qwrmetine ağıl-tegil jıladım. 

Aldağı keliskendey telegramma jataqhanağa kelgen. Ol qağazdı birden mağan körsetpey komendant alıp, men oqığan fakul'tetke aparğan. Şwğıl wyımdastıru jwmıstarı jürgizilgen. Käsipodaq komitetinen bireui arnayı barıp sol küngi avtobusqa «brondalğan» bir bilet alğan.  Käsipodaqtan arnayı qarajat bölgen.  

Janıma eki qızdı qosıp berip aman-esen barar jerime şığarıp salıp edi.  Qanday jauaptılıq, eriksiz meyiriñ oyanatın adamdıq qwrmet?!  

Ol kezde kez  kelgen qoğamdıq jolauşılar köliginde şwğıl jağdayğa  (bron') arnalğan kezeksiz bos orındar saqtalatın. Jedel telegramma boyınşa qalağan köligiñizge bilet alıp qalağan bağıtıñızğa kete beruge mümkindik bar bolatın. Käzir onday qayda?!  Alıstağılardıñ şwğıl jağdayda jedel jetui mülde oylastırılmağan. 

2004 jılı äkem dünieden ötkende men Semeyde edim. Kün jeksenbi bolatın.   Säske uaqıtında sağat 11- ler şamasında habar keldi. Keşke jolğa şığıp ketuimiz kerek, jwmıs ornında alatın zattar bar bolğasın ağayındardıñ üyde bol degenine qaramay tüsten keyin sağat 14-lerde maşinamen mwrajayğa keldik. Jeksenbi bolsa da mwrajay mañı abır-sabır, bäri jinalıp jatır.    Meniñ jağdayımdı esti salıp, qaladan tıs sayajayda jatqan mwrajay basşısı Töken ağam jwmısqa kelip, qızımetkerlerdi jinap kelmekşi bolıp jatır eken. Käsipodaq, qalalıq mädeniet basqarmasınıñ basşısı da sonda jür. Şirkin, bilerlik degen osı ğoy. Käzir sonday adamdar qalmaptı... Adamdıqtan alşaq, qwr quıs keudeleri daqpırttıq medaldar men ataqqa ğana arnalğandar özgeniñ mwñ-mwqtajın qaytsin?!

Dalanıñ danışpandarı, qazınalı qarttarı bar bağzı zamanda auır qazanı estirtudiñ  de jöni bölek edi. Aldımen auıl aqsaqaldarı jinalıp, arnayı üyge kelip, sol äulettiñ ülkenin ortağa alıp, astarlap otırıp alıstan orağıtıp jetkizer edi. Halıqtıñ ädet-ğwrpında adam qaytıs bolğan künnen bastap onıñ jılı ötip, ası berilgenşe joqtau aytıladı. Qazanı estigen janaşır tuıstar auılğa “oy,bauırım" dep at qoyıp, atınan jığıla tüsip, jaqındarı joqtau aytıp, qayğılı sarınmen körisedi.

Jaqının joğaltqandar dauıs salıp jılap, say-süyegiñdi sırqıratıp joqtau aytadı. Er azamattardıñ özi qazağa qayğırıp tayaqqa süyenip jetisi ötkenşe qayğığa salınadı. 

Bügingi täuelsizbiz dep jürgen qazaq şe?! 

Qazanı da basqanı da tikeley betiñe bılış etkizip ayta salatın batıstıñ mädenieti batpandap kirip jatqanda beymezgil uaqıtta telefon şırıldasa qorqatın deñgeyge jettik...

Almahan Mwhametqaliqızı

Abai.kz

12 pikir