Сенбі, 18 Қараша 2017
Алашорда 7364 51 пікір 4 Шілде, 2017 сағат 10:05

Бекежан батыр Төлеген батырды өлтірмеген

Найман елінің қаракерей тайпасының ішіндегі Ақнайман тармағындағы  Байсары атаның Қонақбайынан тараған Омар болыс жөнінде мен "Бөрі найман" атты кітабімде айтқан едім. Осы Омар болыстың қолында кезінде үш жүздің шежіресі болған. Бұл шежіре: "Қазақтың тұңғыш ханы Алаш" деп басталады. Өзімнің нағашы жұртым, шежіре деректерінде осы Омар болыстың бабасы Қонақбаймен бірге туысқан Айтолыдан болады. Бала кезімізде нағашыдағы үлкендер: «Біздің руымыз қыздан тарайды, айтуға болмайды» деуші еді. Шежіре аңыздарында Айтолы анамызды Кіші жүздегі жағалбайлы елінен келген Сүгір батырдың алғаны, үйленгеннен кейін еліне барып келмекші болып жоғалып кеткені айтылады. Осыдан кейін Қонақбайлар оның балаларын Айтолы анамыздың тегіне жазып, осы Сүгір батырдың ұрпақтары ақнайманда "айтолылар" аталып кеткен еді.

Зерттеушілердің барлығы да бір ауыздан "Қыз Жібек" жырының шынайы болған оқиғадан туғанын айтады. Мұқтар Әуезов те, 1948-ші жылы жариялаған зерттеулерінде: "Жібек әңгімесі шын оқиғадан туған, бірақ қай кезде туып жазылғанын кесіп айту қиын. Мөлшермен айтқанда, "Қыз Жібек" әңгімесі 17-ші ғасырда туғанға ұқсайды" - деген жорамал айтқан еді.

Өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарының аяғында Әлкей Марғұлан Өр Алтайда экспедицияда жүргенінде найман қаратайлық Мұса биден қалды деген шежірені алып кетіп, Ленинградтың аспирантурасында жүргенінде осы шежіре жөнінде еңбек жазған еді. Ғұлама ғалымның бұл шежіредегі деректерден прототиптері арқылы айтылған Қыз Жібек әңгімесін байқамауы мүмкін емес. Кейін, ғұлама ғалым бұл жөнінде Мұхтар Әуезовпен бір пәтерде тұрған кездерінде айтқан болса керек.

"Қыз Жібек" жыры ең алғаш Қазан қаласында 1894-ші жылы баспадан шыққан. Бұны баспаға өткізген ноғай Фалиолла Тухватуллин, жырдың нұсқасын Зайсан өңіріндегі наймандардың аузынан жазып алған. Шәкәрім Құдайбердіұлының осы Кіші Жүздегі жағалбайлының түбінің найман екенін тұспалдап айтқаны болған. Жағалбайлының наймандарға қатысы осы Айтолы анамыз бен Сүгір батыр туралы шежіре аңызынан да көрініп тұр. Осымен қатар, қазіргі өзбектің арасындағы он жеті тармақ наймандарда Жағалбайлы тармағының бар екені шежіретанушылардың бәріне аян. Бұл найман-жағалбайлылардың бір бөлігі өзбек жерінен небір жағдайлармен кетіп, Әз-Тәуке ханның заманында Кіші жүзде осы хан қалыптастырған Жетіру тармағына енгендей.

Жағалбайлы руы Мырза және Лез деген екі тармақтан құралған. Шежіренің бір нұсқасында Көк Тәіңірінен Манатау, одан Қарабұқа, одан Жағалбай екені айтылады. Найман хандарының тегінің Бұқа аталғандығы тарихтан белгілі. Мысалы найманның ұлы ханы Білгі бұқа, Тайбұқа, Байбұқа, Семіз бұқа, Кетбұқа. Енді міне Қарабұқа. Осымен қатар, орыс зерттеушілері: «Есть еще одна тамьга Жагалбайлы в виде летящей птицы» деп айтқан. Ол таңба V, - найманның бас таңбасы. Бұл таңба Жағалбайлыдағы Мырзалардың таңбасы да, балта таңбасы Лездердікі болса керек. Таңбасына қарай Жағалбайлының Лездері найманның Балталысынан болулары мүмкін. Балталы өте күшті тайпа. Осы жөнінде найман Ақтайлақ бидің шежіресінде: «Бес үй Балталы, елу үй Бағаналыны қорқытады» деп айтылған еді. Шоқан өзінің жазған «Исторические предания о батырах 18 века» атты мақаласында Балталы Оразымбет батыр мен Бағаналы Баянбай батырлардың екеуінің ғана, қалмақтардың сегіз ұй жұртын шапқандарын айтады. Баянбай батыр екі үйдің қалмақтарын қырып жатқанда, Балталы Оразымбет батыр алты үйдің қалмақтарын қырып тастап үлгерген екен. Балталылардың бір шағын бөлігі, Мырзалардың өздеріне тартып алған жандайшаптары, жанкешті батырлары  болса керек. Лез дегеніміз шапшаң дегенді білдіреді. Енді бір шежіре нұсқасында Балталы, Ақтана, Ақтоғыс деген үш ағайынды айтылады. Үлкені Балталы Сыр бойында қалып, Ақтана мен Ақтоғыс терістаңбалыны құраған дейді. Ақтанадан жоңғар шапқыншылығы кезінде көптеген хас батырлар шыққан. Ал енді, Жағалбайлының Найманның, Төлегетайдың қызынан тарағанын айтқан нұсқалар да, бар. Осымен қатар, Шерушінің Мұсасының шежіресінде: «Жағалбайлы - Шеруші Бақат батырдың наймандардан сатып алған баласы» деп айтылады. Дала ауыз тарихының дерек беруіндегі шежірелік тәсіліне сай, бұл аңыздар Жағалбайлының түбінің Найман екенін білдіріп тұр. Ал енді, мендегі деректерде Шерушінің түбі қыйдан, Найман Күшлік ханның қайын жұрты.

Шежіре деректерін көп жинаған әкеміз марқұм өзінің қайын жұрты туралы көп зерттеулер жүргізген еді. Кейін, мен де, Ресейдегі Жайықтың жағасындағы жағалбайлылардың арасында жүрген кездерімде Базарбайдың ұлы Төлеген батырға қатысты ел аузындағы талай-талай әңгімелерді естіп, өзімнің нағашы бабам Сүгір батырдың шыққан тегін іздеген едім. Сол жақта жүрген кездерімде жағалбайлының Мырза тармағындағы Бозбеттерден Айман-Шолпан атты егіз қыздардың Шолпанына көзім түсіп үйленіп, одан туған айдай сұлу қызымның атын Айтолыға ұйқастырып, Айкерім деп қойған да, едім. Тағдырым осындай бір әдемі оқиғаларға жетелеп әкеліп, Ақ Жайықтың жағасындағы жағалбайлыда Сүгір бабам сияқты бірер жыл қайындап қалған күндерімде Қыз Жібек пен Төлегеннің тарихын жете зерттегенімнен, мен жазған кітәбімде Қыз Жібек пен Төлегеннің тарихының осы Айтолы анамыз бен Сүгір бабамыздың тарихынан алынғанын айтқан болатынмын. Қыз Жібек эпосының бір нұсқасында жесір қалған Жібекті Төлегеннің інісі Сансызбай алады. Жағалбайлыда Қыз Жібек пен Сансызбайдың ұрпақтары жоқ. Бұл анық. Ал енді, Сүгір батырдың Қосшығұл деген інісі болған. Жесір қалған Айтолы анамызды осы Қосшығұл алған. Айтолының Сүгірден қалған  Байжан мен Тілес деген егіз ұлдарын Айтолының әкесі деген Байсары асырап алып бауырына басқан. Қаратайлық Бошай Кітәпбевтың жариялаған шежіресінде де, осылай айтылған. Біздің әкемізден қалған деректерде Тілестің - батыр, Байжанның - мырза болғаны айтылған да, бұл екеуінің Сүгірден қалғандары баяндалады. Төлеген болса, Жібектің ауылында күзге дейін қайындап қалған, жар төсегіне жатқан. Яғни, ол кеткенде Қыз Жібектің батырдан көтеріп қалғанына күмән жоқ. Бұл жерде шежірешілер Байжанды мырза деп, оның жағалбайлыдағы Мырзалар тегіне қатысты айтса керек. Менің нағашы атам Қожагелді Рақымбайұлы осы Байжан мырзаның ұрқынан еді. Ал енді, Қосшұғұлдың Айтолыдан өз балалары көп болған. Анығын айтқанда, Айтолы-Жібек одан бес бала тапқан.

Шежіреші Әбілғазы бәһәдүр сұлтан, өзінің әкесі Араб-Мұхамед ханның екінші әйелінің найманның қызы болғанын айтады. Ханның найман әйелінен туған Әбіш пен Елбарыс шешелерінің наймандарына сүйеніп әкелеріне қарсы шығып, тұтқынға алып көзін шығарып өлтіргенде бірінші әйелінің  балалары, соның ішінде Әбілғазының өзі де бар, бұлармен соғысып жеңіп, әкелерінің кегіне бүкіл найманды қырып тастамақшы болады. Сол кезде Хорезмнің наймандары жылы орындарын тастап, үш жаққа, Сырдарияға, Бұхараға, Жайық ноғайларына  қашады. Осымен қатар, найман атасы Сопы мырзаның  осы Араб-Мұхамедті өлтірмекші болғанын Әбілғазы да, Шәкәрім қажы да, Шоқан да айтқан еді. Сопы мырзаның інісі Бабаның атағы да мырза болған. Және де, біздегі Байжан мырза жағалбайлы.  Осымен қатар, "Қыз Жібек" жырында батыр болған Төлегенді: "Төлеген мырза, шырағым. Айналайын күйеужан," - деп мырза атағымен атайды. Бұқар хандығының шығыс бөлігінде қоныстанып қалған наймандардың ішінде де, осы Мырзалардың бар екені орыстардың деректерінде айтылған. Ол заманда бұл бұхарлық наймандардың құрамында Мырзалармен бірге аты алты алашқа мәлім Көкжал Барақ батырдың руы Өтейлер де жүрген еді. (Лагофет Д.Н. "Бухарское ханство под русским протекторатом". Т.1).

Мырза деген сөз қазақтарға араб-парсы тілінен келген. Этимологиясы - әміршінің ұлы, асыл, текті, ақсүйек дегенді білдіреді. Бұл жерде, әміршінің ұлы дегенде, Сопы мырзаны найман хандарының ұлы деп ұққанымыз тура болады. Сопы мырзаның заманында мырза деген сөздің синонимдері өзбекше Өкір (еш), қазақша Бұқа болып, найман хандығы кезіндегі жоғарғы лауазымды білдірген. Меніңше бұлар, найманның ақырғы ханы Күшліктен қалған ұрпақ, не болмаса, найман хандарының әулеті.  Бұлар Шыңғыс хан әулетінің тұсында өздерін "хан" атай алмай Мырза атанған болулары керек. Мысалы, бұларды қойып Ақсақ Темірдің өзі, өзін хан атай алмай, әмір деген лауазымды алған. Алай да, ол заманда - хан, әмір, мырза, өкір, бұқа деген атаулар синонимдер болған.  Осы жөнінде толығырақ ғаламтордағы «Найман хандары және Шыңғыс хан» атты мақаламыздан біле жатарсыздар.  Осымен қатар, тарихи деректерде Ақсақ Темірдің ұрпақтары да, Мырза атанған. Осыдан біз, сол заманда тектілердің, әміршінің ұлдарының Мырза деген атағы болғанына сенімдіміз. Демек, аталмыш Байжан мырза, Төлеген мырза, Сопы мырза, Баба мырзалар шежіре деректерінде осындай атаққа мырзалығы, яғни, жомартығы үшін емес, шыққан тектеріне қатысты аталған. Кеңес дәуіріндегі зерттеушілер Төлегеннің мырза атанғанын оның жомарттығымен түсіндірген. Екі жүз жорғаны айдап шығып, әр көрген қыздың көрімдігіне бір жорға тастап отырғанын айтып, жомарт атаған. Анығында, бұл дұрыс пікір емес. Наймандағы Сарыжомарттың да небір жомарттығын айтатындар бар. Алай да, шежіреде бұл Сарының да Мырза деген атағы бар. Ал енді, «Тарихи Абулхаир хани» атты тарихи деректе  Сарыжомарт –Сары усман украч найман деп аталған. Бұл жердегі украч, яғни өкіреш дегені мырза дегеннің синонимі болады.  Осы тарихи деректегі Өкіреш найман дегеннің шежіредегі төре-найман екені анық.

Ал енді, Қыз Жібектің руы Шектіге келетін болсақ, бұл тайпаның шын мәнінде, әр жерден құралған рулар бірлестігі екенін белді-белді тарихшылар, шежірешілер айтып кеткен. Сарсен Аманжолов, Мұқамеджан Тынышбаевтардың зерттеулерінде Шектінің құрамына Найманның, Қаракесектің руларынан да, аталар қосылғаны байқалады.  Шәкәрім қажы да, осылай айтқан. Жоғарыда айтылған Бұқар хандығында шектілер наймандармен бірге жүрген. Осымен қатар, архив деректерінде басылып қалған Шектінің төрт таңбасының екеуі наймандікі, біреуі бағаналының, біреуі найманның жалпы таңбасы. Шектіні құрайтын сегіз атада Рычков пен Левшиннің деректерінде Айт деген ата жазылған. Меніңше, бұлар наймандағы Қожамбеттің Айты. Шежіре деректерінде Айттың әкесі Жанғұлы. Қожамбет екі атаға бөлінеді. Біреуі Жарболды - асырап алған бала болса, екіншісі осы Жанғұлы - жоғалып кетіп қайта табылған бала. Әкеміздің қолжазбаларында осы Жанғұлының жоғалып кетіп қайта табылғаны жөнінде, баяғы сия сауыттың көк сиясымен өз қолымен жазылған екен. Сиясауыттың заманында біздің әкеміз Марқакөлде қызмет жасап жүрген болатын. Демек, әкеміз бұл деректерді әлемдегі ең әсем көлдің маңын жайлаған қожамбеттерден алған. Осы шежіре дерегінен біз, бұл жанғұлы-айттардың қилы-қилы замандарда найманнан бөлініп кетіп, басқа тайпаның құрамында жүріп, кейін, найманға қайта келіп қосылған тармақ екенін түсінеміз. Демек, бұл Жанғұлының Айты Шектіде де қалған, біразы найманға да оралып  келген. Осымен қатар Албандарда да Айт тармағы бар. Ғалымдар болса, албандар мен наймандардың түбінің бір екенін айтады. Албанның таңбасы наймандағы терістаңбалының таңбасы. Біз бұл таңбаны бұқаға (өкірешке) қатысты «ноқта» таңба дейміз. Жаңа тарихымыздағы ең мықты саясаткерлер – Ғалымжан Жақияновтың, Серік Абдрахмановтың, Алтынбек Сәрсенбайдың, Заманбек Нұрқадыловтың осы ноқтатаңбалылардан шыққандары бекер емес. Бұл ноқта таңба кезінде ұйғырлар мен қытайлар жабылып құлатқан Сир қағанатының билеуші әулеті Илитудың таңбасы. Илиту найман шежіресіне терістаңбалының атасы Елата болып енген. Терсітаңбалының «ноқта ағасы» деген атағы арғықазақ мифологиясында қасиетті қара бұқаны жетелеген патша әулеті деген мағына береді. Яғни, ел басқарушы деген мағынада. Қазіргі қазақта ақылы жеткендер «керуендегі алдыңғы түйені жетелеуші» дейді. Яғни, керуен басы, құрбашы.  Сир дегеніміз өгіз, кейін, бұл Сирлер сегіз-өгіз (найман) атанған. Албандағы Райымбек батырдың бабасы Мәмбеттің кірме екені айтылады. (Алжан ананы алған). Наймандағы Қабанбай батырдың да бабасы Мәмбет еді. Осы жөнінде толығырақ «Шыңғыс хан және қыпшақтар», «Байжігіт Шыңғыс ханның ұрпағы ма?»  атты ғаламтордағы мақаламыздан біле жатарсыздар.

Осымен қатар жоғарыда айтқанымдай, Қыз Жібектің тарихын жете зерттегенімнен мен жырдағы енді бір кейіпкер Бекежанның тегінің шежіре бойынша осы Айттың Қабағынан екенін де білген едім. Енді бір нұсқада Қабақтан Айбек, одан Бекежан. Ал енді, осы Бекежанның Қыз Жібекпен жеті атаға жетпеген рулас болғанын зертеушілердің бәрі де біледі. Бұлар Айтта Бөлектен, ал енді, Бөлек дегеннің өзі бұлардың шектіде басқалардан бөлек екендерін айтып тұр.  Меніңше, бұлардың да түбі Мырзалар. Бекежанның да Мырза атағы болғаны белгілі. Жырдың бір нұсқасында:

Құс салып, тазы ерткен аңға құмар,

Көрген жау айбатына емес шыдар.

Кіші жүз Әлімұлы алты Шекті,

Ішінде бес жүз алпыс мырзасы бар.

- деп жырлайды.

Қазіргі таңда Бекежан батырдың Төлеген батырды өлтірмегені жөнінде айтылып жүр. Төлеген еліне кеткенде Бекежан батыр Еділ қалмақтарын шабуға жорыққа кеткен деседі. Және де, Бекежанның Жібекті аламын дегені мүмкін емес, өйткені, олардың туыстығы төрт атадан аспаған болған. Жібекті Бекежанға еріп жүрген қожа, Әндижаннан қашқан ұры Кескентерек Борсық құмдарында Төлегеннің жолын торып тасадан тақ шекеден атып өлтірген деседі. Ал енді, Ресей жеріндегі құйма құлақ қариялар Бекежанның Төлегенді бетпе-бет тұрып «тақ шекеден» атқанын айтады. Бекежанның батыр адамды  арқадан ататын ит болмағанында менің еш күмәнім жоқ.  Меніңше, олар «дуэль» жасаған. Ақнаймандардың «Тұрақан шежіресінде»  Сүгір батырдың ұлы Тілес батырдың Ұлы жүз жеріне барып қазақтарды шапқаны туралы айтылған. Бұл шабудан Тілес батыр атасы Қонақбайға Бейімбет, Желек деген екі жетім баланы әкеліп берген. Тілес батыр ұлы жүздің жеріне неге барды? Ол заманда қожалар осы ұлы жүздің жерінде шоғырланған еді. Кескентеректің осылардың арасында бой тасалап жүруі де мүмкін. Ұлы жүздің жерінде Кескентерек деген жер атауы да қалған. Бәлкім, осы жерде Тілес батыр әкесінің кегіне Кескентеректің басын алған да шығар. Көкжал бабамыз Күршім деген қалмақты Алтайдың аясындағы өзеннің ішінде өлтірген соң, сол өзен Күршім атанып қалды емес пе?

«Аттың сұлуы Сайрамда, қыздың сұлуы Найманда» деп аталарымыз бекер айтпаған болар. Поэмада Қыз Жібектің сұлулығы «толықсыған толған айдай» деп суреттеледі. «Толған айдай» дегендері Айтолы анамызды еске салып тұр.  Сәкен Сәйфуллин, Ақынжановтар "Қыз Жібек" жырында бұқара халықтың сипатының жоқ екенін айтқан. Расында да, жырдың идеясы мен мазмұны халықтікі емес. Бұл жыр тектілердің, ақсүйек шонжарлардың, мен айтар едім, найман хандарының әулеті ақ Мырзалардың балаларын  ардақтап, мадақтаған жыр.  "Ақ маралға ақ иық кез келіпті..."

Жоғарыда, Айтолыларды Байсарының асырап алғанын айттық. Шежіре деректерінде  "асырап алды" деп,  көбінесе басқа жақтан келіп қосылғандарды белгілейді. Мысалы, шежіреде Кіші жүздегі Жетірудың құрамындағы тайпалар жөнінде: "Байұлынан бір ақсақал жетім қалған жеті ұл баланы асырап алып, өзінің ұлдары сияқты үйлендіріп, енші бөліп беріпті. Үлкенінің аты Табын, Тама, Кердері, Кереит, Рамадан, Төлеу, Жағалбайлы" - деп айтылған.

Яғни, бұл айтылғандар, тарихшылардың осы Жетіруды кезінде Әз-Тәуке ханның Кіші жүзге әкеліп қосқаны туралы жазғандарының негізі болып тұр. Тарихта Жетірудың керейден, найманнан, ноғайдан, көне тайпа кердеріден құралған рулар бірлестігі екені айтылған.

Айтолы анамыз бен Сүгір батыр туралы деректер біздің әкемізден қалған «Тұрақан шежіресінде» де,  Бошай атаның шежіре-кітәбінде де бар. Социалистік еңбек ері  Бошай Кітәпбаевтың Сүгір батыр жөніндегі деректерді басқа нұсқадан алғаны көрініп тұр. Өйткені, ол кісі Айтолы анамызды Айтолқын деп атаған екен. Дұрысы, әрине  Айтолы. Күршім жерінде "Айтолы сайы" деген жер атауы да сақталып қалған.

Әкеміз марқұм бұл шежірені 1989-шы жылы Қытай еліне барып, Айтолы анамыздың ағасы Қонақбайдан тараған әйгілі Омар болыстың туысқандарынан алып келген еді.  Шежірені тану үшін, сол шежіредегі деректердің мағынасын аша білу ең басты мәселе. Сондықтан, осыған ерекше көзқарас, ерекше дайындық керек. Шежіретанушы болу үшін, өз еліңнің шежіре деректерін оқып-білген аз. Ізденістер үшін қазақты құраған екі жүздей ру-тайпалардың шежіресін білу керек. Өйткені, Камал Абдырахман ағамыздың айтқанындай, аласапыран жылдары талай таптар бір тайпадан бөлініп кетіп, екінші бір тайпаның құрамына сіңіп кетіп жүре берген. Шоқан да: «В хаосе кочевнических воин, племена смешались с племенами» деген еді. Қазақ шежіресін зерттеген орыс ғалымы Николай Аристов та, осыны айтқан еді. Шежіре аңыздары - ғашықтар жыры, батырлар жыры, толғаулар сияқты шығарма. Алай да, аңыздардың ертегіден айырмашылығы, аңыздың түбінде міндетті түрде ақиқат жатады. «Арғықазақ мифологиясының авторы Серікбол Қондыбай: «Миф – жасырын мағыналы мәлімет» деген еді. Сондықтан да, шежіре деректерінде аттары аталған аталардың атауларында маңызын ашу керек терең сырлар жатыр. Жағалбайлы атауының мағынасын ешкім де нақты білмейді. Махмуд Кашғари «жігіл» атты түркілік бір тайпаны атаған екен. Бұл тайпаның хандары «бае» деп аталған.  Сондағы жағалбайлы дегеніміз «жігіл баелі» болса керек. Хандары бае болған жігіл деген мағынада. Қазақбайшыланып жағалбайлы атанып кеткендей. Мәселен, ғалымдар байси дегеннің қытайша ақ си, яғни, ақ сир екенін айтады. Бұл жердегі «бай» дегені ақ болғанда жағалбайлы дегенді ақ жағалы деп те ұғуға болады. Сондықтан да болар Төлегенді жырда «ақ иық» деп атағандары. Қазақта ақ иық деп текті адамды ақ иық бүркітке қатысты айтатындары белгілі. Ал енді, анығында бұл ақ иық атанған бүркіттің иығы емес, жағасы ақ екені белгілі. Жағалмай, жағалбай дегенді сұңқар деп жүргендер де бар. «Қырғыздардың анасы» атанған  атақты Құрманжан датқа да осы  Жағалбайлыдан еді.

Ақырғы кезде біраз зерттеуішілер Қыз Жібек оқиғасына Бекежанды Кескентеректің орнына кіргізіп жібергендердің қожалар екенін айтады. Мұхтар Әуезовтың да қатысы бар дейді.  Өздерін пайғамбарымыз Мұхаммед с.ғ.с-нан таратқан оның ата баба шежіресінің орама қағазын тарқатқанда киіз үйді екі орап кететін болған екен. Пайғамбарымыз с.ғ.с.-нан  өздерін таратқандары қожалардың әдеті еді. Анығында Хазірет Әлінің Рум әйелінен тараған қазақ қожаларының өздерін осылайша таратқандары жаңсақтық. Хазірет Әлі мен Фатима анамыздан  Сейіт қожалар ғана еді. Ал енді, Камал Абдрахман ағамыздың айтқанында қасиетті Құран кәрімде: «Мұхаммед ешкімнің де әкесі емес» деп айтылған екен.  Расында да солай емес пе? Мұхтар Әуезовтың бабасы Бақшайыш қожаны төре дейтіндер де бар. Яғни, хан атағын ала алмай, қожаның қыздарын алып қожа атанғандар дейді.  Наймандар да, қожалардың қыздарын алып қожа атанған. Мәселен, тарихи тұлғалар: Төле қожа найман, яғни, Төлегетай, Толун қожа найман, яғни, Толымқожа, Жүсіп қожа өкіреш найман, Тоқтар қожа найман. Осымен қатар керейлерде де қожа атанғандар болған. Тектілердің шежіресінде Төлегетайдың қайын атасы «Қылышты пір» деп аталған. Яғни, Қылышты ата сопылық орданың басшысы болған. (глава суфийского ордена). Бұл Қорасан қожалардағы Қылышты ата болады. Қорасанда билігін бастаған Шәйбек ханның «қорасан Шәйбек» деген атағы болған. Тоқтар қожа да қорасан қожалардың атағын алған соң, надандар: «Атамыз Тоқтарқожа Сайбек ханнан» деп лақаб айтқан. Төлегетай тек қана ханға бағынған, Батысты билеген қолбасшы болған. Төлек атай дегендері шатпырақ. Қайын жұрты қарақытайларда (қыйдандарда) қалған найманның ақырғы ханы Күшліктің ұрпағы болған соң Төле қытай атанып, кейін Төлегетай деп кеткен.

Меніңше, Мұхтар Әуезовтың Қыз Жібек жырының фальсификациялануына қатысы жоқ. Шайхисләм қожаны білмедім. Ал енді, Қарағандылық бір қожа болса, наймандардың тапсырысымен Қаратай деген жалған батыр жөнінде очерк жазып елді ала тайдай бүлдіргені рас. Енді, анау Тайатқан-Шұнақтағы Қаратайдікі деген мазардың иесі табылып масқаралары шығып жатыр. Найманда Каратай деген ел бар, ал енді Қаратай деген батыр болған жоқ. Осы дауға қатысты Найман шежіресіне ғылыми сараптама жасалып, Қаратай батырдың найманда болмағаны жөнінде қорытынды да алынды. Бұл қорытындыны енді қазақтың ғылыми ортасы керек десеңіз «Біріккен Ұлттар Ұйымының» алдында да қорғайтын болады. Міне, өздерін арабтарға жатқызатын қожалардың фальсификацияға әуес екендерін осыдан да білуге болады.

Шежіреде арабтар еврейлермен бірге Евра атадан тарайды.  Екеуі бір халық.  Қазақ қожаларының өздерін қыздан тартақандары бекер емес. Арабтар жөнінде белгілі исламтанушы Амет Дидатт: «Бұл ел пайғамбарымызды Алла жібергенше бір ортаға бағынбаған, дай-дүй, ішкендері шарап, жасағандары ылық, мейірімнен жұрдай, бірін-бірі тыңдамаған, өз қыздарын өздері тірідей жерге көмген, қан-құмар, адам бейнесіндегі асқандар еді. Ол елге жуып кетсең жамандық жұғатын еді» деген екен.

Дәл айтқан екен. Ал енді, бесінші атасы Қосай болған пайғамбарымыз Мұхаммед с.ғ.с-ның түбін Әнес Сарай ағамыз өзінің зерттеулерінде адайға тартқан екен. Бұл айтқанының тарихи негізі бар. Ислам дінінің дүниеге келуінің алдында қыпшақтар мен адайлар Юечжи-Кушан (адай-қыпшақ)  патшалығының құрамында Аравия мен Индияға дейін барған. Қосайдың шын аты Зеид, өзінің қайын жұрты Қосайдың атын алған дейді. Қосай дегеніміздің ежелгі қыпшақтардың ұраны болғанын «Шыңғыс хан және қыпшақтар» атты ғаламтордағы мақаламыздан біле жатарсыздар. Қосай дегеніміз Жағалбайлының атасы деген Қарабұқаның қос мүйізі болады. Пайғамбарымыз Мұхаммед с.ғ.с.: «Әр нәрсенің бір шоқтығы бар, Құранның шоқтығы Баққара сүресі» деген еді. Баққара дегеніміз ірі қара, яғни, қыпшақтар қасиет санаған Қара бұқа. Маңдайында Шапыраштының (Доспанбеттің), Танакөктің, Өзбек жерінде қалған Өкіреш шалдың таңбаларына ұқсаған тең қабырғалы үшбұрышты ақтаңлағы болған. Бұл таңбаны біз «өкіреш таңба» дейміз. Қасиетті сиыр ананың ұлы деген мағына береді. Өкіреш дегеніміз де осы Қара бұқа. Қыпшақтардың мифологиялық бабасы Мүйізді де осы Қара бұқа. Мифология Қара бұқаны Ай Тәңірі мен сиыр анадан тудырады. Қазақ жеріндегі Тамғалыда Ай Тәңірі мен сиыр ананың жыныстық қатынас жасап жатқандары қола дәуірінен қалған таста суреттелген екен. Тамғалыдағы тастардың көбінде осылардың баласы Өкіреш,  Қара бұқа бейнеленген. Өкіреш дегеніміз парсы тіліндегі «ukar» - ірі қара дегеннен болған.  Камал Абдрахман ағамыз айтқан кіші бұқа, яғни, Қара бұқаның ұрпағы деген сөз.  Найман қаракерейдегі Қарақұрсақ тармағын Ақтайынша (ақсүйек) деп те атайды. Меніңше, осы Қарақұрсақ пен  Жағалбайлының түбі бір. Шежіреде Қарақұрсақ Қабанбайдың елі Мәмбеттердің асырап алған баласы ретінде айтылады. Анығында, Байжігіттердің бәрінен үлкені. Ал енді Байжігіттердің ешқандай да, сарт, араб, ұйғыр, төре  емес, таза наймандар екендерін Қазақстандағы ДНК-жобасының жетекшісі,  шежіретанушы ғалым Жақсылық Сәбитов дәлелдеп отыр. Байжігіттер аласапыран замандарда өздерінің қандастары Байси, яғни, ақ сирлерге келіп қосылғандар болады. Шежіредегі Байыс дегеніміз дала ауыз тарихының дерек беруіндегі шежірелік тәсілге  сай айтылған, ақ қыпшақтарды білдіретін символдық тұлға болады. Бұл жердегі «ақ» дегені төре, ақсүйек, ақиық деген мағынада айтылған. Төре деген сөз –Тур, яғни бұқа дегеннен болса керек.

Негізінде мен шежіретанушы ретінде шежірені тек қана қолда бар деректердің негізінде айтамын. Балтиканы Балталы деген сияқты, өз ойымнан ештеңе қоспаймын. Мәселен, шежіреде «Тобықты орыс, шын аты Моябоз болған» деген де деректер бар. Бұны айтушы Айтқали керей көре алмағанынан айтқан. Кезінде Айтқали керей сотқа беріліп, халықтан кешірім сұраған. Тобықтының түбі – қият-қыпшақ. Құнанбай қажы Қияттың Домбауыл мерген мен Аққу қыздан туғанын бекер айтпаған. Аққудың баласы дегеніміз – Куман, қыпшақтардың европалық атауы. Сондықтан, маған ақыл айтып, түзеп, «Найман шал жар төсегінде өкіріп Өкіреш атанған» деген сияқты тексіздердің айтқан лақабын айтып өздеріңізді мазақ етіп комменттерді жазбай-ақ қойыңыздар. Ғаламтор пікір талас үшін керек таптырмас құрал екенін ұмытпаңыздар. Ауыздарыңыздан ақ көбік шашып, өздеріңіздің рушылдықтарыңызды көрсетпеңіздер. Қазақтың атасы қаңлы, түбі қият-қыпшақ, анадан Адай.  Қазақ атауының басты нұсқасы «қосақ», яғни, адай-қыпшақ. Сондықтан да, Қазақ ата шежіреде Сыбайдан тарап тұр. Сыбайдың қосақ екені түсінікті. Сыбай қону, яғни, «көршілес қону» деген мағынада айтылған. «С» әріпінің орнына «з» дыбысы арабтардың тілінен келген болса керек. Өйткені, олар қазақ дегенді «хузаа (ғ), қосай дегенді «хозай», хузай» деген. Арқықазақ мифологиясында: «Мыналар тізілген қаз-ақ екен деп атымызды арабтар қойды» деген бекер айтылмаған. «Қазақ болмағанда Қаңлы болған» деген осы. Қаңлы дегеніміз ежелгі деректердегі «урбели кипчак», яғни, арбалы қыпшақ. Әлемде ең алғаш атқа мінген де қазақ, арбаны жасаған да қазақ. Сондықтан да, қазіргі ең өркениетті елдің өкілі  Генри Киссинджер елімізге келгенде: «Казахстан – колыбель мировой цивилизаций» деген еді.

Қазіргі таңда көптеген қисынсыз шежіре-кітаптар жазылып жатыр. Солардың қатарында Илья Муромецті – Ұлы Мұрын деген «Қазақтардың құпия тарихы» атты кітәп. Өкірештаңбалы шапыраштыны Шибөріш, яғни, қорқау қасқыр, орысша айтқанда «шакал» дейді. Сайып келгенде, Шапыраштының үш таңбасы да наймандікі болады. Басты таңбасы бағаналының Ү – мүйіз таңбасы. Бір таңбасы парсы тіліндегі «чапраз» атты түймеге ұқсас болған соң «чапразлы» атанған. Шежірені дұрыс түсіну үшін бастап жүргендерге «Тіл ұшындағы тарих», «Арғықазақ мифологиясы», «Қазақ өркениетінің негізі» сияқты кітәптарды оқыған жөн болады. Өйткені, бұл кітаптарды қазақтың көзі ашық ғалымдары жазған. Менің шежіреге деген көзқарасым осындай еңбектердің әсерінен қалыптасқан еді. Бұрындарда шежірені тек қана айтушы едім. Қазіргі күндері Еділ қағанның (Аттила) ғұн болмағаны жөнінде зерттеулер жүргізу үстіндеміз. Әрине, Еділді найман дегендері надандықтан болған. Ол заманда найман атауы болмаған. Алай да, Сир (қыпшақ) болуы әбден мүмкін.  Біздер қытай жақтан келгендерді қытай, маңғол жақтан келгендерді маңғол дейміз. Осы сияқты, Еділді ғұндар жақтан келген соң, Ғұн атаған болса керек. Еділ дегеніміз Итиль - Ит елі, яғни, Сақ болады. (парсыша сағы – ит). Ал енді, қазақтардың арғы аталары арий-сақтардың ғұндарға үш қайнаса сорпалары қосылмаған. Ғұн дегеніміздің шежірелік атасының  қашқын қытай Шун Вей екені белгілі. Осы Шунның атының алдына қытайлардың дәстүрі бойынша құрмет белгісі ретінде «а» әрпі қосылып -  Ашун, Ашын, Ашина аталған болса керек. Қазіргі заманымызда қазақтың тексіз қыздары қытайға байға тиіп, солардың санын көбейтіп жатыр. Ертең осылардың ұрпақтарын да бір сатқын ғалымдар қазақтың атасына жатқызар. Қазақтың атасын ғұн-түрік деп жүргендер қытайдың сойылын соққандар болады.  Анау наймандағы қаратайлық бастаған бір топ, енді елбасымызды ғұн-түріктен, яғни, Бумын қағаннан таратып қойыпты, астғапыраллаһ!  Елбасымыздың ұлы бабасы Бәйдібектің түбінің кім екенін «Кай әулеті және Шыңғыс хан» атты мақаламыздан біле жатарсыздар.

Қайрат Зарыпхан, шежіретанушы

Abai.kz

 

 

 

 

 

 

51 пікір
Берік Табын 2017-09-19 15:38:01
Немене сонда елдің бәрі найманнан тараған екен бе? Жетіру тармағы жетім балалар болған деп алжыған біреудің сөзін тарих қылып жұртты мазақ қылмағаныңыз абзал. Осы ұлы жүз бен орта жүздің "жазғыштары" кіші жүзді кемсітіп жазуларын қашан қояды екен. Қыз Жібек эпосы кіші жүздікі ешқандай найман-каймандардың қатысы жоқ бұл жерде
Алшын 2017-08-19 15:36:04
Қайрат Зарыпхан! Сені орыстар жалдаған сатқынның бірісің. Әйтпесе, қазақты руға бөліп, тіміскілеудің осы заманда не қажеті бар? Сендей итаршылар көбейіп кетті қазақта. Жағалбайлыдан садаға кетіңдер! Найман деп елді шулатқаның қай сасқаның. Немене найман христиан болса, оны да орыс деймісің?! Осындай қуғынбайларға уақыт өлтіретін, не соған сенетін қазақтың көптігі сұмдық! Сірә, қазақ азып біткен сияқты. Қыз Жібек Алаш заманында да, Кеңес заманында да Шекті, Төлеген Жағалбайлы деген атымен даңқы шықты. Бүгінгі қорқаулар мен плагиаттар Әуезовтердің жоқтығын пайдаланып, аузына келгенін көкиді. Өңшең ез, мылжың, қатынбасшы. Немене, найманның Еңлік дейтін қызы Кебектен жүкті болып қалыпты деп, шектінің Жібегі оң жақта отырып Төлегеннен бала табу керек пе?! Оттамай, мына шатпағыңды тоқтат, боқшаңды арқала да келген жағыңа зыт!
автор 2017-07-12 04:24:46
Арланға: Қарқалпақтың шеждірсін қарасаң, қияттың, қоңыраттың, қыпшақтың қаңлының бір массивтің бірнеше атуы екенін түсінесің. Сен Көкжал браақты төре деп шатысып мағна неменеге ақыл айтпақсың? Кезбе Барақты "көжал" деп Иляс Есенберлиан жатысқан. Менің бабамның көжал екенін Шоқөан "Жайл қырғынында айтқан. ол кезде кезбе батрақтың сүйегі шіріп қалған.
авторға 2017-07-11 23:24:15
Өрең жетсе, уәденде тұрып, мен білмейтін 77 атамды таратып бер? Жемісбек.
арлан 2017-07-11 20:04:11
Автор ! Қарақалпақ деген Қоңырат па ? Қоңыратты білмеген рушыл ма, білген рушыл ма ? Қңырат деген Қаңғы - арат па? Қият Қоңырат па ? Қарақалпақ Қыпшақ пен Қоңыраттан құралған ба ? Олар Қият Қыпшақ па ? Байжігіттің Жанжігіті бар дей ме, ол жоқ па ? Сіз Көкжал Барақ төренің ұрпағысыз ба ? Теріс баталы әулет кім ? Сіз Қият Қыпшақ емессіз бе , Найман емессіз бе ? Сіз Қаратай батырды Найманнан тартып аласыз ба ? Сіз орнына Жағалбайлы келінін Найманға қосып бересіз бе ? ??....
Автор 2017-07-11 17:49:10
Бізге. сен надан қарақалпақ-қоңырат дегеннің кім екенін білмеген рушыл сорлысың. Қңырат дегені қаңғ+арат, яғни, Қаңлы елі дегенді білдреді. Әйтім Абоархмановтар коммунистердің цензкрасына қарамай сол заманда қияттың қоңырат ұлысы екенін айтқан. Қарақалпақ қыпшақ пен қоңырарттан құралған, таза қият-қыпшақ. Сен надана болып осыны ұқпай отырсың, өйткені, рушылдық сені баурап алған. Сексуальные меншинства сияқты ат-тоныңды бөлек ұстап үйренгенсің. Мен қазақты қоыратқа да арғынға да, бөлмеймін, маған шерітанушы ғалым деген атақты оқырманлдар мен ғалымдар берген. Мен білмеген де едім. Мәлік аға газетттен оқып тоүн ішінде қуанып маған телефон шалды. Мына жердегі тақырып Бекежанның Төлегенді өлтірмегені жөнінде. Шайхислям қожа: "Басында менен шығады, Қисса болып бұл Жібек" деген. Міне осы қожа бұрмалап жіберіп, Бекежанды қаралаған дейді. Ақпарат құралдарында осы тақырып жарық көрген. Осыдан неше жыл бұрын. детальдары есімде қалмапты. Осы жөнінде деректер айыла ма десем, Сырлыбайды таратып кеткендер. Эпоста Сырлыбайды хан дейді. Қай атасынан хан болған? Ешқандай да Қыз Жібектің ұрпақтары жоқ. Бұл біреулердің шығарып алғандары. Кейнігі кездегі фальсифискация, жемісбек сияқты лохтарды разводить ету үшін. Анау байжігіттің Жанжігіті сияқты, ол бар дейді, ол жоқ. Сансызбайдың ұлы Төс дейді. Бар болса оның ұрпақтары мен баяғыда тауып алмаймын ба? Бұл жерде айтылған деректердің бәрін мен білемін. Тогда на Х вы мне сдались, бір нәрсе айта алмасаңдар! Не айтасыңдар? Айтолының қоңрат екенін айтыңдаршы қане. Мәлік ағаның өз аузынан естіп таба алмадық источникті, уақыт жетпеді. Бұл шежіре зерттеулері. Мен олардың ұрпағымын деп таласып отырғаным жоқ. Көкжал Барақтың ұрпағы болғаным жетеді. Теріс баталы әулетке жабысып нем бар? Тоғыз атада теріс бата қайтады дейді. Ал енді, Қыз Жбіектің нағыз ұрпақтары табылып жатса, ғалымдардың айтқанында бұл ұлкен сенсация болар еді. Олар жоқ. Халықтың басын сендер қатырмаңдар. Қайдағы Хорен? Мұхтар Әуезов таба алмағанды Жемісбек пен Біз тауыпты деген анекдот емес пе? Сен Жемісбек өсекші қатын мынаны тыңда: Мендегі шежіре "Ақнайман ішіндегі Аранжан деген ата Тұрайыс қажының аулыында Тұрахан молдада сақталған. Өзімнің туған атам марқұм Хамза Әміреұлы елімізде шежіре атанған кісі еді, шежірені ауызша айтатын зерк болған" деп айтылады. Бұл Хамза атақты Омар болыстың туған інісі Әміренің ұлы. Бұлар өздерін Қонақбайдан таратқан. Алай да ,мен шежірені зерттеп жүріп Бұлардың Айтолының ұлы Тілес батырдың Қонақбайға әкеліп берген қырғыз Бәйімбеттің ұрпақтары екендерін дәлелдеп бердім. Алдында қырғыз болғнадарына өкпелген еді. Алай да, бұл һте текті бала болған. ұрпақтарынан талай абыз-әулилилер шыққан. Ұрпағы Бұратай қажы Меккеге үш мәрте жаяу барып келген. Шетінен балуан болған. Буратайдың немересінде қалған темір асас таяқта Манастың жеке таңбасы қалған екен. Газетте Ақнайман атты мақалам шығып бәрінің көзі ашылды. Бұлар мүлде басқа атаның басына барып құран оқып, хатымды басқа атаға шығарып жүрген еді. Сен жемісбек қатын құсап даланы сөлемесеңші, жеті атсмын білмей жүрген деп, мен сен білметін сенің 77 атаңды білем. Сен қ....бас қу матай деггенен шоршып түстің, өзіңнің көтіңді ашып, мен сені хитрожопый матай дегенім жоқ, пустой матай дедім, сен басқаға жорып сасқалақтадың. Мен шежірешінің құнын білемін. Мәкең де қателскен, алай да, естігенін таразыға салып отырдық. Оның айтқаны дәлел емес деп көпірдің. мен білемін ненің дәлел ,ненің дәлел емес екенін. Сенің былай айтқаның көтіңді ойлағаның, өйткені, елбасының қалмақ екенін оған сен айттың. Сен алдын ала артыңды жабу үшін осыны айттың. Мәлікті біз видоеға тсүіргеміз, сені айтып оытыр. Сол шығарған бұл лақабы дейді. Ертең сотта көресің видеоны. Енді кеп, Жәнібек батырды "ойнастан туған дейсің". Мен ешқашан да өзім соқтықпаймын. Сен өзің соқтықтың. Мәлікті тілдедің. Өзіңді одан жоғары ұтағың келді де, біз құрған қақпанға түстің. Анау Біз сияқты пидормен мен қалайша сөйлесуім керек? Что посеял, то и получил! Қайдағы жалған? Анау Қаратй батырдың ұрпақарын тапқан сияқты тауып берші кәне Қыз Жібектің ұрпақтарын. Хая, табасың. Баж салығын төлеп сенің көтіңе ши жүгірткенге шамам жетеді. Бұл менің күнделікті өмірлдегі жұмысым. Серіктің алған адвокаты Қайрат Қабденұлы Таштыбаев. Мен қорғай алмаймын өйткені мен куәгермін. Болмайтын істі көрстеміз саған. Кенже батыр деп қояды. Ондай батыр тек әдеби романда ғана болған. Жәнібек батыр ұлы тұлға.
Авторға 2017-07-11 15:31:23
"Біз" дегенмен келісемін. Қайрат әкесінің жиған-терген шежіресін дұрыс қолданбауда. Ұланқайырдан жазып алған шежіресі бар. Елі Өтеп. Адам баласы атаның белінен, ананың рақыманан жаралатыны белгілі. Қайраттың әкесі кеңес заманында аудан секретары болып қызмет істеп, Ұланқайырдан шежіре жазып алған. Сол шежіре ұшқыны Қайратты "шежіреші әмбе танушымын" деп лепіртіп жүр. Әйтпесе, жеті атасын тарата алмаған Ақ-Найман еді. Қайрат көпке "заһарын" шашып, нәжі етті. Қайратты "Заһар" шежіреші десек болар. Мәлік тірі болғанда оған "Мандам" деп, бірақ айтар еді. Талдықорғандағы Шығыстың жігіттері "езулері екі қарыс, күлкіге батуда". Халықтан мәнін асырмақ болған Қайрат, айырылып ақылдан қапыл болды. Өзгені кетілткен, адуынды тентек екенін білдірді. Құдіреті асып, заңмен жетілгенмін дейді. Болмайтын іске мөр басып бекінеді. Әкесінің басқан ізін таппай, қаратас болды. Қадыр дару үшін үлгі парық болу керек қой. Кім сенеді жалғанға. Сабыр берсін қалғанға. Үлгі айтып, үйретем деп бұрыңғы айтқан жол істі, өз ойынан жорыс жасап адасты. Адасқанның айыбы жоқ. "Арпа ішінде бір ит қонақ" дегендей, ондай болмай тұрмайды. Қайрат пікірің жетті. Түсіндік. Рахмет. Жемісбек.
біз 2017-07-11 14:42:21
Айтолы найман еді, енді қарақалпақ-қоңырат болуға қалды ма, қызық екен ! Өзі айтады да өзгеге бәле салады. Егер өзі айтқандай " жағалбайлы Сүгір бабасы бірер жыл қайындап қалса " оң жақта отырған қазақтың қызы баланы қандай жолмен бала табуы мүмкін. Осы жағына ой жібермей абыройсыздыққа өзі қалып отырғанын неге түсінбейді. Төлеген қайын жұртында " бірер жыл " емес, бары үш ай ғана болған еді. Мұндай кемшіліктер жетіп артылады. Біз туған-қайтқан, өмір сүрген уақыттарын, заманын, жерленген, жайлаған өңірлерінне дейін келтірсек , мұнда іліп алар ештеңе де жоқ. Құр долбар, айтты, жазды деген бос сөздер, догма...Егер қоғамдық желіде қызу пікір талас керек болмаса, өзгелердің пікірімен санаспайтын мұндай әр нәрсенің басын бір шалған тыянақсыз, жүйесіз мақаланың елге керегі жоқ.
Авторға 2017-07-11 13:28:53
Е, байыбыңа түс. Шамаң келмесе, өрең жетпесе, тайталаспа. Найманды іріткілеген межіресің. Серікбол Қондыбайды "сен данышпан" санайтын Мәлік мен арқылы білген. Оқымысты - көрсеқор болмайды. Есер - көр соқыр болады. Шарасызданып "анаған айтам, мынаған айтам" деп несіне шыжбаңдайсың. Жазып жатырсың ғой. Мен сенің әкеңе тіл тигізген жоқпын. Әкем Мирякубпен тағдырлас бірге болып, оны жерлегені рас. Оны Мәлік өсек үшін айтпаған шығар. "Тышып тастаған" деген сөзді Мәлік қолданбайтын. Есерленіп "на ногах воляютсяны" айтатын. Жөніңмен пікір жаз. Әйтпесе, жақсының арты жын деген. Аяқ жалап үйренген әдетіңмен "фабригіңмен" өзің жала. Сөзге құлақ асып, анализ жасайтындығың керемет мақұрым. Мен көрінгеннен көшірмеймін. Өзім ізденемін. Қажеттілер менен алады. Солай Қайрат мырза. Елді елге бөлмей, ата мен атаны бұрмаламай сабаңа түс. Самарқан - сенің итарқы қолбалаң ба? Мен оған сауал қойып, өзім жазғам. Қоғамдық қор өлкенің тарихын, тұлғалар дәріптеу үшін құрылған шығар. Арпалысып алысу үшін емес. Миың ми екен. Атың өзіңмен көрде өшеді. Ұрпағың болмаса. Әйтпесе, қадырыңды қашырып, өзіңді асырам деп, осы сайрағаның да болар. Ел езі, оқыған безі болды. Байыпты, пәтуалы ма десем. Қайталаудан басқа түк те жоқ. Даңғазалыққа "бейшаралар" ғана басады. "Бишара" болғанынан. Шығыстың жігіттері қызба, басынан сөз асырмайтын қағистары бар екенін білемін. Тәкәпарлықтары да жетерлік. Бірақ, Сәбетқазы Ақатай ағадай, Серікболдай, шежіре жинап, шығарушы Мүсайыптай, тіпті кіші Бибай Қанаттай азаматтары жоқ емес. Ал, Алшынбайды білмеуің қараңғылық. Жемісбек.
Автор 2017-07-11 12:07:12
Айтолы мен Сүгір батыр туралы ең құнды пікір айтқан шежіреші байжігіттік Мәлік Мұқашұлы еді. айтолыны қарақалпақ-қоңырат деп естідім деді. Кім айтқанмен кездестірем деген еді, аяқ астынан инфаркт болып кетті. Жатқан жері жайлы болсын! Ал енді, қазақ тарихшылары Айтым Абдрахмановтар қарақалпақтың түбін пешенегке тіреген. (Қазқастан этнотопонимикасы). Демек, Мәлік аға бірдемені білген. Қазіргі ғалыимдар жағалбайлының түбін пешенегке тірейді. Осы Мәлік аған жөніде Жемсібек көре алмай: "Оның айтқандары негіз бола алмайды" деген екен. Марқұмның аруағына соқтықты. Ал енді, Мәлкі ағадан мен кезінде жемісбектің кім екені сұрағанда: "Әкесі Міржақып Дулатпен түрмеда бірге отырған. Оқымысты көрсоқыр. Кім көрінгеннен көшіріп алады да жүреді, мына сен сияқты анализировать ете алмайды, оның білгенін сен тышып тастағансың" деген еді. Мен үшін Серікбол Қондыбайды ашқан Мәлік аға еді. Серікбодың еңбектерін оқымасам, мен де жемісбек сияқты көрсоқыр болар едім. Бұл көрсоқыр енді қайдаңы біреудің айтқанын көлденң тартып керей Жәнібекті "Ойнастан туған" деп комментке өз атымен шығыпты. Сондықтан мен "Керей Жәнібек" қорының төрағасы серік Самарқанға: "Секе, анау байтал ақырында құрыққы басын тықты, жыға сал! деген едім. Енді сенің ісің қоғамдық қормен болады жемісбек. Заңгер ретінде саған Серіктің аяғын жалатпасам, Қайрат атым өшсін! Мсыал үшін айтайын. Ғаламтрдан қара, Денис Даниовесвий деген журналист Мұстафа Шоқайды фашистермен ауыз жаласты дегені үшін сотқа тартылып, фильмнің режиссері жеңіп шықты. Денис те сен сияқты берудің айтқанын көлденең тартқан, сонда сот өз шешімінде: "Тарихи тұлғаларға тіл тигізуге болмайды! деген, көрсеткен дерегіне қарамай. Яғни, заңлер ретінде айтырым: "Этот докмент не подтверждается и не отврегается, и не может быть доказательстом. Но при этом сделана поптыка задеть честь и досьтинства членов семьи Мустафы ШокаЯ. Яғни, сені айтқаның Үштөбедегі біреудің дақабы, алай да сен осы күмәнде деректі пайдаланып қазақтың хас батыры, мемлектетік қайраткер дәрежесінде болған Жәнібек батырдың туыстарының ар-намысына нұқсан келтіру әрекетін жаса отырсың, Жасырын атпен шығып, "Айтолы ойнастан тапты" деп менің ұлы әжеме сөз келтірген пидорға айтарым, Қазақстан заңы бойынша мен Абай-ақпартты сотқа берсем, сені тауп алады. бірақ мен сен сияқты Бізбикеш пдолармен соттайпаймын. орысша айьтқанда запалдло! А жемисбеку песец пришел!
Автор 2017-07-11 11:17:57
Жағалбайлының бәрін атап Шәмші атамызды білмегенің не қаған? Жағалбайлының тарихын айтпай ақ қой. Сенің көшіріп алып айтып отырғаныңды мен он үш жасымда шайнап сен сияқтыларға бүркіт тастағамын. Кореннің сөз салғанын, одан Сансызбайдың алып қашқанының неше түрлі нұсқасы бар. Тайлақ бірнешеу болған. Бекқұл би Сансызбайдың ұрпағы емес. Мына Сеігсері айтқандай елдің айтқанын қайталу берме. Мен сенің, анау Жемісбектің айтқанының бәрін білемін, зертеуші, шежіретанушы болған соң. Мен неліктен жырдың бір нұсқасында ханның қызы деп Жбіекті айтқаны жөнінде ойланамын. Егер де сен бұндай нұсқаның бар-жоғын білмесең, ғаламтордағы деректерді тізбей-ақ қой. Сенің айтып отырғаның біреуледрдің айтқандары. Мына Жемісбек қаракерейді Төлегетайдың ұлы деп қуып жүргені сияқты. Ягалбай деген сұңқар дейді. (сокол-дербник) Абрамзан таңбасын "в виде летящей птицы" дейді. Бәлкім, жағалбайлы дегені сұңқарлы болар. Бір сөзбен шежіретанушы тарихшы ретінде айтқанда Жағалбайлының түбін анық ешкім білмейді. Қаңлы, қыпшақ деген болжамдар бар. Тарихи ұстаным - Печенег деп айтады. Ал енді Кай әулетінде Кай Бешенег деген патша болған. Наймандар болса Зайсан өңірінде табылған шежіре деректерінде Кай Алаш, Казах, узбек, өкіреш, найман деп таратылады. Найман хандары осы Кай әулетінен болған. Яғни, мен найманда қалған жағалбайлы нағашы атамның "хандар жағалбайлыдан шыққан" деген сөзін тарихшы ретінде зерттеп келемін. Мына жерде бірде-бір долб...б ешқандай жаңалық айтып отырған жоқ. Сегізгсеріге айтарым: Сиықымды білемін, шындығына келесек, дулаттың аты бар да заты жоқ. Шымырдікі де найцманның мүйіз таңбасы. Ботбайдікі де сол. Ал неді, в виде летящей птицы" деген таңба қытай деректерінде ЧИГ деген тайпадан табылған. Чиг дегеніміз Чигил, яғни, Қашғари айтқан жігіл, Зуев айтқан Чигил, Сиқымның жігіл атауы ма? оны білмедім. Малатуды Ман ата дегнімізді мына надандар ұқпайды. шежіреге сол күйінде қараған жемісбек сияқты надандарға қатымты Серікбол қондыбай: "Ең бастысы, Шежіре дегеніміз далбаса. Оны өмірде қажетіне жаратып жүрген адам - артта қалған адам" деген еді. Яғни, бұл жерде надандардың біздерге жеткізген, ноқтаны шөміш деген, шапыраштыны қыли деген, өкірешті өкірді деген былшылды айтып тұр. Жағлабйлыны Сәдуден таратқанның өзі де далбаса. Мен Кай Бешенегтен таратып отырсам. Мәселен, Кай Бьярш (беріш) деген де патша болған. Осыны білген Әлкей Марғұлан Берішті - ұлық тайпа деген екен. Хазарлдарды құрамында болған. Тегінде патшалық болмаса, Байбарыс сұлтан болар ма еді? Шыңғыс ханды мағол деген надан Еділ, қазіргі мағолдардың қанында хан тұқымы жоқ екенін ұқпасаң неменеге қыстырылысасың? Чойбалсанды хан дейсің бе? Одан чукча Кол Белді ақылды болған. Мен саған шежірені айтып отырмын. Онда Сыбай, одан Алаш, одан Жайылған, одан Қазақ. Басқа дерек сен қытайға қайдан тисін, қол жетімді Шапыршаты Қазыбектің шежіресінде Жайылғанның шешесінің Адайдың қызы екенін түсінесің. Адай-қыпшақ болғың келмесе, голубой тюрокпін деп неге жөніңді айта салмайсың? Мен саған ақыл айтайын, Кляшторный мен Сұлтановтың жазған Қазақ тарихын оқы. Ол жерде тарихи дерктердің негізінде ТҮріктің бөлек, қыпшақтың бөлек екендері айтылған. Зуев, түріктің екі-ақ таңбасын көрсетеді. Біріншісі "БҰҒЫ" - орман халқытарының, яғни, монголоидтардың таңбасы, Екіншісі ЖыЛАН, қытайлардың аждаһа жылан таңбасы. Таңбаны құдай білінсін деп жаратқан. Ана надан Жемсібек осыны білмейді. Кітап жинайтын сорлы. "Мен да Бей луды оқыса, көзі ашылар еді, Мункуевтің айтарғанында. Бұл кітап бәс тегімін, мырзатай мен Қойщығара ағамзыда да жоқ. Сондықтан олар автордан шатысқан, орыстарға күлкі болған. Сен сияқты ақымққа бір ауыз сөзбен түсіндрейін. Қытай деректері ТАТАР дегенде Ұлы қабырғаның арғы жағындағы барлық өздерінен басқа елдерді айтқан. Татарды үшке бөлген. қазіргі мағолдарды Жабьйы татар, деген, қият-қыпшақтарды қара татар деген, оңғыттарда ақ татар деген. Оңғыттарды Ақ татар дегендері - оларды қыпшақтар қытайлардың сеніміне кіргіздіріп қақпаны аңдыттырып қойған. Әйтеуір, бір күні ашарсыңдар деп. Оңғыттардың өздері де қоршау қорғанның ішінде болған. Рис өсірген. Яғни, қытайлардың түсінігінде өркениетті болған. Сондықтан ақ татар атаған. Ал енді, Шыңғыс ханның резиденциясында болған барлаушы Чжао Хун, қыпшақ тілін білген адам ретінде Шыңғыс ханның және оның мағолдарының ҚАРА ТАТАРЛАРДАН шыққанын айтқан. Қара шаңырақ, қара бұқа, қара құрсақ деген осы қара татардан келе жатыр. Қара татарлар қият, шара (сары), КАИ (қаңлы-қыпшақ), қоңырат, жалайыр болған. Жабайы татарлардың яғни, қазіргі мағолдың аталарының жебелері сүйекиен болған. Сондықтан жабайы атанған. Бұлар Будда дінін қаблдамаса, әлі күнге дейін жабайы болар еді мына сенімен жемісбек сияқты.
Сегізсері 2017-07-11 10:31:05
Қыз Жібекті ең алғаш Сегізсері айтып жүрген. Нұсқасының Зайсаннан алынғаны рас. Автор дұрыс айтады. Жағалбайлы өзбек наймандарында да, ноғай наймандарында да бар. Енді міне, қаракерей наймандарда да жеті жағал байлы жүр. Керейлер сияқты олар башқұртта да бар, қырғызда да бар. Құрманжан датқаның жағалбайлы екені де рас, Бірақ жағалбайлы онда Монгуштан тарайды. Бұл жердегі Монгуш дегендері Ман ата. Ман ата дегендері шімерлердің мифіндегі алғашқы адам. Қазығұрттың,яғни, Қазық ұрғанның ескі атауын Манқыр деп Бируни айтқан. Жағалбайлының батыры Малатау емес, Манату, Ман ата дегеннен қалған. Автордың жігіл дегені де дұрыс. Көсемдері ба-е атанған бұл жігілдердің енді бір атауы Сиқым (дулат). Таңбасы наймандікіндей "шөміш", екі жағында екі мүйізі бар. Автордың айтқан көп жері тарихшы екенін білдіріп тұр. Бірақ та, Жағалбайлыдан найман хандары щыққан дегеніне күмәнданамын. Ал енді, Анау Сәду дегендері тарихи тұлға сал сері болған. Жағлабйлының аты Сәду дегендері қайдағы шежіре? Қыз Жібекті неге ханның қызы деген? Қазақта Сырлыбай деген хан болмаған? Авторға - сізге жағалбайлының арғы тегін мұқият іздеу керек. Найманмен байланысы бар екені рас. Шәкәрім де айтқан. Мына жердегі артта қалған надандарға соқтыға ойыңызды жинап дұрыс пікір жазсаңыз! Комментерін оқып шықтым, айтұандарының бәрі ғаламтордағы дерктер, яғни, сіз айтқан кім көрінгеннің жазғаны. Рас, эпосты қожалар өзгертіп жіберді деген сөз болған. Мынау Еділ қаған ғаламтордағы дерктерді айтып отыр. Онысын несіне айтады, оны бәріміз оқығамыз, сіз де оқыған шығарсыз. Мана атаның шын аты Ширмұхамед.
Еділ қаған 2017-07-11 04:08:33
Авторға . Кіші жүзге кіретін Жетіру тайпасының бірі Жағалбайлыны кірме, іздеушісі жоқ деп Найманға қосып алуды ойлайтын сияқтысың. Сенен бұрынғылар ақымақ емес қой. Жағалбайлы ұраны Малатау батырдың бейіті Шыңғырлау өзені бойындағы Барбастауда жатыр. Төлеген оққа ұшқан Қособа Сырым ауданында Шідертіде жатыр. Мұндай тарихи орындар батыста жеткілікті. Сансызбай - Жібектен неге ұрпақ болмасын ! Бес ұлының үлкені Төс батыр 26 жасында 1702 жылдары Үзгентте жоңғарға қарсы соғысқан. Сансызбай да жаудан жүрегі шайлықлаған ер болған. Қыз Жібекке сөз салған атақты Корен қалмақты Арыс бойында оққа ұшырған. Жағалбайлылар бұрын Сауран, Сыр бойын жайласа, Шектілер Жайық, Шағанды мекендеген. Екі арада қыз қараған Төлеген үш ай жүрген екен. Кейін "ақтабан шұбырындыға " дейін Жағалбайлы (жігіттің елі) батысқа, Шектілер (қыздың елі) Сыр бойына қоныс ауыстырған. Бұл 17-ші ғасырдың соңғы ширегінде болған хиқая. Ал сенің найманыңда бұл уақытта не болып еді ...ештеңе де ! Уақиға желісін бұрып алсаңда, адам аттарын найманыңа таңып, не өзгертіп ала алмайсың. Сансызбай ұрпақтарының бірі Бекқұл би Әбілхайыр ханның кеңесшілерінің бірі болған. Бекежан ұрпағы Тайлақ батыр Кіші жүз қолының әскер басы болған. Сол сияқты Жағалбайлы руында Мелде би, Шеген, Өмір билер, Хангелді, Мыңжасар батырлар, әділет министрі болған Нағашыбай Шайкенов, халық артисті Роза Бағыланова т.с. олардың ұрпақтары саналады. Сенде мұндай жүйелі тарих жоқ. " Мәсі тіккен Жағалбайлы " ,,," Өзбектегі Жағалбайлы...", "Ақсуаттығы Жағалбайлы" деп сандырақтайсың !
Автор 2017-07-11 03:22:33
Сайрамұлына: Қайдағы жазғыш? Мен шеждередегі жазылған дереткі ғана айтып отырмын. Онда Жағлабайлы елінен Сүгір деген батыр айқнаймандағы байстардан айтолы деген қызды алып, еліе біліп келемін деп жоғлпы ектті дейді. Айтолыдан егіз ұл. әмеңгерінен бес ұл. Жеті жағалбайлы найманда қалған. Егіздің бірі Тілес батыр қазқатардың бір соғысынан қырғыз бәйімбет, ысты Желек деген ұлдарды атасы Қонақбайға әкеліп берген дейді. Міне осыны жоққа кім шығарады? Бұл кімнің тарихы. Тобықтының Мамайынан қашқандардың тарихы ма? Әлде, Кенсарыныны сатқандардың тарихы ма? Шектіде де, Жағалбайлыда да Қыз Жібек пен Төлегеннің ұрпақры жоқ. Бар дегендері жалған. Жанжігіт бар деген сияқты. Қытай деген сөз "хұтай" яғни, Жібек дегенен болған. Қазқатың жерін жалға бер деген қытайларға қатыстары жоқ. Төлеген дегеніміз Төлегетай. Жібек дегеніміз қарақытайтың қызы Хунху. Күшік күйеу дегені Күшлік сияқты күйеу дегеннен қалған. Хунху дегені Күнекей. Күнекей ертегісі осы Күшліктің тарихынан алынған. Төлеген де, Сүгір де күшлік сияқты күшік күйеу болған. Яғни, Қыз Жібек дегеніміз мифолгиялық персонаж. Сүгірдің, не болмаса, Күшліктің тарихынан алынған. Орысша айтқанда: Собирательный образ. С.Сейфуллин, Ақынжановтар Шекті мен жағлабыджан ұрпқтарын іздемеді дейсіз бе?
Автор 2017-07-11 03:00:20
Рушыл екенің өкрініп тұр. мен найман емеспін дегенде рушыл емспін дегенім. Мен шежіреден ешқашан да жаңылмаймын. Айтсам солай пайтылады. Сенікі сол қоңырат. қыпшақ, яғни, қазақты бөліу. Қазақ біреу ақ, ол қият-қыпшақ. Қият қыпшақ жоқ дейсің, бұл сөздің қаңлы-қыпшақ екенін білмесең немене көсемсисің? Қазақтың атасы қаңлы, қаңлы мен қыпшақтың бір екенін ғұламалар айтқан (Сиратори). Сендер менің ой-өрісіме ере алмаған надансыңдар. Серікбол Қондыбайбың туысқанждары айтқан еді, оның жазғандарын ғалымдар ұқпайды деп. Сендердікі осы сияқты, ғалымдар ұқпағнады сендер қайдан ұғарсыңдар. Оригинал шежіре деген анау жемісбек сияқты баспадан шыққан шежірені сатып алып оттаған емес. Айтушының өз аузынан зерттеп отырып жазылған щежіре. Жазушының өз қолы. Мысалы, Бошай атаның дукендегі шежіресі оригинал емес. Ол оригиналды кісі бұрмалап жіберген. Сол баяғы" каратайская мания величия". Кенжебай атанған бала қалайша Көкжарлдының ең үлкені болады? Сарыжомартың қалмақ қатынына еріп келмегеніне шүкір. Көкжарлы мен Бура әлгі қалмақтың жиеніне тыныштық бермеген соң, Сарыжомарт жоқта бір өзбеккке әглі қалмақ қатын сатып жіберген деп айтылады. Сарыжомарт барып алып келген. Голбой тюрок деп көк түрік дегенді орыстар әдейі айтады. айта берсін қазақтар түріе емес. Қытай деретерінде бфылай деленген: Сыр-енда, олар өддерін Сыр дейді. Әдет-ғұрыптары Түріктерге ұқсас". Демек, бұл жерде қытайлар оладың ұқаса екендерін айтып тұр. Яғни, екі бөлек массивтердің бір-бірне ұқсастықтары айтылып тұр. Одан да басқа деректер жетеді. Сыр дегеніміз қыпшақ. (Сир).
Автор 2017-07-11 02:40:40
Жемісбекке: Сен ақымақ шежірені түсінбесең жайыңа жүрмейсің бе? Қайдағы төрт Төлегетай? Олар Төленің ұлдары емес. Ақсуат өңірінде Жағалбайлы деген жер атауы бар. Байжігіттің жерінде. Андағы шежірең біреудің жазғаны, біреудің айтқаны. Зерттеу мүлде бөлек. Көкжал Барақтың бабасы Баба мырза Сопы мырзаны өлтірген адам. Ханға берік болу - заң. Мәлік аға: "Кісі өлтіріп, керуен тонап, ханыма қарсы шыққаным жоқ!" деп жиі айтатын. Бұл текті найманның сөзі. Сопы Мырза тармағындағы жағалбайлы. Жағлбайлыны сен қағазға қарап біліп отырсың бар болғаны. Қандай қағаз екенін кім білер? Жағлабйлыны башқұртқа жазған деректер бар, яғни буодзяндарға. Мен каждый долб...бтың айтқанына қарап отырмаймын. Мәсі тіккен Жағалбайлы дейді. Өзбектегі Жағалбайлы найманнан тарап тұр. Шәкәрім де осыны айтқан. Сен кім едің? қайдағы бір алышнбай дедің бе, бір бидің айтқанын көлденең тартып Төлек ата деп оттағаның. Сенікі сол анау айтты, мынау айтты қатын өсек. Мен кәсіби тарихшымын, заңгермін, тиянақсыз сөйлемеуді итжеккенді үйренгенмін Ресейде жүргенде. Жағалбайлыны кім Шыңғыс ханның құлы деді. Сен ақымақ найман шежіресін білсең, онлда найман хандары қайда. Әлде сен басқа найманда таратып жүрсіңбе? Менің нағшаы атам Қожагелді жағалбайлы шежірені Найман шалдан таратып жүрген әкеме: "Қой андағыңды, күллі найманды Найман шалдан таратсаң хандарымыз қайда? деген еді. Ей сен каракытсыйың, сондықтан найман хандары жөнәінде хая да білмейсің. Әне орыс сайттарында Төлегтайды қытай төлі дейді. ты им докажи а не мне, что ты не баран. Орысқа сенесің бе деп тілің мен жағыңа сүйенбе,сөз қума. Орыс сен сияқты наданды зерртеп тастаған. Орыстардың деретктерінде найман Каидан, яғни, хандардан тарап тұр. Орыс зерттеген соң айтқан " ввиде летящей птицы" деп. "Сатып алған" дегені, Күшлік өлген соң, Жағалбайлыны тіленіп өздерінде алып қалған дегені. Осыларда қалып найманнан ажырап қалған. Серіккке айитарым: Қозы Көрпеш Баян сұлудікі деген мазарда ешкімнің де сүйегі жоқ. Жошынікі деген мазар онікі емес. Мен сенен бейіттіерін сұрағам жоқ, ұрпақтары қайда?
Серік Дәулетов 2017-07-10 15:56:27
Қыз Жібек жырының кейіпкерлері тарихи тұлғалар. Совет Армиясының кезінде құпия болған топокарталарда Төлеген бейіті, Сансызбай бейіті, Сырлыбай көлі. Қособа көлі деген топонимдер Ақтөбе облысы. Ырғыз және Қарабұтақ аудандарының территорисында бар. Ол жерлер өткен ғасырларда Шектілердің жайылымы болғаны белгілі. Ол карталар менде бар, көрсете алам
Қорал 2017-07-10 12:29:25
із Түркі өздерің бол дегеніңе: " «Жылнамалар жинағы» еңбегінде Рашид-ад-дин ІХ-ХІІ ғасырларда Моңғол жерінде өмір сүрген тайпаларды «Нирун аталатын Түркі тайпалары», «Моңғолдар деп аталатын Түркі тайпалары» және «Әр қайсының өзіндік елдік билігі бар Түркі тайпалары» деп үш топқа бөліп, Наймандарды үшінші топқа жатқызған екен. ............................................................. Рашид- ад . дин, этот великий тюрколог средних веков, работа которого пользуется как самый авторитетный источник по истории тюркских народов, пишет, что начало происхождения монголов пошло от двух человек, которые отделились от своего племени и ушли на реку Аргун, которая при слиянии с Шилкой образует Амур. От этих двух и начинается монгольское племя. Слово монгол стало именем их рода, а потому название переходило к тем, кто им подчинялся. «Таким образом заключает Рашид-ад-дин монголы представляют категорию тюрков». Три племени происходили от одной матери- Алан-Гоа: Букун-Катаки, Салжуктаи и Бодончары. Букун-Катаки впоследствии преобразовались в племя караитов, салжуктаи в конгратов, а бодончары в киятов. Все эти племена носили название нирун, подчеркивая тем самым на свое происхождение от Алан-Гоа. Эти племена , отмечает Рашид-ад-дин «пользуются полнейшим уважение среди тюрко-монгольских племен, словно крупная жемчужина из раковин и лучший плод от дерева (Рашид-ад-дин Сборник летописей, т.1 кни. 1 стр. 15). Всех остальных называли дарлекин. казахские роды кият, конрат, жалаир, найман, керей, существующие благополучно и поныне, стояли у истоков объединения империи Чингисхана. Собственно они его и подняли на белой кошме на Курултае 1206 года, назвав своим правителем. И об этом историческом факте мы можем узнать из таких первоисточников, как «Героический эпос Чингисхана» (Юань Чао Би Ши), летописи Рашид — ад-Дина, материалов собранных Левшиным А.И. и В. Г. Тизенгаузеном.
Авторға 2017-07-10 08:16:24
Іздегенің шежіре ме, тарих па? Екуін ажырата алмай, далдық қыласың. Жағалбайлы Найман емес. Жағалбайлы (Сәду) тегін кім жасырыпты? Қазақ емес орысқа сен "в виде летящей птицы". Немене, жекелей Найман хандарының руы бар ма? Сопы Мырза қалай Жағалбайлы болады? Найман Сопы Мырза деп тұрса? Төрт Төлегетай Жағалбайлы болды ма? Қысқартқаның жөн болыпты№ Әйтпесе, былықтың көкесі тағы "мен мұндалар" еді. Кітаптың шартты атауы болса, онда ол әлі шықпаған ғой. Несіне тықпалайсың? Наймандар адам сатқан ба? Жағалбайлыны сатып алған дегенің не? "Жалғыз қазақ Жағалбайлы" ол не сұмдық? Өзі "дворонин". Япырай, ә. Біресе Шыңғыстың құлдары деп айтасың. Тиянақ қайда? Таңба бойынша шыққан тек біліне ме? Қатырдың. Сырлыбай, Базарбай, Төлеген, Қыз Жібек дегендері ойдан шығарылған персонаждар емес. Өмірде болып, өткен жандар екенін келтіргем. Алау батырдан Жағалбайлы (Сәду). Ол Алау батырға "Таймнан келдім" деп бала болыпты. Сатып алған ештене жоқ. Сәду жігіт масаты шұлғанып, мәсі, етік, мәуіті шапан киіп, ел аралап балгерлік жасап, адам емдеп, жаурыншы-балгер болыпты. Сал-серілік ғұмыр кешіпті. Елдің бергенін ұқсатып байыпты. Елтірі жағалы шапанын тастамапты. "Жағалы бай" атаныпты. Содан ел-жұрт Сәдудің ұрпақтарын "Жағалбайлы" деп атап кеткен делінеді. Жемісбек.
Автор 2017-07-09 17:54:28
Автор Жағалбайлының балта таңбасы өзінікі емес. Өзінікі мүйіз таңба, Қарабұқадан таратылып тұр емес пе? Орыстар айтқан "в виде летящей птицы", яғни қазіргі найманның басты таңбасы. Жағалбайдының тегін жасыруға, яғни, таңбасын жасыруға екі себебі болған. 1. Жағалбайлы найман хнадарының руы. 2. Әбілғазылар әкесін өлтіргендері үшін күллі найманды қырмақшы болғанда өзбек жақтан қашқанда. Сопы мырза жағалбайлы болған. Төлегетай да жағалбайлы. Мен мыналар көре алмай кетерін біліп мақаланың көбісін қысқартқан едім. Толық нұсқасы кітәбымда. Кітәптің шартты атауы "Шежіредегі Шыңғыс хан". "Шеруші Бақат батыр жағалбайлыны наймандардан сатып алған" дегені шежіренгің, бұлар Күшлік өлгеннен кейін қара қытайда қалып найманнан ажырап қалған. Шеруішінің түбі қара қытай екені шежіреде айтылған. Жігіл бае деген нұсқаны Зуев айтқан. Орыстар жағалбайлының түбінің найман хандарының тұқымы екеенін білген, сондықтан да жалғыз қазақ жағалбайлы Дербісәлі Беркімбаевқа "почетный дворянин Российской империй" деген атақ берген. Бұндай атақ Шыңғыс ханның ұрпақтарына да берілмеген. Өйткені, орфстар Шыңғыс ханның есік алдында жүрген құлдан тарағанын білген. Дворян атағын алу үшін ең алдымен тек керек. Балта таңба балталынікі, осыдан да жағалбайлының найман екені білініп тұр. Ал енді, Сырлыбай, Базарбай, Төлеген, Қыз Жібек дегендері ойдан шығарылған персонаждар. Жағалбайлы Сүгір батыр Айтолыны алып, еліне кетіп жоғалып кеткенде, оның өлгенін білмесес, әмеңгері Қосшұғұлға неге берген? Бұл оқиға не? Еңлік Кебектің оқиғасы ма? Әлде Қыз Жібектің оқиғасы ма? Қалқаман мен амыр шежіреде бар. Бұлар жоқ. Күзге дейін қайындап жар төсегенде аунап-қунаған Төлеген не су енек болған ба Жібекті көтертіп кетпейтіндей? Сансызбайдың ұрпақтары қайда? Шежіреде нақты айтылған Сүгір мен Айтолы, Қосшұғұл Қыз жібек пен Төлегеннің прототпитері. Тарихи осыны айтып тұр. Ал енді, кейбір тарихшылар Төлегетайдың Қытайынан тараған төрт ұлының, Күшлік өлгенен кейін найманға сіңген оның қайын жұрты қарақытайлар дейді. Қабанбайды қарақытай дейді. Ғұлама шежіре Ғұлам Қадыр Төлегетайды қытайсыз таратқан. Қытай
Автор 2017-07-09 17:54:28
Автор Жағалбайлының балта таңбасы өзінікі емес. Өзінікі мүйіз таңба, Қарабұқадан таратылып тұр емес пе? Орыстар айтқан "в виде летящей птицы", яғни қазіргі найманның басты таңбасы. Жағалбайдының тегін жасыруға, яғни, таңбасын жасыруға екі себебі болған. 1. Жағалбайлы найман хнадарының руы. 2. Әбілғазылар әкесін өлтіргендері үшін күллі найманды қырмақшы болғанда өзбек жақтан қашқанда. Сопы мырза жағалбайлы болған. Төлегетай да жағалбайлы. Мен мыналар көре алмай кетерін біліп мақаланың көбісін қысқартқан едім. Толық нұсқасы кітәбымда. Кітәптің шартты атауы "Шежіредегі Шыңғыс хан". "Шеруші Бақат батыр жағалбайлыны наймандардан сатып алған" дегені шежіренгің, бұлар Күшлік өлгеннен кейін қара қытайда қалып найманнан ажырап қалған. Шеруішінің түбі қара қытай екені шежіреде айтылған. Жігіл бае деген нұсқаны Зуев айтқан. Орыстар жағалбайлының түбінің найман хандарының тұқымы екеенін білген, сондықтан да жалғыз қазақ жағалбайлы Дербісәлі Беркімбаевқа "почетный дворянин Российской империй" деген атақ берген. Бұндай атақ Шыңғыс ханның ұрпақтарына да берілмеген. Өйткені, орфстар Шыңғыс ханның есік алдында жүрген құлдан тарағанын білген. Дворян атағын алу үшін ең алдымен тек керек. Балта таңба балталынікі, осыдан да жағалбайлының найман екені білініп тұр. Ал енді, Сырлыбай, Базарбай, Төлеген, Қыз Жібек дегендері ойдан шығарылған персонаждар. Жағалбайлы Сүгір батыр Айтолыны алып, еліне кетіп жоғалып кеткенде, оның өлгенін білмесес, әмеңгері Қосшұғұлға неге берген? Бұл оқиға не? Еңлік Кебектің оқиғасы ма? Әлде Қыз Жібектің оқиғасы ма? Қалқаман мен амыр шежіреде бар. Бұлар жоқ. Күзге дейін қайындап жар төсегенде аунап-қунаған Төлеген не су енек болған ба Жібекті көтертіп кетпейтіндей? Сансызбайдың ұрпақтары қайда? Шежіреде нақты айтылған Сүгір мен Айтолы, Қосшұғұл Қыз жібек пен Төлегеннің прототпитері. Тарихи осыны айтып тұр. Ал енді, кейбір тарихшылар Төлегетайдың Қытайынан тараған төрт ұлының, Күшлік өлгенен кейін найманға сіңген оның қайын жұрты қарақытайлар дейді. Қабанбайды қарақытай дейді. Ғұлама шежіре Ғұлам Қадыр Төлегетайды қытайсыз таратқан. Қытай
Еділ қаған 2017-07-08 15:26:12
Міне, Тарих ! Шынында Жошы мен Шағатай ұлысына бөлініп кеткен (мыс. Қият-Қыпшақ) тайпалар тарихын біз бекер бөлек қарап жүргеніміз жоқ. Қазақтың, қазақ хандығының тұтас елдік шежіресі осыдан туындайды. Қазақтан бөлініп айырылғаны бар, қосылғаны бар - мұның бәрі осындай даулы нәрсе. Енді мұның бәрін саралап, бір жөнге келтіретін кез келді. Бірақ аталарымыз жазып кеткен ескі 500-800 жылғы шежіреге тиіспеуіміз, оны одан әрі жетілдіруіміз керек. Бұл да елдік жүйенің бір талабы. Соңғы пікірден ұққаным наймандар да үш топқа бөлінеді. Өкіреш - найманның жалшысы, құлдың баласы. Өзбекте. Өзбек наймандарының соңғы ханы. Себебі Әз Жәнібек атасы Өріс хан тұсында Шыңғыс хан тұқымы Араб Мұхамедті өлтірген бөлігі қазақ арасына (Жошы ұлысына) көшіп кеткен. Өзбекте қалғандары қожаға сіңген. Найманның үшінші тобы Қытайлар - Төлегетайдың баласы, Қарақалпақта. т.с. Осы үш топ Найман өзбек-қазақ айырылыспас бұрын Жошы ұлысында бірге жайлаған.
Авторға 2017-07-07 07:52:15
Жетірудағы Жағалбайлының есімін ешкім білмейді? - депсің. Есімі - Сәду. Ұраны - Малатау батыр. Таңбасы - Балта. Сәдуден (Жағалбайлыдан) Шербұға - Мелде би - Қарабұқа - Қарақатыс - Құржы - Кеме - Мырза, Лез, Абыз тараса, Абыздан Қараша, Бердос өрбиді. Ұранға шыққан Сіз келтіргендей Манатау емес, Малатау батыр. "Балта" - Сіз Жағалбайлыдан" деп таратқан Мырза мен Лездің таңбасы емес, бүкіл Жағалбайлының таңбасы. Сіз Түркі өздерің бол дегеніңе: " «Жылнамалар жинағы» еңбегінде Рашид-ад-дин ІХ-ХІІ ғасырларда Моңғол жерінде өмір сүрген тайпаларды «Нирун аталатын Түркі тайпалары», «Моңғолдар деп аталатын Түркі тайпалары» және «Әр қайсының өзіндік елдік билігі бар Түркі тайпалары» деп үш топқа бөліп, Наймандарды үшінші топқа жатқызған екен. Рашид-дин: «Шыңғыс ханға дейінгі Наймандардың қоныс теуіп отырған жерлері Үлкен Алтай, Қарақорым, Құм-Ертіс», - деп аталғанын жазып кеткен. Енді Өкіреш жайында. Сіз болжап келтіргендей хан тұқымы деген дерек әзірге жоқ. Өкіреш-Найманның Енетен деген жалшысының баласы. Найманның ұлдары өліп, ұрпақсыз өмірден өте ме деп жүргенінде, «атасызда Найман көп» деп енірей жылап кеп, Найманға сіңіп, өзін Өкіреш-Найман атандырған», - деп ғұлама Мәшһүр Жүсіп Көпеев жазыпты. Құрбанғали Халид: "Өкірешті Найманның баласы" - деп (обстракно -образно) жазады. Өкіреш заманы тарихта Ұрыс хан заманына келеді. Дешті Қыпшақты билеген Әбілқайыр ханның ұлы Сүйінші қожаның хатшысы болған Масхуд Бин Кухистани: «Найман мен Өкіреш-Найман деген ұлыстар бар. Бұлармен қатар Қытай атты тайпа көшіп-қонып жүр», - деген жазба қалдырыпты. Қытай Төлегетайдың ұлы екені белгілі. Қытайдың ұрпақтары қазір Қарақалпақтар ішінде де жүр. Олардан Қырық деген ру тарайды. Өзбектер: «Өкіреш шал - Найманның соңғы ханы», - деп есептейді. Өкіреш шал ХІV-ХV ғасырда өмір сүрген деген тұжырымды ғылыми орта мақұлдайды. В.Бартольдтің дерегінде: «1543-1544 жылдары Өкіреш-Наймандар Балталы-Бағаналы тайпаларымен аралас, бір жүрген. «Соларды дәріптейміз» деп бұрынғы шежірешілер Найманнан Өкірешті таратқан», - делінеді. Өкірештің есімі Қытай жылнамаларында Угу, Хугу, Хугян деп аталған деседі. Қожалар Өкірешті Бөкей қожадан өскіндетеді. Ташкент қаласына жақынырақ жерде Өкіреш деген елді мекен атауы бары рас. Өкіреш ата Самарқан манында дүниеге келіп, сүйегі Самарқаннан 40 шақырым жердегі Үргіт тауының етегіндегі "Өкіреш" аталатын ауылда жерленіпті. «Қазақ руларының шежіресі» деген үш бөлімнен тұратын жинақта Шаһкерім Құдайбердиев: «Софы Мұрат (Мырза) оның баласы Палуан, одан Өкіреш", - деп таратады. Бұл мағлұмат Мұхаметжан Тынышбаев пен Ілияс Есенберлиннің кітаптарында да бар. Софы мырзаның немерісі Өкіреш қазақ ішіне көшкен. Себебі, Әбілғазының әкесі Араб Мұхамед ханды өлтірген. Сартқұл есімді молда шежіресінде: "Белгібайдың әйелі Қарашанның ұрпағы Өтеген, одан Асан, одан Қарауыл, Жасық (Жасақ), одан Құдас, одан Мұрат, одан Палуан" - деп таратып, осы Палуан Өкірештің әкесі", - деп жазады. Қары-Құрбан-Халид-оғлы: «Өкіреш атты Найман қартайғанында қыз құшып, содан "Өкіреш" атын алды. Ол Ұрұс хан уақытымен тұстас», - деп жазады.«Таққа Самарқандтық Хосрау дегенді отырғыза алмаған соң, Софы Мұраттың ұрпағы Өкіреш қазаққа көшіп кеткен», - деп Шаһкәрім Құдайбердіұлы келтіреді. Ташкенттің маңайын Өкірешке әскерін қол астына өткізгені үшін Әмір Темір сыйға берген деген де дерек айтылады.
авторға 2017-07-06 22:56:06
Атағың бар еді,мына жерде аузыңа ерік беріпсің.Ұят. Қашанда мәдениетті пікір талас болғанын қалаймыз.. Даулы мақала жазыпсың,артың бос,шыдамсыз болсаң несіне ауыр жүкті арқаладың? Матай Төлегатайдың жалғыз ұлы Қытайдан туғанын бүткіл шежіреші жоққа шығармайды,мына жерде не ұрттап кеткенсің. Сонша шыжыңдықтың керегі қанша ? Рушыл-сен бүткіл қазаты ДЦП депсің,өз қайдасың?Қазақтың жеріне ,4 бұры- шына тасталып жатқан бомба өз қаралығын жасап жатыр.Күні кеше ғана жарылған ракета не жаныңды қо- яды.Мықты болсаң қазақ жерін зияннан тазаласаңшы.халықты қарғысынан қорықпайсыңба? Ал Жемісбекті түкке тұрғысыз жазыпсың.Оның ең мықты қасиеті,ешқашанда,руға,елге бөлінбей нақты тарихты жазады. Кейбір тарихшы,шежірешілерге Жемісбектен тәлім алу керек.
Елшібек 2017-07-06 12:20:27
Дуель туралы айту қыйсынға келмейді, жекпе-жекке шыққан десе орынды болуы мүмкін.
авторға 2017-07-05 20:33:18
Жақайым таралуын сұрапсың? Әлімнен Жаманақ, Қарамашақ, Анық, Ұланақ (Сасықбай), Тегінболат, Тойқожа тарайды. Жаманақтың ұрпағын - Шекті, Қарамашақтың ұрпағын - Төртқара, Айнықтың ұрпағын - Сарбас Қарасақал, Ұланақтың ұрпағын -Қаракесек, Тегінболаттың ұрпағын - Қарасақал, Тойқожаның ұрпағын Әлімнің ағасы Байсарының ұрпақтарымен қосып - Ақ Кете деп атапты. Міне, осылар "алты Әлім" деп аталады. Жаманақтың ұраны - Бақтыбай. Таңбасы - Қос шек. Шекті деген ата есімі жоқ. Ол малға салынған таңба белгі. "Мына жатқан "Шек" таңбалы малдар Жаманақ ата малдары" дегеннен ел атауы аталып кеткен. Жаманақтан (Шектіден) Шыңғыс, Өріс, Баубек. Шыңғыстан Жақайым, Қалу (тауып алған ұл). Жақайымнан Ақбура, Шалбура (Тоқбура), Ағыс, Көгіс таралады. Жемісбек.
Сабыр 2017-07-05 19:02:16
Əмір Темір шыққан барлас руыда моңғолдікіғой. Бірақ оны өзбектер, өзбек қып кино шығарған жоқпа. Алпамыс батырдыда өзбек қып қойды. Ал қазақтың фолкхисториктері ғана Шыңғысханды қазаққып жүр. Не дегенмен қазақта ұят барғой.
еділ қаған 2017-07-05 17:45:17
Бұл жерде Шыңғыс қағанды қазақтан шығарамын деп ру атын көкпарға салып жүргендердің, қазақ шежіресінде төрелер тарихын қиыстырушылардың ескермеген бір нәрсесі бар. Шыңғыс қағанның ұлдары көп болғанымен тек төрт ұлы - Жошы, Шағатай, Үгедей, Төлемен, олардан тарағандарымен аты шыққанына мән бере бермейді. Бұл төрт ұлдан тарағандар түрлі мемлекеттер құрып қана қоймаған, бірнеше дінге бөлінген, түрлі ұлттардың дүниеге келуде ұйытқысы болған. Олардың барлығы әрине Адайдың, Қият-Қыпшақтың "қорасына" кіруі екі талай. Мысалы Шағатай ұлысы - өзбек, тәжіктің , ондағы тайпалардың қазақ болуға Қожырбайұлына беріп қойған келісімі жоқ. Шағатай да Шыңғыс қағанның белінен шыққан ұрпағы ғой. Ал анау Алтайды билеген Арықбұға, Қытайды билеген Құбылай, Иранды билеген Құлағуларды қайда жібересің. Төрелер шежіресі де сол...
еділ қаған 2017-07-05 14:41:30
Бұрынғы Әнес сахаба, Нұх пайғамбардан, Шыңғыс қағаннан басталатын , төрелер, қожалар шежіресінен аршып алған, қазақтың өз алдына бөлек төр шежіресінде кінә жоқ. Қобыланды жырында "қырық мың үйлі қияты" бары рас. Оңтүстікте Қарааспан тауын жайлаған қалың қият қазақ пен өзбек айырылысқан кезде 92 баулы қыпшақтан бөлініп, Әбілхайыр Бұзырық ханға еріп Шағатай ұлысы жағына шыққаны рас. Жошы ұлысында аз ғана қыпшақ руы қалды. Шыңғыс қағанның ұлдары Жошы мен Шағатай, олардың ұрпақтары бір-біріне керағар тұлға екені әркім біледі. Біз бұл жерде қияттарды бөлектеп жатқанымыз жоқ. Мәселе бүгінгі күні ел жаққа ағайын қандастарымыз көбірек қоныс аударып жатқандықтан қазақтың жүзге кірмейтін көптеген рулары сияқты, бұрынғы ата шежіреге тиіспей, өз алдына ҚИЯТ-ҚЫПШАҚ, басқа да шежіресін түзуі керек деп ойлаймыз. Ол тіпті найманға да, керейге де, төрелерге де тиісті емес, қыпшақтың өз таза шежіресі болып шығар еді, мейлі ол өзбектің, қарақалпақтың шежіресі болсын - қазақтың тарихы болып шығар еді. Бүтін нәрсені бүлдіру, төрелер (шыңғыс хан) шежіресіне қайта оралу кімге керек. олар өз бөлек шежіресін жүргізсін.
Еділ қаған 2017-07-05 13:54:50
Реніштерің орынды. Бірақ мынаның тағы бір шешілмеген, түйіні шатасқан мәселесі бар. Автор өзін "Өтей-Қайратпын, Қият-Қыпшақпын" деп отыр. "Тобықты -орыс, түбі Қият-Қыпшақ...Қазақ түбі-Қаңлы, Түбі аталығы Қият-Қыпшақ...аналығы Адай -Қыпшақ...Қаңлы-арбалы Қыпшақ...Еділ-сир Қыпшақ...Тұран-сир Қыпшақ...Қосай (Адай) - Қыпшақтың ұраны...Адай дегендер-кушандар..Қосайдың аты-Зайд..." деп кете береді. Қазақта Қыпшақ руы болғанымен, Қият деген ру жоқ. Кіші жүз Әлім Төртқарада Әйтекенің бабасы Сейітқұл, Ақша билермен ғана қатар аталатын Қият ру емес, аталар аты ғана. Ұлы жүз Шанышқылыдан Балық, Күрпік, Саңырау, төрт бұтақ тарайды, Күрпіктен - Мамыт, Араншы, Бесауыл, Сұрым, Қияттар бұл да ру емес, бөлімі. Орта жүз де найман, қыпшақтан да қият жеке руы болған емес. Шыңғыс қаған дүниеге келместен төрт-бес ғасыр бұрын құрылған Қыпшақ конфедерациясыда тоқсаба, жетіоба, буршоғылы, елбөрлі, қаңғароғылы, күлоба, қарабөрікті, қотандар арасында қият руы жоқ. Қимақ,оғыз, печенег, ас, куман, субар, қаңлы, жете, қуман-қытай, танабұға, торайғыр, көкмұрын, сүлімалып, кебекалып, сарыабызда да жоқ. Қазіргі қазақ арасында Қыпшақтың көлденең, ұзын, бұлтың, қарабалық, торы рулары бар. Қият - Шыңғыс ханның руы делінеді. Қожырбайұлы да Адайдан Шыңғыс ханды шығара алмай жүргені белгілі. Екеуі бірігіп Шыңғыс ханның Қият-Қыпшақ аталығы, Адай-Қыпшақ аналығы болсын деп келіскен сыңайлы. Мәселе осында. Оларға жол көрсетуші - талдықорғандық төрелердің "жаңа" шежіресі. (жалғасы бар).
Сайрамұлы Қ. 2017-07-05 13:06:22
Әр атаның ұрпағы бар, әр үрпақтың шежзіресі бар, аз да болса тасқа басылған азды-көпті мәліметтер бар заманда алаң елді алатайдай бүлдіретін сандырақ жазбаларды жариялау кімге тиімді екендігі біле алмай жүрміз... Ертең енші алып бөлініп кетерлік пиғылмен сүйректетін жазғыштарға бір тиым болуы керек!!! Тарих керек, елдің бірлігін, мемлекеттің тұтастығын мұрат тұтқан тарих керек. Мысалы Жоңғар тарихынан не білеміз? Өзбек--қазақ кезең дегеніміз неі, ноғайлы заманы туралы не білеміз, тіптен кешегі қоқан қозғалысының мақсат-мұраты нені көздеді? Кім жеңіп кім жеңілді, шындығы қайда? Батыр дегендер кім? Тіптен Шыңғысханның өзі ұлы жорыққа тырнақтай ұлысты бастап, миллиондар қонысына тап беріп, неге арыстандай "айға" шапты?... Қай-қайдағыны шұқылағанды қашан қоямыз, ағайын?!
Авторға 2017-07-05 11:39:56
Төлеген өмірде болған. Қошай-Базарбайдың баласы. Сансызбай інісі. Сансызбайдың ұрпағы Төс батыр. Тарихта бар. Пікірге салған соң, жөндік қажет. Кірістемелерің "тірліктің көрдім жапасын" дегендей, сүйдімді екен. Жүніндей жабағының жасып қалған. Шежірешімін деп шіренбе. Оригинал шежіре ешкімде жоқ. Бәрі қолжазба. Оның өзі тапшы. Жинаған әкеңе РАХМЕТ. Соны дұрыс сілте. Төре қара қазаққа нәсіп еді дегендей, төрені нәсіп етіпсің. Төре -қолықарасың екенін білмейсің бе? Қожаберген жырау төреге сенбе деген. Қазақтың жылы-жұмсақ дәмін түгел түйілмей қылғып жұтқан,төрені күткен қызметші ме едің? Төреге еріп, тоның арқалап жүргендейсің. "Қыз Жібекті" фольклорист, ғалым Ә.Қоңыратбаев "объективті шындығымен құнды" деп бағалаған. Адасып "Көк" Түрікті - голубой депсің. Біліктімін, білімді, көргенім көп деп алып, көргенсіз сөздер жазасың. Тура айтамын деп, ойың қиыстыққа басады. Артық қиямет. Берелден табылған таңба Наймандікі. Сонда ҚЫРАН таңба делінген. Таңбаның "хаясы" болмайды. Қай Қаптағай, қай Қоңыратты айтасың? Ажырат. Айт пен Лез деген есімдер Кіші жүзде де бар. Аттас аталар. Жанастырып алып, айта бермеу керек. Мынау ұқсас деп, түйіндеуге тұрмас. Адамды қажытпай, пікіріңді жапсарсыз айт. Қапалы шіренбегің. "Нақұрыстар", "любой дурак" , "шошқалар", "всякая голубятина" деп көпке күл шашпа. Қиюсыз. "Сен жалайырдан басқа не көрдің" дейсің? Өзіңді көптің іздеуі - бұл қуаныш. "Қайратсыз ашу тұл" дегендей, атыңа затың сай болғанын тілеймін. Мен сені білмеймін әкеңді естігем. Ел қадірлепті. Тұрлаусыз ұл болмағың. Өкіреш дей бересің. Өкірештің заты сіңбе. Мәшһүр Жүсіп Көпеев жазған. Наймандар елдің "элиталы пұшпағы" демекші, наймандар елдің өрісі. "Мен найман емеспін" деп танасың. Бұл жалтару, тексіздік пе? Қолында шежіресі жоқтар "тексіз" депсің. Тек ол - жаратылыс. Шыққан тегін (жеті атасың) білмегендерді бұрындар "тексіз" депті. "Сен ит өзің ойнастан туған соң елдің бәрін олай ойнама" депсің, шырақ ұстап тұрғандай сілтепсің. Иланым жоқ құдайдың сұқ иті сен боларсың. Түбі бірге бірін-бірі түрпейді.
Фазылбек 2017-07-05 11:13:08
Сабырға. Карл И. Эрнст. Суфизм.Москва. ФАИР-ПРЕСС 2002. ...Забавно, что некоторые современные мусульманские ученые, оказавшись под влиянием европейских образцов литературного текста, настолько отдалились от своеобразия устной передачи хадисов, что ставят под сомнение надежность свидетельств таких сподвижников Пророка, как Абу Хурайра. стр.36. Мұндағы "некоторые современные мусульманские ученые" орнына қазақ тарихшылары деген сөз қойсаңыз, олар Пайғамбар сахабасына күмән келтірсе, біздегілер қазақ шежіресіне, яғни тарихына күмән келтіреді.
біз ғой 2017-07-05 10:39:28
Мынаның Байсары деп айтып отырғаны Ақнайманның асырап алған баласы Байыстың "өңдеп алған" шежіресі ғой. Байыстың бәйбішесінен төрт бала, тоқалынан екі бала болған және тоқалы асырап алған Бошат, Байғана деген екі бала болған. Байыстың қызы Мақта - Тоқтарқожа дегенге тиіп, одан Байжігіт, Жанжігіт - екі бала туып алып, Жанжігіт әкесіне еріп Түркістанға кетіп қалады. Ал Байжігіт нағашыларында анасымен қалады. Міне Байжігіт осы, оның арғы жағын "Қыз Жібек - Төлеген" хиқаясына тірей қою Судыр Ахметке "қиын" шаруа емес.
Сабыр 2017-07-04 23:43:29
Қазақ шежіресі əрі кетсе 600 жыл шамасын қамтыйды. Шежіре бойынша бір шал болат, оның қай дəуірде қай заманда өмір сүргені белгісіз. Ол шалдан Мырқымбай туат, Мырқымбайдан Шырқымбай, Шырқымбайдан Қырқымбай, Қырқымбайдан Барқымбай, Барқымбайдан үш ұл. Сол үш ұлдан бір рулы ел, сонымен шежіре тəмəм. Шежіреге сүйеніп тарих жазу мүмкін емес менімше. Тек еврейлер мен Пайғамбарымыз с. а.с.ның тайпасы Құрайштар туралы анық шежірелі тарих бар. Себебі ол туралы Алла тағалланың өзі мəлімет беріп отыр. Ал біздікі құры болжамғана, анық тарих жоқ.
Автор 2017-07-04 21:01:31
БІЗ бикешке айтарым. Сиырдан туды дегеннен ешкім тарылып қалмайды. Атамыз бұқа, таңбамыз мүйіз, анамыз сиыр ана, әлемді дүр сілкіндірген қият-қыпшақпыз. Сен адаммен ылыққан ұрғашы қасқырдан туған чертсың. Қарақұрсақ дегенің анау қазанның астынан табылды емес, Сиыр ана дегенді білдіреді. Сиырдың сүті, майы қазақтың дастарқанынан түспейді. Сүт пен май атсын сенің үрім-бұтағыңды шошқа. Атыңды айтуға қорқып қалтадан қолыңды шығарған сорлы. Мына матай сияқты атыңды айтып шықпадың ба сорлы қалмақ. Күллі қазақтың түбі бір, бөліспейлік деп отырсам мен қалайша біріңді біріңе айдап отырмын. Мен есемді өлсем де ешкімге жібермеспін! Есесі кеткен деді ғой.
Ноян 2017-07-04 20:46:57
Бізден түсінікке Байбатша дегеннің кітәбін оқып жағамды ұстаған екенмін. Түріктің атасы үйсін екен, Бәйдібек Бумын қағанның ұрпағы екен. Осыған күлмейсің бе нақұрұс? Мен де голубой түрік емеспін. Бұл еврейледің таратқандары, қазақтар өздерінің тегін мұтсын деп.
Автор 2017-07-04 20:37:48
Алаш баласына: қаражорғаның шатпырақ екенін мойындаймын. Ал енді, Шимпагерлік баянды да найман жазған. Өтейбойдақ Жәнібек ханға айтып жеті аталық циклді енгізген. Өтей албанға сіңген Көкжал Бараөқтың руы. Мен Өтейқайратпын. Қытай жақтан келген деп бықсыма. Қазақтың бет-қаймағы кеткен ол жаққа. Солардың бірі Мұстафа Өзітүріктің аталары еді. Енді қайтып келіп жатыр. Өздерімен бірге нақты тарихымызды әкеліп жатыр. Кескентерек Төлегенді Борсық құмдарында өлтірген дейді. Жете зерттелмеген соң мақалада айтпаған едім. Борсық құмдары болса, жағалбайдыдар ол кезде Өзбек жақта жүрген. Әлкей Марұлан мен Мұхат Әуезовтың бір пәтерде тұрғанын ол кісінің орыс әйелі айтқан. Дәл Мұхтар аға Қыз Жібек туралы неге айтқан. Мына Жемісбек қалмақты қыстырғанына қарағанда бұл оқиғаны Қалқаман Мамырдың замавнына әкелмек. Бұл оқиға шамамен Ақсопы, Төлегатай, Сарыжомарттардың заманында, яғни 1425-ші жылдан бері болғандай. 15 ғ. Әбілқайыр ханның тұсында. Жбіекті Шөмекейден де таратады. Жағалбайлының Лездерінде: "Он екі ата Бескүрек бұрын он үш болған, біреу жоғалып кеткен" деген сөз бар. Алай да, Төлеген мен Сүгір Мырзалардан болмаса, Төлеген мырза дер ме еді, Сүгірдің ұлын Байжан мырза дер ме еді? шежіреде. Шежіре жазылып қалған дүние. Сырлыбайдың таратылуы Кеңес дәуірінде жоқ болған. Бұл да сол баяғы, "Түп-тұқияннан өзіме шейін" деген сияқты кейін айтылған әңгіме. Мендегі дерек басқа шежіремен расталып тұр. Сегізсері айтты дегені де күмәнді. Кеңес дууірінде адайлардың ақындарынан басқа ешкім де Шыңғыс ханды өздеріне тартпаған еді. Енді бәрі батыр, Қожырбайұлына күледі. Ол Кісі Қашағандардың айтқандарына сүйеніп отыр. Шыңғыс ханның адай болғанын орыстар да жоққа шығара алмай отыр. Адайдан садаға кетіңдер рушыл шошқалар. Шыңғысханшыл болсаңдар Кеңес дәуірінде адайлар сияқты Шыңғыс ханды неге өздеріңе тартпадыңдар? Тамғалы тастардағы суреттерді зерттеңдер. Онда қазақтың тарихы тас кітап болып жазылған. Өкірешті содан көресіңдер. Мүйіздіден тарап тұрған қыпшақтың ертдеегі таңбасы наймандікі сияқты V болған, екі жағында екі сызығы бар. Кейін сызықты олар алған, мүйізді наймнадар алған. Надандар бұл таңбагы Қыран деп айтып кеткен, орыстар "летящая птица деген соң. Найман Өкірештен (бұқадан) тарап тұрса, хандарының аты Бұқа болса, әй Жемісбек найманның таңбасы хаясына қыран бола ма? Матайды төлек атайдың ұлы деп жүрген біліміңмен жағаласпай-ақ отырмайсың ба? Қаптағайдың жеке таңбасы неге қоңыраттың "босаға" таңбасы?
Атам Мұрын 2017-07-04 20:01:17
Біріншіге: Илья Муромецті Ұлы Мұрын деп "Қазақтардың құпия тарихын жазған" Бекжан деген енді бір қожырбайұлы айтқан. Мын кісі тек осыны мысал келтірген. Ал енді "Қыз Жбек жырын ең алғаш керей Сегізсері айтып жүрген. Бұл жырдың ең алғаш Зайсандағы наймандардан жазылып алынғаныын ешкім де жоққа шығара алмаған. Анығы керек болса Көкөш дегеннің аузынан. Қожалардың нені былқытырып жібергенін бір Алла біледі. Мына кісі айиқан Қаратйды да былықтырып отыр емес пе? Үйсін Жаныстағы Төле бидің, елбасының шешесінің, Қайрат Қожамжаорвтың туысы Қаратай батырды иеленіп алған екен.
Айна 2017-07-04 19:26:51
Иә сендерше осы елді қорғаған тек найман екен Кіші жүзде ештеңе жоқ батырлары болмаған қыздары урод болғаны ғой Анығында бәрі бәрі керісінше ғой Батыр да қазақтың ең сұлу аппағы да ботакөзі де жыршысы да күйшісі де басқасы да біздің өңірден көп шыққан Сендер де орыс құсап оны мойындағыларың келмейді
Автор 2017-07-04 18:20:18
Жемісбек сен бар болғаны оқымыстысың, қолыңда оригинал шежіре жоқ. Талдықорғанда Қадырша деген төре бар. Сол кісінің қолынан кітабімдағы фотосуреттерден оригиналдардың бәрін көресің. Төрелер саған түсіндіріп береді: қолында оригинал шеждіресі жоқ адам тексіз. Сендер коммунристердің көтін жалап жүргенде менің әкем шежіре жиған. Сандалкөктің әңгімесін оқып алып айта бергееніңнен не пайда? Оны любой дурак біледі. Үш жүздің шежіресінен мен Сүгір мен Айтолының тарихына ұқсас шежіре аңызын көрген емеспін. Даланы сөйлеме. Нақты айат қане ұқсас? Ұқсас болсамен айтар едім. Қыз Жібектің ұрпақраы бар дегенің де өтірік. Мен өмірімінің жартысын Кіші жүзде өткіздім. Сен жалайырдан басқа не көрдің? Сүгірді ойнас жасады деген комментішінің аузын... Ол Төлеген сияқты кәдімгідей үйленіп, кейін, Төлеген сияқты еліне кетіп жоғалған. Жарайды мені өзіне татты дейсіңдер. Анау басқа атаның баласы Бошай Кітапбаев шежіресінде: "Байсаырының Айтолқын деген қызы Сүгір деген сырттан келген жауынгер-батыр жігітке тұрмысқа шыққан" деп айтады. Сен ит өзің ойнастан туған соң елдің бәрін олай ойнама. Түрікке келетін босақ, "голубой түрік өзің бол". Қпышақтар түрік болмаған. Көшпендітанудың атасы, түркітанушы, қытайтанушы доктор С. Кляшторныйды оқы. Ол кісі қыпшақтарды түріктен жоғары қойған. Қазақтың түбі -қият-қыпшақ, арғы тегі көшпенді туран, сир-қыпшақ. Түріктен енсең ыллққан қасқыр жайыңа жүр. Түріктіңатасы ұйғыр. Найманның ғұлама шежіресі Ғұлам Қадыр ұйғырды "ұйыққыр" деген, яғни, адам ұйғыр мен қаншық қасқырдың ұйыққанын айтып, Қай қазақты көріп едің сен голубой турок қасқырды ата дегенін? "Арғықазақ мифологиясын" оқыңдар нақұрыстар, шежіренің не екенін сонда түсінесіңдер. Рушылдықтарыңмен найманды жеңе алмайсыңдар, көре алмағандарың найман болса! Мен найман емеспін, қият-қыпшақпын. Разгалделась всякая голубятина! Қыз Жбіектің Айттан тарап тұрғанын растап тұрсаң, сол Айттың түбін іздемейсің бе Жемісбек. Әлімұлындағы Қаракесектің кім екенін білмейсің бе? Әлде Төртқара найман емес пе? Шөмекейің қытайша Чумукунь,яғни, шимойын. Шекті де осы. Ғұама тарихшылардың кіші жүздің орта жүзден кеткенін айтқанын білмейсің бе? Оның дәлелі алты алаштың құрамы. Алшын, қаракесек, қоңырат, жалайыр, қыпшақ, найман. Алшынды Кіші жүзге жіберді, Жалайырды аналарға "ноқта ағасы бол деп жіберді. Бөлініп шықты деген осы. Сол заманда кім қалай кететінін өздері шешіп алған болар. Мына жердегі оттап отырғнадардың бәрі рушылдар. Өздерінің тобырлары жөнінде айтатын қаясы да жоқ болған соң оттап отыр. Қожырбайұлы негізсіз сөйлейтін адам. Мен шежірені негізге алып отырмын. Қайсының кәне Мұхтар Әуезовтың айтқанын жоққ шығарып отыр. Қыз жібек пен төлегеннің ұрпақтары қазақ шежіресінде өз атауымен жоқ. Жағалбайлыда Төлеген де жоқ. Вы кого учите сирые и убогие, беспаспортные не помянщие родства своего неучи?
1 2017-07-04 18:10:45
Осы наймандар Қайраты мен адайлардың Қожырбайының сандырақтары әбден мезі қылды. зарыпханның бар ғалымдығы Илья Муромецті мұрын найман деп бөскенінен арқылы-ақ көрініп тұрған жоқ па? Осыларды бұл сайтта жарнамалау қашан тоқтар екен.
Алаш баласы 2017-07-04 18:06:40
Жалпы, осы қытай жағынан келген тарихшысымақ, шежіресісымақтар (нағыз тарихшыларды айтпаймын!) елдің басын қатырып бітті. Қолдарында нақты дəлел жоқ, анау айтты, мынау бүй деген екенмен тарих жасамақ болады. Қазіргі қазақтар бұлардың сонысын малданып жүр. Мысалға: Шипагерлік баян, қаражорға биі, сосын осы сықылды мақаласымақтар. Шылғи өтірік дүниелер. Таңғаламыз, не деген Құдайдан, ата-баба əруағынан, халықтың назарынан қорықпайтын пенделер екеніне!
Жемісбек 2017-07-04 15:24:51
"Қыз Жібек" - қазақтың фольклорына айналған туынды. "Сегіз сері" - Мұхамедқанапияның шығармашылығына тағзым етуіміз керек. Енді Сырлыбайдың қызы Жібек өмірде болған жан. Ол қалайша Айтолының прототипы болмақ? Әлім-Жаманақ (Шекті) -Шыңғыс -Жақайым, Қалу деп таралады. Жақайымнан Шалбура-Бердіңқұл-Келіс-Қожас-Сырлыбай, одан қыз Жібек. Сырлыбайдан қыз Жібектен басқа сегіз ұл бала кіндігінен тараған. Ұрпақтары Арал өңірінде. Мұхамедханапия дана дастаншы, сегіз қырлы бір сырлы болған. Ол шатаспаса керекті. Бекежан рас Сырлыбаймен аталас. Шыңғыстың тауып алған киімді баласы Қалудан тарайды. Яғни, Қалу-Бөлек-Айт-Қабақ-Айбек-Бекежан болып таралады. Бекежан екі ғашықтың ортасына от болып түсіп, қарақшылықпен Төлегенді өлтіргені айтылған. Жібек Бекежанға қосылмай, әмеңгерлік ғұрыппен Төлегеннің інісі Сасызбайға тиген. Арасында Қорен қалмақ килігіп, 300 қол әскерімен Сырлыбай (мөлшермен 1660-1740 ж.ж өмір сүрген) бидің ауылын қоршап алып, Жібекті зорлықпен әкетіпті. Жібек ебін тауып, Қоренді алдап, "Сандал көк" деген жүйрік атпен қашып құтылыпты. Ізімен келген Қоренді Сансызбай садақпен атып, көзін жойыпты. Сөйтіп Сансызбайға қосылған екен. Сан-саққа бұру - жан-жақтылыққа жатпас. Бір-біріне ұқсас оқиғалар болады. Түртпектей берудің қажеті тарих бола ма? Менікі "тура" деп кеспет жасаудың қиястығы болады. Болжам мен ой әрине жүйрік. Бірақ дәйекке тоқтаған мәнді. Пікір де керек. Бірақ дәлелді, дұрысты. Шикілік кіргізбестей. Найманның таңбасы - ҚЫРАН. V әріптес емес, екі жақ үстінде сәл қанат тәрізді сызықшалар келеді. Берелден табылған. Барыс та Найманның рәмізі. Шапыраштынікі - ТҰМАР.
Төкен 2017-07-04 15:22:55
Қазақ емеспіз,қоңырат найман дулатпыз. Ата ата боп атысып жатқан дуракпыз. Қазақ емес,қыпшақ арғын адаймыз Найзамызды бір бірімізге қадаймыз. Қазақ емеспіз,керей үйсін әлімбіз Бірін бірі көре алмайтын зәлімбіз. Қазақ емеспіз,албан суан ботпаймыз Ғасырлар бойы біріге алмай жүрген шорттаймыз
бізден түсінік 2017-07-04 14:54:05
бұның қасында қожырбайың айналайын ғой. мынау біреуде есесі кеткен адамның сандырағы. найман нағашым дегенімен оған мүйізі сырқырап тұрғаны шамалы. әркімге бір соқтығып, кемітіп, айдап салмақ. және тарихсымағын тықпалап бір мұқатып қалмақ. еділ итил - ит елі, шунның алдына "а" қойсақ ашун, ашин болады деп оттайды. шамасы өзгелердің салмақты пікіріне жауап таба алмай жеңіліп қалғанына "өш алып" жүрген болар. әйтеуір шежірені былықтырып, елді бір-біріне айдап салып ұрыстырмақ пиғылы бар. оған біздің қылшығымыз қисаймайды. айналып келгенде өзі ұятқа қалып отыр.
Сұрақ 2017-07-04 14:07:13
Айтыңыздаршы, мына аптыр Қожырбайұлының өзі ме әлде баласы ма?
Оқырман Атырау 2017-07-04 13:16:46
''Рушыл ''дұрыс айтыпты . Жүзге бөлініп, жүзден руға бөлініп, рудан атаға бөлінген қазақтың басты қасіреті осы . Жеті атаға дейін қыз алып, қыз бермегенін, руласына үйленбеген. Өсеміз, ел боламыз десек, сен ана русың, сен мына жүзсің дегенді қойсақ жақсы болар еді.
біз 2017-07-04 12:53:43
Ақтайынша - қаракерейлер Қарабұқа (тур-төре-бұқадан) Өкіреш шалдан туған ба, ақ сиырлар (байжігіттер) осы ма. Шежіреңді осылай түсінген сияқтымыз. Шешең мықтап сыбап жатқан болар, к..ті қолдан бердің деп !
бізден 2017-07-04 12:09:28
Қайрат Зарыпхан нағашысы Омар болыс жөнінде "Бөрі найман" кітабын жазған. Тіпті "тамаша" ! Қайраттың нағашысы ақнайман байсарылар - қыздан тарайды. Ақнайман руының түбі - Айтолыны кіші жүз жағалбайлы Сүгір қайын жұртында қатын ғып, еліне жоғалып кеткен. Жоғалып кеткен жалғыз атты жағалбайлыдан "айтолы" ақнаймандар тарайды. "Қыз Жібек" жыры 17 ғасырдікі дейді. Айтолы сол Жібектің өзі-мыс. Ал Сүгірдің інісі Қосшығұлдан....(кейін келеміз). Жағалбайлы Сүгірден Байжан, Тілес дейтін жиенді Айтолының әкесі Байсары бала ғып асырап алған. Сонымен жағалбайлылар найманнан емес, ақнайманның қызымен оң жақта отырып ойнас жасаған Сүгір күйеу жағалбайлыдан тарайды. Онымен қоймай Сүгірдің інісі Қосшығұлдан найман қызы Айтолы және 5 бала тапқан ! Сүгір күйеу Қайраттың "нағашы бабасы" көрнеді. Керемет "шежіре" емес пе, қалай ойлайсыңдар.
Рушыл 2017-07-04 11:02:08
Мұндай бытықы-шытықы шежіренің ішін ұрайын. Ру-тайпаның қазаққа бір тиындық пайдасы жоқ. Негізі, медицинасы нөлге жақын, жазу-сызуы жоқ, құжат деген түсінігінде жоқ, көшіп-қонып жүргенде кім кімнен туылғаны беймәлім жартылай жабайы өмір сүретін қазақ ру арқылы ғана қыз алысқан ғой. Қазіргі ғылым-білім, технология дамыған заманда қосылатын екі жастың қанын тексеріп, орталарында дені дұрыс бала туылатынын білуге болады. Еврейлер сияқты екі жасты үйлендірмес бұрын денсаулығын тексеріп, қандарының сәйкестігін анықтап алу керек. Сонда ғана ақыл-есі түзу халық пайда болады. Қазіргі кезде жер бетінде жарымес, ДЦП болып бала туатын халықтардың ішінде қазақ халқы бірінші орынды ешкімге бермей тұр. Себебі, "жеңгесінің бір саны қайынінісінікі" деген дәстүр бойынша аяқастынан "қайын інілер" пайда бола берген ғой. Байлары мал бағып кеткенде, кешегі уақытқа дейін жайлаудағы малшылардың бірінің қатынын бірі пайдаланғандарын көрдік қой. Так, что қазақтың ру-тайпасы нечего не значит.

Үздік материалдар

Рухани жаңғыру

Қанат Әбілқайыр. Қарыз бен Парыз

Abai.kz 9974
Қауіп еткеннен айтамын

Қазақстанда жүрген қытайлар кімге сүйенеді? 

Н.Қошаманұлы 18056