بەيسەنبى, 20 اقپان 2020
جاڭالىقتار 2142 0 پىكىر 1 ناۋرىز, 2013 ساعات 05:29

ۇمتىل زارىققان. قازاقتىڭ قارا بۋراسى

1-سۋرەت - داڭقتى بالۋان سەرىك قوجابايۇلى

2-سۋرەت - سەرىكتىڭ كۇرەسىپ جاتقان ءساتى

3-سۋرەت - سەرىك ساپتاستارىمەن (كوماندالاستارى) بىرگە

4- بالۋان سولتىكەش كوكىشۇلىمەن بىرگە. 1987 جىل

5-سۋرەت - سەرىك وتباسىمەن بىرگە

6-سۋرەت - سەرىك قوجابايۇلىنا ورناتىلعان ەسكەرتكىش


ءسوز باسى

بالا كۇنىمىزدە اۋىل اقساقالدارىنىڭ اۋزىنان ەستۋشى ەدىك. ول كەزدە ءومىردىڭ بۇل اقيقاتى بىزگە القيساسى ارىداعى اڭىزداي، ءيا، اجەمىز ايتار ەرتەگىنىڭ كەيىپكەرلەرىندەي اسەر ەتەتىن. «جارىقتىققا قۇداي بەرگەن كۇشتى ايتساڭشى! قارا باتپاققا بەلىنەن باتىپ، جانۋاردىڭ ءوزىنىڭ ءالى جەتپەي جاتقان اربانى ۇستىندەگى شوبىمەن جۇلا تارتقاندا، توبە شاشى تىك تۇرىپ، اۋزىنان اق كوبىك اتادى ەكەن سابازىڭ!..» - دەپ تامسانا جىر قىلعاندا، بار ىنتاممەن تىڭداپ وتىرعان مەنىڭ كوز الدىما كادىمگى اقپانداعى اقىرعان بۋرا ەلەستەيتىن...

1-سۋرەت - داڭقتى بالۋان سەرىك قوجابايۇلى

2-سۋرەت - سەرىكتىڭ كۇرەسىپ جاتقان ءساتى

3-سۋرەت - سەرىك ساپتاستارىمەن (كوماندالاستارى) بىرگە

4- بالۋان سولتىكەش كوكىشۇلىمەن بىرگە. 1987 جىل

5-سۋرەت - سەرىك وتباسىمەن بىرگە

6-سۋرەت - سەرىك قوجابايۇلىنا ورناتىلعان ەسكەرتكىش


ءسوز باسى

بالا كۇنىمىزدە اۋىل اقساقالدارىنىڭ اۋزىنان ەستۋشى ەدىك. ول كەزدە ءومىردىڭ بۇل اقيقاتى بىزگە القيساسى ارىداعى اڭىزداي، ءيا، اجەمىز ايتار ەرتەگىنىڭ كەيىپكەرلەرىندەي اسەر ەتەتىن. «جارىقتىققا قۇداي بەرگەن كۇشتى ايتساڭشى! قارا باتپاققا بەلىنەن باتىپ، جانۋاردىڭ ءوزىنىڭ ءالى جەتپەي جاتقان اربانى ۇستىندەگى شوبىمەن جۇلا تارتقاندا، توبە شاشى تىك تۇرىپ، اۋزىنان اق كوبىك اتادى ەكەن سابازىڭ!..» - دەپ تامسانا جىر قىلعاندا، بار ىنتاممەن تىڭداپ وتىرعان مەنىڭ كوز الدىما كادىمگى اقپانداعى اقىرعان بۋرا ەلەستەيتىن...

مەنىڭ ءسابي قيالىم قاتەلەسپەپتى. ول مايداندا ارىستانداي الىستى، بۋرادايىن جۇلقىستى. كەر زاماننىڭ كەساپاتىنا قارا نارداي ءتوزدى. جەرىمەن كوكتەدى، ەلىمەن كوگەردى... قازاقتىڭ باتىرى باۋكەڭ جايلى ەل: «فرانتسيادا تۋىلسا، بولار ەدى بوناپارت، قازاقستاندا تۋىلىپ بولىپ قالعان باۋىرجان!» دەپ تە ايتىپ جاتۋشى ەدى عوي! باۋكەڭ كىم؟ بوناپارت كىم؟ بىزدە بۇل تۇلعا حاقىندا سولاي دەر مە ەدىك. بىراق ءبىزدىڭ كەيپكەرىمىزدىڭ ءجونى بولەك، تاعدىرى باسقا.  ول قازاق قايدا جۇرسە دە قازاق ەكەنىن ايعاقتاپ، ەسىكتەي كەۋدەسىن جاتقا باستىرماي، ءوز كەزىندە-اق «ارعى بەتتىڭ قاجىمۇقانى» اتاندى. بۇل كۇندە ەل ەسىنەن كوتەرىلىپ بارا جاتقانى بولماسا، ونىڭ اتى دا، زاتى دا اتا جۇرتىنا ەرتە ورالعان. ءبىزدىڭ ماقسات ازاتتىق اسپانىنداعى وسى رۋحتى جاڭا ۇرپاق ساناسىندا جاڭعىرتىپ كورۋ.

 

الىپ انادان

اتانىڭ بەلى، انانىڭ سۇتىمەن بويعا بىتكەن عاجايىپ كۇشتىڭ يەسى، حالقارالىق اسا اۋىر سالماقتاعى ەركىن كۇرەستىڭ اعا جۇلدەگەرى، XX عاسىردا ادامزاتتىڭ الىبى اتانعان سەرىك قوجابايۇلى التايدىڭ ارعى بەتىندە قابا اۋدانى القابەك وزەنى بويىنداعى تۇكپىر دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلىپتى. اتا تەگى - توعىز تاڭبالى نايماننىڭ ءبىر تابى قاراكەرەي. اكەسى قوجابايدىڭ سۇلتاننان كەيىن كورگەن ۇلى. بالۋاننىڭ شەشەسى ساقىمي انامىز سۇيەكتى، قايراتتى ادام بولىپتى. ناعاشى جۇرتى جارەكەڭنىڭ بايقابىل اۋلەتىنەن اققىز اتتى بالۋان دا شىققان.

-       اپا، مەندە ناعاشى اتام اققىز سياقتى ۇلكەن بالۋان بولامىن با سوندا؟ - دەپ، كۇزدىڭ قوڭىرقاي كەشىندە بەس جاسار ساۋساقتارى اربيعان بالا اناسىنىڭ تىزەسىنە باسىن قويىپ، ونىڭ ناعاشى اتاسى جايلى ايتقان اڭگىمەسىن قۇمارتا تىڭداپ، ەركەلەي، ەلىكتەي سۇرايدى ەكەن.

-       ە، قۇداي جەتكىزسە بولاسىڭ، قۇلىنىم!..

-       بويىم اناۋ تەرەكتەي بولىپ وسە مە، اپا؟

-       و دا عاجاپ ەمەس، ءتىرى جۇرسەڭ تاۋداي بيىك بولاسىڭ، تاۋ كوتەرگەن تولاعايداي ەلىڭە پايدالى ادام بولاسىڭ، جارىعىم...

بالانىڭ قۇلاعى ەلەڭ ەتە ءتۇستى. شەشەسى سان قايتارا ايتسا دا، ەش جالىقپاي تىڭدايتىن ەرتەگىسى وسى تولاعايدىڭ حيكاياسى ەدى. ءسابي ساناسىنداعى ءوزىنىڭ قامبار، قوبىلاندى، الپامىستارىمەن ويشا سىرلاسىپ، ءبىزدىڭ ءسوز ەتىپ وتىرعان تولاعايىمىز دا قاراشا اۋىلدىڭ قاراپايىم كۇركەسىندە، ەرتەگىمەن بىرگە ەرلىك ەمىپ وسىلاي ەسەيە بەرىپتى. جاستايىنان ءان مەن كۇيگە، جىر، حيسا، داستانعا اۋەس بولىپتى. ەل ىشىندەگى كوكىرەگى شەجىرەلى قارتتاردى جاعالاپ، ءباھادۇر بابالارىنىڭ رۋحىن ساناسىنا سىڭىرە بەرىپتى. جاربولدى وسپان زالىڭ (قىتايشا مانساپ اتى) 1913 جىلى اشقان القابەكتەگى العاشقى ءبىلىم وشاعى «تاڭ مەكتەبىنە» ءتۇسىپ، ساۋاتىن اشىپ تا ۇلگىرەدى. سەرىكتىڭ باسقادان ارتىق قايراتى بالا كۇنىندە بەلگى بەرگەن دەسەدى. بەس جاسىندا دالادا تىشقانشىق بولىپ جىعىلعان بۇزاۋىن كوتەرىپ ۇيىنە اكەلىۋى، سەگىز جاسىندا بيە باۋ باسىندا مارقا قۇلىندى قۇيرىعىنان تارتىپ توقتاتىپ، جەلىگە بايلاۋى، ازامات تارتقان شاعىندا، قۇمىرانى ءبىر قولىنىڭ ۋىسىنا الىپ، قىسىپ سىندىرۋى، قۇدىقتان وگىز، قۇيدان تۇيە تارتىپ شىعارۋى ەل اراسىنا اڭىزداي تارالىپ، بالا بالۋان اتانىپ كەتە بەرەدى.

التايدىڭ قىزىل شۇناق ايازى مەن ءبورى قۇيرىق بورانىن، دويىر مىنەزدى دۇلەي داۋىلىمەن بىرگە ءتۇن جامىلىپ جىلقى كۇزەتىپ، كىسى ەسىگىندە مال باعىپ،  جالشىلىقتىڭ جابىتىن دا ەرتە كيەدى. تەمىر قانات بالاپان تاعدىردىڭ شەڭگەلىنە دە ەرتە ءىلىنىپتى. اكەسىنەن سەگىز جاسىندا، شەشەسىنەن ون ءبىر جاسىندا ايرىلىپ قالعان ازاماتتىڭ الدىندا ارى مەن نامىسىنا، قاجىرى مەن قايراتىنا سىن بولارلىق تالاي اسۋلار كۇتىپ تۇردى.

 

ەر اتاعىن ەل ساقتار

اتا-اناسىنان ەرتە ايرىلعاننان كەيىن سەرىك اعاسى سۇلتاننىڭ قولىندا تاربيەلەندى. ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، بۋىنى بەكىپ، قايىرالعان سايىن ۇشتالعان بولاتتاي وتكىر ۇلان   ەندى ەل ىسىنە ارالاسا باستادى. التاي كولەمىندە اتاقتى الىپ بالۋاندار كوپ شىققان. تۇرسىنبەك بۇركىتبايۇلى، ءابىش بايمەركىتۇلى، رەكەي شىدەرۇلى، قايىرباي شوجىكۇلى سىندى اعا بالۋانداردىڭ جولىن ەندى سەرىك جالعاپ كورمەكشى بولدى. ارينە، قىتاي رەسپۋبليكاسى ول كەزدە بۇگىنگىدەي اسپان استىنىڭ الىپ ەلى ەمەس-ءتىن. بوداندىقتان بۋىنى ەندى بوساعان ەلدىڭ سپورتقا قارار شاماسى دا جوق ەدى. بابالار قانىمەن كەلىپ بويىن كەرنەگەن كۇش يەسىنىڭ ەرلىگى اۋەلى ەل اراسىنا تارالىپ، سەرىكتىڭ ايباتىن اسىرىپ جاتتى. ەندى سول اڭگىمەلەردىڭ ءبىرازىنا توقتالىپ كورەيىك.

***

التايدىڭ كوكتوعايىنىڭ قۋەرتىس بويىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەن رايونى بار. العاش كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تەحنيكاسىمەن اشىلعان وسى كەندە، تىرشىلىك كوزىن ىزدەگەن ازاماتتار قاتارىندا سەرىكتە 1954-1956 جىلدارى كەن قازىپ اۋىر ەڭبەك ەتەدى.

جۇمىستا ءار ون ادام ءبىر توپ بولىپ، توپ باستىعى سەرىك باستاعان توپ كەن الابىنىڭ العى شەبىندە جۇرەدى. بۇل 1955 جىلدىڭ ءساۋىر ايى بولاتىن. كۇن رايى اشىق. سەرىك باستاعان جىگىتتەر تاس شاعىپ جاتقان مايداننان ۇزىندىعى ءبىر جارىم مەتردەن ارتىق، جۋاندىعىنا دەنەلى كىسىنىڭ قۇشاعى ارەڭ جەتەتىن ۇزىنشاق كوك شىبار دىڭگەك تاس كەزىگەدى. ينجەنەر احىمار بەكباەۆ پەن اندرەي پەچكوۆ ەكەۋى الگى تاستى اسپاپپەن تەكسەرىپ كورىپ، قۇرامىندا مول مولشەردە بەرال اسىلىنىڭ بار ەكەنىن ءبىلىپ، سەكەڭ باستاعان جىگىتتەردىڭ ورتاسىنا كەلىپ: « ءاي، سەرىك، بىزبەن ءباس تىگۋگە جارايتىن بولساڭ، اناۋ تاستى كوتەرىپ، مىنا احىمار ەكەۋمىزدىڭ الدىمىزداعى قۇرما كيللونىڭ قاسىنا الىپ كەل، ەگەر ورىنداپ كەتسەڭ، مىڭ رۋبل اقشاڭدى قولىڭا بەرەمىز. ورىنداي الماساڭ، ەڭبەك تەرىڭ وزىڭە ەسەپ، اقى سۇرامايسىڭ» -  دەپ قولقالايدى. بۇل كەزدە سەرىكتىڭ كۇش قايراتى كەندەگىلەردىڭ بارلىعىنا ايان ەدى. ءازىل-شىنى ارالاس ورىس باستىقتىڭ ءسوزىنىڭ شىن، ءيا، وتىرىگىن بىلمەي، كوك شىبار تاسقا سۇرلانا قاراپ تۇرعان جىگىتتەردى اڭداپ، سەكەڭ: «ەردىڭ كۇشى ەگەرلىكتىڭ ءىسى، اتادان ۇل بوپ تۋعان سوڭ نامىستى قولدان بەرمەيىن» دەگەن ويعا كەلىپ، تاستى كوتەرۋگە كەلىسەدى.

سەرىكتىڭ اياعىندا قونىشىن قايىرىپ كيگەن جەز شەگەلى ەتىك، ۇستىندە پەرەزەنت بەشپەت، قولىندا بىلعارى ساۋساقتى قولقاپ، بەلىندە جالپاق بىلعارى بەلبەۋ. ون سەگىز جاسقا ەندى عانا تولعان بالعىن جاس جىگىت الدىمەن جۋان دىڭگەك تاستىڭ كىشىلەۋ باسىن جەردەن جارىم مەتردەي بيىك تۇعىردىڭ ۇستىنە شىعارىپ، ونان تاستى سول ورىنعا تىك تۇرعىزىپ، يىعىمەن سۇيەپ ءسال دەمىن الادى. سوسىن قۇشاعىن تولتىرا كوك تاستى قوس قولىمەن وراي، جۋان سالالى ساۋساقتارىن ءبىر-بىرىنە سىنالاپ، قىسىپ ۇستاپ، گۇج ەتكەن جۋان داۋسىمەن «ءاۋىپ» دەپ تاستى كەۋدەلەپ كوتەرىپ، اياعىن اقىرىن باسىپ، ون قادامداي جەردە تۇرعان باستىقتىڭ الدىنا اپارىپ تاستاي سالدى.

اندرەي پەچكوۆ مىناۋ ەرەكشە وقيعانى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن ەستەلىگىنە كوز الدىنداعى بولمىستى جازىپ جاتىر ەكەن. ەندى سەرىكتىڭ وزىنە ايتىپ، الگى تاستى قۇرما كيللونىڭ شويىن تاقتايىنىڭ ۇستىنە شىعارتتى. تاستىڭ سالماعى 432 كيللوگرامم بولىپ شىقتى. «... ادامزاتتا مۇنداي كۇشتى ادام بولاتىنىن تۇڭعىش رەت ءوز كوزىممەن كوردىم، وعان اسەرىمدى باسا الماي العىسىمدى ايتتىم جانە وعان كۋا بولدىم» دەپ جازىپتى پەچكوۆ ەستەلىگىنە.

امال نە، ول كەزدە سول كوك تاستى ون سەگىز جاسار سەرىك بالۋاننىڭ كوتەرگەن تاسى ەتىپ ەسكەرتكىش رەتىندە ورناتىپ قويۋ ەشكىمنىڭ ويىندا بولماپتى...

***

2010 جىلى قىتايداعى قازاق باسپاسىنان «ەگەي بالۋان سەرىك» دەگەن اتپەن بالۋان جايلى ەستەلىكتەر مەن وچەركتەر كىتابى جارىق كورگەن بولاتىن. ەندى سول كىتاپتى قۇراستىرۋشى، جازۋشى قوستاي جاقياۇلىنىڭ كوز كورگەن ەستەلىكتەرىمەن اڭگىمەمىزدى وربىتسەك.

1958 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ ون بەسى تاڭعى شايىمدى ىشە سالا كورشى ۇستا قاريانىڭ دۇكەنىنە كەلگەم، ول كەزدە القابەكتىڭ تىڭ قۇنارلى توپىراعىن جىرتىپ، تىنىم تاپپاي جاتقان كەزىمىز. قوس ءجۇزدى جەر جىرتقىشتىڭ سىنعان تەمىر-تەرسەگىن اۋىلداعى وسى قۇداسباي ۇستاعا جوندەتەتىنبىز. ۇستانىڭ كەڭ قاراعاي ەسىگى اشىق تۇر ەكەن، كىرىپ بارسام كۇرەڭ ءجۇزى البىراپ، مۇرنىنىڭ ۇشىنان تەر تامشىلاپ، قاربالاس جۇمىس ۇستىندە ەكەن. ءىشى تولى ادام، سەرىكتە وسىندا، بالعا سوقتىرۋعا كەلگەن سىڭايلى.

ۇستا مەن سەكەڭنىڭ ورتاسىندا مەن كەلۋدەن بۇرىن قانداي ۋادەلى ءىس بولعانىنان حابارىم جوق.

-       وندا بالعاڭدى سوعىپ بەرەيىن، دەگەندەگى كۇشىڭدى اناۋ تاستى شىعارىپ بەرەيىن دەپ، سوعان جۇمساساڭشى، - دەپ قۇداسباي قاريا تەرىن قولىنىڭ قىرىمەن سىپىرىپ تۇرىپ سەرىككە الايا قارادى.

سەرىك  كۇلىمسىرەپ ارت جاعىنا بۇرىلىپ، بوساعا جاقتا جاتقان توڭكەرىلگەن تايقازانداي بەتى مايدا، دومالاق جىلتىر قارا تاستى لوم تەمىرمەن لوقىتىپ اۋدارىپ تاستادى دا، ۇستاۋعا قولايسىز بولدى بىلەم، ىرگە تۇستان ارقان الىپ شاندىپ بايلاپ، ۇستاۋعا قولايلىلىق جاراتتى. سوسىن ءسال كوتەرىلگەن تاستىڭ استىنداعى ءجىپ بەلدەۋىنەن ۇستاپ، لىق كوتەرىپ الدى دا، ودان كەۋدەسىنە ىرعىتىپ، قۇشاعىنا قىسا ۇستاعان قالپى تابالدىرىقتان تىسقا اتتاپ شىعىپ، اۋلاداعى شۇڭقىرعا قاراي تاستاي سالدى.

-       اللا، قارعام-اي، مەن انشەيىن سەنى مىقتى دەپ ەستىگەن سوڭ، قارۋىڭدى ءوز كوزىممەن كورەيىنشى دەپ، سىناپ سالماق سالعان ەدىم، قۇدايىم بەتىڭنەن قايتارماسىن!.. ءتىلىم تاسقا، تفۋ! - دەپ جەرگە تۇكىرىپ، كوزى جاساۋراپ قۇداسباي ۇستا سەرىكتى قۇشاقتاپ بەتىنەن سۇيەدى.

سەرىكتىڭ تاس كوتەرگەندە ەتىگىنىڭ شاجامايى وپىرىلىپ كەتكەن ەكەن، مەن يسقان ەتىكشىگە ايتىپ، سەرىككە ەتىك تىكتىرۋگە كەلىستىم، - دەپ باياندايدى اعامىز ەسسەسىندە.

***

تاعى دا قوستاي جاقياۇلىنىڭ جازبالارىنا جۇگىنەمىز. بۇل وقيعا XX عاسىردىڭ ورتاسىنداعى قىتايدىڭ «تىڭ يگەرۋ جىلدارى» دەپ اتالاتىن ۇلكەن ساياسي ناۋقانىنىڭ تۇسىنا ساي كەلەدى. القابەك اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى دا، كومەيىن بىلەزىك وزەنىنەن الىپ باتىس قيىستاعى اڭىزدى ايماققا سۋ شىعاراتىن توعان قازۋعا تايلى-تۇياعىمەن كىرىسىپ كەتكەن كەز. كۇنى-ءتۇنى اۋىر ەڭبەك، ماردىمسىز تاماق. سونداعى ازاپتى جىلداردى اتا-اجەلەرىمىز ءالى كۇنگە زار ەڭىرەپ ايتىپ وتىراتىن.

ءبىر كۇنى سەرىك ءبارىمىز قاتار تۇرىپ قازىپ جاتقان توعان ىشىنەن شوككەن تۇيەنىڭ بەلىندەي ءبىر بولەك ۇزىنشاق جەر تاس شىقتى،- دەپ ساباقتايدى قوستاي اعامىز اڭگىمەسىن. سارشىبار ءزىل باتپان تاس. بەس-التى جىگىت قاپتاپ ارنانىڭ قاباعىنان اسىرىپ لاقتىرىپ تاستاۋعا ءال بەرەر ەمەس. بۇندايدى كورسە، بەل شەشىپ بىردەن كىرىسەتىن سەكەڭ ەش ەكىلەنگەن جوق. اۋەلى توعاننىڭ ورتا تۇس قابىرعاسىنان تياناق شىعارىپ، سۇلاپ جاتقان تاستىڭ ءبىر باسىن قۇشاعىنا الىپ، سۇيرەتىپ كوتەرىپ اكەپ الگى تياناققا تىرەپ قويىپ، ونان جەردەگى ءسۇيىر باسىن جەپ-جەڭىل كوتەرىپ يىعىنا شىعارىپ، سول بويى ونى توعاننىڭ قىرىنان اسىرىپ، تاستىڭ ەندى كولدەنەڭ كولبەپ قالعان قوجىر-قوجىر تۇتاس سۇلباسىن كەۋدەسىمەن تىرەپ، ەكى قولىمەن ارى يتەرىپ اۋناتىپ جىبەردى. جاس الىپتىڭ وسى وراسان قيمىلىنا ءتىپتى كوز ىلەسپەي قالدى.

وسى وقيعانى كوزىمەن كورگەن قاريالاردىڭ ايتۋىنشا سەرىكتىڭ توعاننان شىعارعان تاسىنىڭ سالماعى، كوشكەندە شاڭىراق ارىتار قومجار اتاننىڭ سالماعىنان ارتىق بولماسا كەم ەمەس ەكەن.

***

اتادان اسىپ تۋعان اسىل ەردىڭ ءومىرى وسىلاي ءوتىپ جاتتى. بۇگىنگى سىرت كوزگە بايگەگە شابار باپتى شاعىندا ارباعا جەگىلگەن تور شولاقتاي ەلەس بەرگەنمەن، ول تۇستا اۋىل اراسىنىداعى قارا كۇرەس بولماسا، الامانعا ات قويسام، التى الاشقا ۇران بولسام، دەگەن اسقاق ارمان سەرىكتىڭ ءوز ىشىندە عانا جان دۇنيەسىن شوقتاي كۇيدىرىپ، ءۇيىر اڭساپ كىسىنەگەن جىلقىداي تالاي تاڭدا الاسۇرىپ شىعاتىن.

بوي تۇرقى بىتىك، بۇركىت قاباق، جاۋىرىنى تاقتايداي، بۇلشىق ەتتەرى قايىڭنىڭ بەزىندەي قاتقان، شىمار دەنەلى، جاراتىلىسىنان كەم ءسوزدى، ىسىك-جەلىگى جوق ءبىر توعا بوزبالا جىگىت، بۇل كەزدە، باسىنا شاڭىراق كوتەرىپ، اعاسى سۇلتان مەن ءوزىنىڭ قوڭىرقاي تىرلىگىمەن، اتانىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ، كۇيكى تىرلىكپەن كۇن كەشىپ جاتادى.

ەسىك پەن توردەي قوڭىر اتىمەن، «توعىزىنشى تارتپا» دەپ اتالاتىن ۇلكەن شالعىسىن يىعىنا ارتىپ، سالت اتتىڭ ەكى جاعىنا تەڭ-تەڭ ءشوپ ارتىپ، اعاسى سۇلتان ەكەۋىنىڭ شاعىن مالىنىڭ قىستىق قامىن ەلدەن بۇرىن ازىرلەپ، پىشەن شارباق ىشىنەن قويان جون وتاۋ شىعارىپ قوياتىن دا، سوۆحوزدىڭ استىعىن ءار ءبىرىنىڭ سالماعى ءجۇز ون كيللوگرامنان اساتىن سارى داعاردى جالعىز ارقالاپ، اربالاپ تاسىپ تۇسىرەتىن دە وسى سەرىك، نەسىن ايتاسىڭ، بۇل تۇستا سەكەڭ تۋرالى اڭىز بەن اقيقات استاسىپ وتىز رۋلى ەلگە تاراپ جاتاتىن...

-       وي، الگى قوجابايدىڭ تالىس اياق سەرىگى نەدەگەن مىقتى جىگىت بولعان، تەرىساققاندى كومەيلەپ بوگەپ تال تاسىپ جۇرگەن ارعىنبايدىڭ قۇلا اتى سۋعا تۇنشىققاندا يىعىنان كوتەرىپ جاعاعا الىپ شىققانىن كوزىممەن كوردىم، -دەسە، وعان بىرەۋ اۋباكىردىڭ سارى اتىن دا جارقاباقتان الىپ شىققان سول سەكەڭ ەمەس پە دەپ قوستى.

«ونى قويشى قىستىڭ كۇنى توقاشتىڭ بۋرىل اتى تارتا الماعان  دوڭبەك باسقان قايقى باس شاناسىن وردەن سەرىكتىڭ ءوزى شىعارىپ بەرىپتى» دەپ تالاسا ايتسا، يساعاليدىڭ اياعى سىنعان اتىن كوتەرىپ ارباعا باسىپ بەرىپ العىس العاندا سەرىك بولىپ شىقتى. سۋدىڭ تاعانىنداعى قۇم تارتپاعا باتىپ، بىلەزىك وزەنىنەن ءتور اتپەن وتۋگە امالسىز قالعاندا، ۇستىندەگى جۇگىمەن تارقان قارتتىڭ ارباسىن سۋدان جاياۋ سۇيرەتىپ وتكىزگەن ەرىڭ دە وسى سەرىك بوپ شىقتى. «سەرىك! سەرىك!» دەگەن وسى ءبىر اياۋلى ەسىم اتامەكەن القابەكتەن التايدىڭ بار اتىرابىنا تاراپ جاتتى.

 

مۇستافانىڭ باتاسى

XX عاسىردىڭ باسىنداعى الاساپىراندى شاقتا، التايدىڭ ەكى بەتىندەگى الاش بالاسى ءبىر-ءبىرىن ەس كورىپ پانا تۇتقان. 1943 جىلدىڭ قاراشا ايىندا قىتايلىق قىزىل ۇكىمەتتەن ۇرىككەن قازاقتىڭ ءبىر قاۋىمى اتا جۇرتقا ات باسىن تىرەيدى. وسى كوشتىڭ ىشىندە ءدورتۋىل توقتاعۇل رۋىنىڭ ون توعىز جاسار الىبى مۇستافا بەكبوسىنۇلى دا بولىپتى. قازاقستان توپىراعىنا تابانى تيگەسىن مۇسەكەڭ كوپتەن كوكەيىندە جۇرگەن اتى الەمگە جايىلعان قاجىمۇقان اتاسىنا ارنايى سالەم بەرۋگە ىزدەپ بارادى. قارۋ قايراتىن سىناپ باعا بەرۋىن وتىنەدى. جەتپىستى ەڭسەرىپ قالعانمەن قارىمى قايتپاعان اشىق مىنەزدى قاجەكەڭ ونى شىن ىحلاسمەن قابىلدايدى. كەۋدەسىنىڭ ورامىنا قۇشاق جەتپەيتىن، ورتا بويلىدان بيىك ءبىتىمدى جىگىتكە قاجەكەڭ سۇيىنە قاراپ: «قازاقتا كۇش اتاسىن تانىمايدى دەگەن اتالى ءسوز بار. اۋەلى مەنىمەن بەلدەسىپ كور»، دەيدى دە ءۇيىنىڭ اۋلاسىنداعى الاڭقىعا قاراي جۇرەدى.

اياعىندا ۇلكەن ساپتاما ەتىك، قاپتال شاپانىنىڭ سىرتىنان بۇيەندەپ سىرىپ، قۇيمالاعان بۇلعارى كىسە بەلبەۋىن بۋىنىپ، الىسۋعا دايىن تۇرعان قاجەكەڭە مۇستافا دا تايىنباي قارسى بارادى. «ەندى نە تۇرىس بۇل، قايراتىڭدى كورسەت ماعان» دەپ اقىرا سويلەگەن قاجەكەڭە ەندى قاراپ تۇرۋدىڭ قاجەتى قالماعانىن ءبىلىپ، مۇستافا ونىڭ بەلبەۋىنەن قاپسىرا ۇستاپ، تىك كوتەرىپ ءۇيىرىپ اكەتىپ، ءبىر اينالدىرىپ بارىپ ورنىنا تۇرعىزىپ قويادى. قاجەكەڭنىڭ سول كەزدەگى دەنە سالماعى 149 كيللوگرامم ەكەن.

«ياپىر-اۋ، دالانىڭ جىرتقىش جولبارىسىن قۇيرىعىنىڭ تۇبىنەن ۇستاپ جەرگە كوتەرىپ سوققان بالۋان شولاق تا مەنى ورنىمنان ىرعاپ قانا قوزعالتقان ەدى. ال، دۇنيە جۇزىندە مەنى قولىمەن ۇيىرگەن ادام بولماعان. مىنانى قۇدايىم ناعىز الىپ قىلىپ جاراتقان ەكەن»، دەپ كۇرەكتەي الاقانىن جايىپ: «قاراعىم، قۇدايىم ساعان ۇزاق عۇمىر جاس بەرسىن، بەتىڭنەن وڭعارسىن. بۇل دۇنيەدە الدىڭنان توساتىن كەسە كولدەنەڭ بولماسىن!» - دەپ اق باتاسىن بەرەدى. قوناق بولىپ قايىت دەگەنگە كونبەي: « راحىمەت اتا، قۇدايىم مەنى ءسىزدىڭ كيەڭىزدىڭ اياسىنا السىن!» - دەپ جەتەكتەپ كەلگەن قاراكەر اتتى قانجىعاسىنا بايلايدى دا، ءوزى بوز قاسقامەن قۇيعىتىپ ءجۇرىپ كەتە بەرەدى.

كەيىن  قاجەكەڭ وسى وقيعانى ەسكە الىپ: «قۇدايىم قايرات بەرىپ، حالقىم مەدەت بولعان سوڭ، مىناۋ قازاقستان، اناۋ وزبەك، تۇتاس روسسيا جەرىندە، شەتەل مايدانىندا نە ءبىر مىقتىلار مەن كۇرەسىپ قولىمدا ويناتتىم، اعىلشىن، نەمىس، جاپوننىڭ بالۋاندارىننىڭ بەلىن سان مارتە ءۇزدىم. بىراق، ءوزىمنىڭ قازاق باۋىرىم سول جاس جىگىتتىڭ قولىندا ۇيرىلگەنىم... امال قانشا، اتى ءجونىن، اتا قونىسىن سۇراپ قالماعانىما ءالى كۇنگە وكىنەمىن»، - دەيدى ەكەن.

1957 جىلدىڭ ناۋرىزى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى. مۇستافا بالۋان ىشىندە اۋىلدىڭ اقساقالدارى ءار وتباسىن ارالاپ ناۋرىز كوجە ءىشىپ، امان-ساۋلىق سۇراسىپ، سەرىك قاتارلى جاس جىگىتتەر ۇلكەندەردىڭ سوڭىنان ەرىپ ەل ارالاعان، ناۋرىزدىڭ جايما شۋاق ءبىر كۇنىن دە ۇلكەندەر ءار ەدىك توبەنىڭ باسىنا شىعىپ، دامەلى جىگىتتەردى سەرىكپەن كۇرەستىرىپ، تاماشا مايدان وتكىزەدى. سەرىك دەمىن الماي ارت-ارتىنان ءتورت جىگىتتى الىپ ۇرىپ، قارۋىن بايقاتادى. سوندا ماعۋيا يمام قاسىنداعى قارت بالۋان مۇستافاعا قاراپ: «ءيا، مۇستافا، مىناۋ سەرىك بالادان قانداي ءۇمىت كۇتەسىڭ، ءوز اۋزىڭنان ەستينشى مەن»، -  دەپ سىناي قاراعان دا، سەرىكتىڭ ءبىتىم بولمىسىنا قىزىعىپ، قيمىلىنان كوز الماي تۇرعان مۇستافا كوپشىلىككە قاراتىپ: «بولاتىن بالانىڭ بەتىن قاقپا، بەلىن بۋ! دەگەن بالاڭ بولايىن دەپ تۇر ەكەن. ءتاڭىرىم ءوزى جار بولسىن»، - دەپ اعىنان جارىلا  بەرگەن باتاسى ەكەن:

سەرىك دەسە، سەرىك بول.

قايراتىڭا سەنىپ كور.

سوعىلاتىن جويقىن كەپ،

جارتاستاي مىقتى بەرىك بول.

اق يىق قۇس - قىران بول،

حالقىڭ ايتار ۇران بول.

نامىسىڭدى قۋار بول،

«قازاق» دەپ بەل بۋار بول.

دۇنيەنى كورىپ كەل،

الىسقاندى جىعىپ كەل.

اتا ارۋاققا سيىنىپ،

اق تەرىڭدى توگىپ كەل.

قارسى ەردى قايمىقتىر،

ونەرىڭدى بەرىپ كەل.

كەسە-كولدەنەڭ بولماسىن،

قارىسقاندى جەڭىپ كەل.

اۋليە، ارۋاق قولداسىن،

ەش جاماندىق بولماسىن.

جامان بارىپ، جاقسى قايىت،

قىزىر بولسىن جولداسىڭ!

ءبىز بۇل دەرەكتى مۇستافا بەكبوسىنۇلىنىڭ ءوز جازباسىنان العانىمىزدى ەسكەرتەمىز.

 

العاشقى الامان

سەرىك بولاشاق بالۋاندىق سايىس ساپارىنا اتتنار الدىندا ونىڭ ات- اتاعىن ارعى بەتتىڭ قازاعى تۇگەل تانىرلىق مىناداي ءبىر اڭگىمە ەل اراسىندا ءالى ايتىلادى.

1957 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى. جاربولدى ەلىنىڭ اتاقتى اعايىندى بايى سالپىاياق پەن قامزا اكەسى بەيىتبايدىڭ اسىن وسى بىلەزىك وزەنىنىڭ شىعىس جاعاسى اقجار، اشا دەگەن كەڭ كۇزەۋلىك قونىستا بەرەتىن بولادى. ارعى اتاسى جانىبەككە ءۇش مىڭ باران جىلقى، ءۇش مىڭ اقتىلى قوي بىتكەن اۋلەتتىڭ كۇزەۋلىگى مەن قىستاۋلىعى وسى بىلەزىك وزەنىنىڭ بويى بولسا، جاز جايلاۋىن اققابا مەن نارىنقابانى جايلاعان قوردالى شاڭىراق تۇعىن.

تاريحتا التايدىڭ كەرەي، نايمانى دابىرا ەتىپ ايتاتىن ەسىرگەپ ەرمەنجى، جادىك توقباي، ەساعاسى التىنبايدىڭ اسىنىن كەيىن اتى شۋلى استىڭ ءبىرى وسى بولىپتى.

استىڭ ساۋىنى ءبىر جىل بۇرىن حابارلاندى. كوكتوعاي، شىڭگىل، سارسۇمبە، بۋرىلتوعاي سىندى الىس اۋداندارىنان، ىرگەدەگى بۋىرشىن مەن جەمەنەيدەن، قومقاناستان، قوبىقسارىنىڭ ۇراڭقايى مەن كوكمونشاقتان موڭعۇل اعايىندار دا ات ارىتىپ، اق تىلەگىن ايتىپ جەتەدى.

باس بالۋان مەن باس بايگەگە اتان تۇيە تىگىلىپ، توعىز اتقا بايگە اتالىپ، كوكبۇقاعا كوكتوقال وگىز ۇستالادى.

جارەكەڭ جاعىنان بۇل جولى باس بالۋانعا اقساقالدار جاس سەرىكتىڭ شىعۋىن ۇيعاردى.

داستارقاننان ءدام تاتىرعاننان كەيىن قاسىمبەك ۇكىرداي سەرىككە قاراپ: «بالام، ساعان ايتارىم اقىلىڭ مەن قايراتىڭدى تەڭ ۇستا! اتا ۇرانىڭ - ابىلايدىڭ ۇلى قولباسشىسى، دارابوز اتانعان قابانباي باتىر. قىزىل قىتاي ۇكىمەتىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ قانقۇيلى قارا پايجاڭنىڭ ءىشىن جارىپ، جۇرەگىن سۋىرىپ العان جاس ءومىش باتىر - تۋعان جۇرتىڭنىڭ كەكتى قايراتىنىڭ الماستاي اسىل ونەگەسى ەكەنىن ۇمىتپا، بالام. اۋليە، ارۋاق پانا بولسىن!..» دەپ اق باتاسىن بەرگەسىن سەرىك تە بۇل الاماندا ايانىپ قالماپتى.

اقجار-اشانىڭ قالىڭ توعايلى، نار ءشيلى، دۇزگەن بۇتالى، كەڭ قوپالى ءوڭىرىنىڭ ورتاسىن جارىپ، جىڭىشكە كوك وزەنشىك اققان سازدى القاپتى جاعالاي ءجۇز شاقتى اقشاڭقان كيىز ءۇي تىگىلەدى. ەكى كۇنگە جالعاسقان استىڭ العاشقى كۇنى كۇرەس باستالىپ، جەروشاق بايگەسى وتەدى. تۇيە بالۋانداردىڭ جىققانىمەن جىققانى كۇرەسىپ، دارەجەسى وسى تارتىپپەن بەلگىلەنەدى دە، سەرىك ءبىرىنشى كۇنى شاعان، ماۋلەن دەگەن قوم، تەرەكتىدەن كەلگەن ەكى قازاق، ەكى موڭعۇل بالۋانىن جىعىپ جولىن اشادى. ايماققا اتى ايگىلى ونەرحان تايشىبايۇلى دەگەن بالۋان دا قارسىلاستارىن قاپى عىپ، سەرىكپەن ءبىر ايقاسسام دەگەن نيەتىنە جەتكەن-ءدى. ەندى جۇرت اقتىق سىندا ەكى الىپتىڭ الىسىن تاماشالاماققا ىشتەرىنەن تىنا ەرتەڭگى كۇننىڭ ءساتىن كۇتەدى.

ۇلكەن بەسىن كەزى. كەشەگىدەن دە كوپ قارا قۇرىم ادام، ساۋىقشىل بوزبالا، قىز-كەلىنشەك، ءانشى-جىرشى - ءبارى وسىندا. قوسارىنا دوم جاراپ ەلىكتەي ورعىعان، قۇيرىق جالى ءسۇزىۋلى، سۇمبەدەي قوڭىر توبەل ات جەتەكتەگەن، جالداس شالقىپ باساتىن سەمىز سارى اتتىڭ ۇستىنە الشىسىنان قونعان، ابدىرا ءبىتىمدى، كەۋدەسى ءبىر قۇشاق، ەكى كوزى الاقانداي، باسى قازانداي، توتىققان قارا قوبىق ءجۇزدى، ساقال مۇرتىن قىرىپ تاستاعان جالاڭباس اتپال ادام جەڭىل بۇلعىن مالاقايىن قولىنا الىپ، ۇزەڭگىسىن شىرەنىپ، كوپشىگىندە كوتەرىلىپ قويىپ، كۇر-كۇرەگەن جۋان داۋسىن كوتەرە، ءوزىن قوشەمەتتەپ كەلە جاتقان جيىنعا ەسىپ سويلەپ كەلەدى.

بۇل - اتاقتى تايشىبايدىڭ ونەرحانى. تالاي الاماندا توپ جارىپ، قازاق، قالماقتىڭ نە ءبىر مىقتىلارىن لاقشا ءيىرىپ، قارعا شانشىعان، جاۋرىنى جەر يىسكەپ كورمەگەن الىپتىڭ ءوزى. «وسى جولى بايگەدەن كەلمەسە، قوڭىر توبەلىم ماڭگى سور ماڭداي ءوتسىن. سەرىكتى جىقپاسام ونەرحان اتىم ءوشسىن!» دەپ بەكىنگەن وجار مىنەزدى، ءمارت ەردىڭ وزىنە سەنىمى زور ەدى.

قاقپاق جاۋرىندى، ارىقتاۋ، اسا زور ءبىتىمدى، اياق-قولىنىڭ سۇيەگى ەرەكشە سوم تارتقان جيىرما جاسار سەرىك پەن ونەرحاننىڭ كۇرەسى تۇتاس جۇرتتى وزىنە قاراتقان. سەرىكتىڭ بەتىنە جەردەن العان ءبىر ۋىس قۇمدى شاشا ايباتتانا ۇمتىلعان ونەرحان ءبىر قولىمەن سەرىكتىڭ قىلتاسىنان وزىنە قاراي تارتىپ، اشادان الىپ جىعاتىن ادىسىنە كەلتىرمەك بولىپ ەدى، قايراتتى ەكى قولىمەن قارسى جاعىنىڭ ەكى جاق يىق بۇعاناسىن قىسىپ ۇستاپ، ارتىنا قاراي سەرپە يتەرگەن سەرىك ونەرحاننىڭ قولىن تايدىرىپ جىبەردى. ەكۋى بەلدەسىپ قالدى. سول ەكپىنمەن ونەرقاننىڭ شۇپەرەك بەلبەۋىنەن قاپسىرا ۇستاپ، اياعىن جەرگە تيگىزبەي ءۇيىرىپ اكەتتى دە، سەندەلەكتەپ قالعان اعا بالۋاندى باسىنا كوتەرىپ الىپ، سول قالپى جەرگە سالماقتاپ تاستاپ جىبەردى. شالقاسىنان قۇلاعان ارىس ورنىنان قوزعالماي جاتىپ قالدى. ەكى قابىرعاسى سىنىپ تالىپ قالىپتى.

ۇكىلەپ قوسقان قوڭىر بەستى دە العاشىندا نە ءداۋىر بايگەدەن ءۇمىتتى ەدى، شاڭ قاۋىپ سوڭىندا قالدى. ەسەسىنە جاربولدىنىڭ جەلتابان جۇيرىكتەرى  مامىربەكتىڭ اقتاناۋى مەن مۇحامجاردىڭ كەر اتى ىركەس-تىركەس كەلدى.

ەر مىنەزدى ونەرحان وسى جىعىلىسىنان كەيىن، ارىس مايدانىنا قايتا شىقپاپتى.

« ناردان ناردىڭ بويى ارتىق، بوز باسىن ايت. ەردەن ەردىڭ دەسى ارتىق، ءتاۋباسىن ايت»، دەپ القىنعان، اپتىققان كوڭىلىن باسىپ: «باۋىرىم سەرىك -  الاشتىڭ ارىسى بولۋعا لايىقتى جاس ۇلان. قۇداي قولداسا، بۇل دۇنيەدە ونى جىعاتىن ادام شىقپاس. جولىنا اق تىلەگىمدى ارنايمىن...» دەپ اعىنان اقتارىلىپتى قايران، ەر!..

 

اق ساپار

1958  جىلى قاراشانىڭ ەكىنشى جۇلدىزى. القابەك، بىلەزىك ءوڭىرىن قاسات قار باسىپ قالعان. كۇن بۇلتتى. شىڭىلتىر اياز. تۇلكىنىڭ قۇم توبەلى ادىرىنان قابا وزەنىن بەتكە الىپ شۇبىرا تارتىپ كەلە جاتقان بۇل ءۇش جولاۋشىنىڭ، تايلاق تۇيەدەي ۇلكەن اق تارلان اتقا ءمىنىپ، باسىنا قۇندىز بورىك كيىپ، ۇستىنە قالىڭ قارا ايۋ ىشىك كيگەن قوماقتىسى سەرىك تە، قاسىنداعى ەكۋى جىلقىشى قاناي مەن جولداسى ايتىكەن. اياعىن الشاڭداپ اتتايتىن اق تارلان اتتىڭ قوس جانارى جۇلدىزداي جانىپ، ومىراۋ ءتوسى تەرشىپ، قىزىنىپ العان. الدا ءالى ۇزاق جول بار. بۇرقاقتاپ قار جاۋا باستادى...

جولاۋشىلاردىڭ ءجونى بىلاي ەدى: بۇل كەزدە اتاعى الاتاۋداي دۇركۇرەپ تۇرعان سەرىكتى بىلەزىكتىڭ القابىن اشىپ، تىڭىن يگەرىپ، ءشيىن شاۋىپ جۇرگەن جەرىنەن ادام جىبەرىپ التاي ايماعىنا شاقىرتقان. كەلەر جىلى استانا بەجيڭدە بولاتىن مەملەكەتتىك دەنە تاربيە جارىسىنا قاتىناسۋ ماقساتىندا، شۇار دا ءوزىنىڭ دايىندىق جۇمىستارىن باستاپ كەتىپتى.

سەرىك القابەكتەن اتتانار كۇنى اۋىلدىڭ بارشا يگى جاقسىلارى جينالدى. اقشاعي مول ساقالى كەۋدەسىن جاپقان ماعاۋيا يمام يمەك ساپتى اساسىنا قوس قولىمەن توسىنەن تىرەنىپ: « بۇرىن كوز توقتاتىپ قاراماعان ەكەنمىن. بالام، كۇشىڭ قىزىل اسىعىڭدا ەكەن دەپ نايماننىڭ قارت بالۋانى تاۋكە باتىر سامۇرات بايعوزى بالۋاندى سىناعان دا ايتىپتى دەگەندەي، سەنىڭ بار قايراتىڭ ءبىر مۇشەڭە ەمەس، تۇتاس سۇيەگىڭە توشىن بولىپ ءبىتىپتى، قاراعىم. بۇل دۇنيەدە ساعان تەڭ كەلەتىن ەر تۋعان جوق. ءتاڭىرىنىڭ ءوزى سىيلاعان نەسىبەسىنە يە بول، اسساڭدا تاسىما، قىسىمعا جانشىل ما. زورلىققا قارسى قايرات بەر، زۇلىمدىققا قارسى ايبات بەر! ارعى اتاڭ قايىربايعا تارتىپ تۇرسىڭ. مارقۇم كەزىندە ار جاق، بەر جاقتى سەسكەندىرگەن ، ارقاسىنا تىزەسىن بۋىپ تۇيە، اياعىن بۋىپ وگىز كوتەرگەن جويپارا بالۋان بولعان ادام ەدى. اساۋ بەستىنى شوقتىعىنان باسىپ بۇك تۇسىرەتىن اتاقتى اق بالۋاندى جىققانىن ءوز كوزىممەن كورىپ ەدىم. سوندا كۇرەسەردە تىكىرەيگەن ءشاشى سىرما كەپەشىن كوتەرىپ كەتكەن ەدى. ۇمىتپاسام، سەن 1936 جىلى ەمەس، 1937 جىلى قاراشا ايىندا وسى قاراشيەنىڭ تۇكپىرىنلە دۇنيەگە كەلگەنسىڭ. ەندى مىنە تاۋداي جىگىت بولدىڭ، تۇعىرىڭنان تۇلەپ ۇشىپ باراسىڭ، جولىڭدى قىزىر وڭعارسىن! اق ساپار بالام!.. اق ساپار!..» دەپ اق باتاسىن بەرگەندە شىعارىپ سالۋعا كەلگەن بارشا اعايىن «ءاۋمين!» دەپ بەتىن سيپاپ ەدى.

« بەلدەسكەنگە بەلىڭدى بەر مە، وزگە جۇرت سۇراسا قازاقپىن دە! اناڭنىڭ اق ءسۇتىن، القابەكتىڭ اق ءدامىن ۇمىتپا!» دەگەن اۋىلداستىڭ اق تىلەگى جول بويى جادىندا جاڭعىرىپ جىگەرىن جانىپ كەلە جاتىر.

اۋىلدان سالت اتپەن شىققان جاس جولاۋشى التاي ايماعىنىڭ سارسۇمبە قالاسىنا، ودان ىلە-شالا ون ءۇشىنشى قاراش كۇنى ءۇرىمجى قالاسىنا جەتىپ، سول كۇنى شۇار دەنە تاربيە كوميتەتىنە تىركەۋگە الىنىپ، رايوندىق بالۋاندار كومانداسىنىڭ مۇشەسى بولىپ، قاربالاس جاتتىعۋىن باستاپ كەتەدى.

 

بيىككە قانات قاققان دا...

اۋىلدىڭ اق شاڭىندا الىسىپ ەركىن وسكەن سەرىككە قالا ءومىرىنىڭ ماشاقاتى وڭايعا سوقپادى. كۇرەس بارىسىندا ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى تاسىلدەرىنىڭ قاراپايىم، قارا ءدۇرسىن ەكەنىن ءتۇسىندى. يكەمدى دە ۇتىمدى كۇرەستىڭ جاڭا تەحنيكالارىن مەڭگەرۋ كەرەكتىگىن ۇقتى. حاق تاعالا بويىنا ايرىقشا دارىتقان كۇش قۋاتىنىڭ ارقاسىندا شۇار دىڭ ءار ايماعىنان، ىشكى قىتايدان كەلگەن بالۋانداردىڭ بارلىعىن ۇتىپ، قىسقا ۋاقىت ىشىندە ءوزىنىڭ مىقتى سپورتشى ەكەنىن، كومانداعا دا، باپكەرى سىبە ۇلتىنىڭ ازاماتى شىن شيۋعا دا تانىتىپ ۇلگىرەدى. جالپاق جاۋىرىندى، مويىن جوتاسى دوڭەس جال تارتىپ تۇتاسىپ كەتكەن، كەڭ كوكىرەگى كوتەرىڭكى، قاپ-قارا، ءتىپ-تىك قىسقا شاشتى، تۇكسيگەن بيىك قاباق، قارشىعا كوزدى كەيىپكەرىمىزدىڭ جاسى بۇل كەزدە 21-گە، بوي تۇرقى 190 سانتيمەترگە، سالماعى 108 كيللوگرامعا جەتكەن. باپكەر ءسال ەتەيىپ كەتكەن سەرىكتىڭ سالماعىن جەڭىلدەتىپ، ارەكەتىن شيراتا ءتۇسۋ ءۇشىن، ميحناتتى جاتتىعۋدى جالعاپ، سەرىكتىڭ سالماعىن 105-101  كيللوگرامعا توقتاتتى. حالقارالىق ەركىن كۇرەستىڭ سول كەزدەگى تالابى بويىنشا سەرىك ءار قانداي اۋىر سالماقتىڭ قاي-قايسىسىمەن دە كۇرەسىۋىنە بولاتىن.

ەل ىشىندەگى العاشقى الامان         1959 جىلى، ناۋىرىزدىڭ 15-31 كۇندەرى ىشكى موڭعولدىڭ كوحقوت قالاسىندا ءوتتى. موعڭولدىڭ 98 كيللوگرامدىق سالماقتاعى بالۋانى سەنگى سەرىكتى مىسە تۇتپاي قولىنىڭ ۇشىن عانا بەرىپ امانداسىپ، «مايداندا سيراعىڭدى شاعامىن»، دەپ ايبات شەككەنىن ەلەڭ قۇرلى كورمەي، بوز كىلەمنىڭ ۇستىنە الىپ ۇرىپ، كەۋدەسىن تىزەسىمەن نىعارلاپ باسقان جەرىنەن سۋديا ارەڭ تۇرعىزىپ الادى. «مەنمىن» دەگەن بالۋاننىڭ ءبارىن جىققان سەرىك بۇل بايگەدەن كەۋدەسىنە التىن مەدەل تاعىپ قايتادى.

بۇكىل مەملەكەتتىك جيرما ەكى ولەكە مەن قالادان قاتىسقان بالۋاندار كۇرەسى وسى جىلى، ءساۋىردىڭ 12-27 كۇندەر ارالىعىندا شاڭحاي قالاسىندا وتەدى. اۋىر سالماقتىڭ حالقارالىق ەركىن كۇرەس تۇرىنەن سەرىكتىڭ توبىندا سەگىز بالۋان بىردەي سىنعا تۇسەدى.

سەرىكتىڭ العاشقى كەزەگى تاعى دا ماڭعولدىڭ سەنگىسىنە ءدۇپ كەلەدى. وتكەن جولى بارماعىن شايناپ قالعان سەنگى بۇل جولى بارىن سالىپ باقتى. ەكىشى مايداندا سەرىك ۇدەتە شابۋىلعا ءوتىپ، سەنگىنىڭ ءالسىز تۇسىن تاۋىپ، جاندى جەرىنەن ايلاسىن اسىرىپ، اياعىن اسپاننان كەلتىرىپ، جاۋرىنىن جەر جاستاندىرىپ، باسىنان اتتاپ كەتەدى. ءساتتى باستالعان سايىستان كەيىن، ارت- ارتىنان التى بالۋاندى جىققان سەرىك ەندى شەشۋشى جارىسقا جولداما الادى.

ءساۋىردىڭ 21 كۇنىنە تۋرا كەلگەن اقتىق سىن دا سەرىك شاندۇڭ ولكەسىنىڭ بالۋانى لايكامەن بەلدەسەدى. نىعىز مايدا سارى شاشتى، شەگىر كوزدى، سالماعى 130 كيللوگرامدىق، 29 جاسار وسى ورىس بالۋانمەن الىسۋ وڭايعا سوقپادى. قارا ەتى قالىڭ لايكانى كۇرەس ۇستىندە تەر باسىپ، دەنەسى سابىندانىپ، قارپىپ ۇستاۋ قيىنعا سوقتى. ءبىرىنشى مايداندا سەرىك لايكانى شۆەتتىڭ سارى توقال بۇقاسىنداي ءبىر اۋناتىپ، ەكى ۇپاي العانىمەن، ەكىنشى مايداندا ەكۋى دە قۇرالاقان شىقتى. ءۇشىنشى مايداندا دەنەسى قىزىپ بۋىرقانىپ العان سەرىك لايكانى قولتىعىنىڭ استىنان قاپسىرا ۇستاپ، كىلەمنىڭ ۇستىنە سول جاق قىرىنان بۇراپ اپارىپ سوعادى دا، شاپشاڭ قيمىلداپ جاۋرىنىن جەرگە نىعاي باسىپ تىپىر ەتكىزبەي قويادى. تورەشىنىڭ ىسقىرىعى دا شالىندى.

قحر سپورت كوميتەتىنىڭ توراعاسى حى لۇڭ سەرىكتىڭ موينىنا «قحر حالقارالىق ەركىن كۇرەسىنىڭ اعا جۇلدەگەرى» دەگەن التىن القاسىن اسادى. كوماندالىق ەسەپ بويىنشا دا ەركىن كۇرەستىڭ التىن لوڭقاسىن ارقالاپ قايتادى.

وسى جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ 1-15 كۇنى ارالىعىندا، بەجين قالاسىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق بالۋاندار كۇرەسىندە سەرىك اۋىر سالماقتاعى التى بالۋاندى جىعىپ، مەملەكتتىك بالۋاندار كومانداسىنا مۇشە بولادى. بۇل جارىستا سەرىك جاپونيا باپكەرىنەن ءتالىم العان، 129 كيللوگرامم سالماقتاعى بەجين بالۋان گاۋ ءۇيدى جىعىپ، اعا جۇلدەگەر اتاعىن قورعاپ قالادى.

1960-1962 جىلدار ارالىعىندا سەرىك قىتايدىڭ 29 ولكە، قالاسىندا بولىپ وزىنە تەڭ كەلەرلىك بالۋانداردىڭ بارلىعىن اساۋ جامباستىڭ استىنا باسادى. 1960 جىلى موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ اتاقتى بالۋانى بالاداي سەرىكتى ارناۋلى كوحقوت قالاسىنا بەلدەسۋگە شاقىرىپ، ەكى رەت كۇرەسىپ الا الماعاسىن اقىرى كۇدەرىن ۇزەدى. سەكەڭ سول جىلدارى مەمەلەكەتتىك سپورت كوميتەتى جاعىنان، «مەمەلەكەتتىك ءبىرىنشى دارەجەلى سپورتشى»، «مەمەلەكەتتىك ەركىن كۇرەستىڭ اعا جۇلدەگەرى»، «سپورت شەبەرى»، «اعا جۇلدەگەر» سىندى قۇرمەت وردەندەرىن يەلەنىپ، قحر پريزدەنتى ماۋدىڭ دا قابىلداۋىندا بولادى.

 

«قۇرىش دىڭگەك»

وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قىتايدىڭ جابىق، توماعا تۇيىق ساياساتى سالدارىنان سەرىك الەمنىڭ ۇزدىك بالۋاندارىمەن كۇرەسۋگە مۇمكىندىگى بولا قويمادى. دەگەنمەن، 1959 جىلى قازان ايىنىڭ 10-19 كۇندەرى ارالىعىندا قحر-دىڭ قۇرىلعانىنا ون جىل تولۋ ورايىمەن شاڭحايدا وتكىزىلگەن بالۋاندار جارىسىن دا، جاپونيانىڭ، كۋبانىڭ، ءۇندىستاننىڭ، موڭعوليانىڭ، كسرو-نىڭ كۇشتىلەرىمەن بوز كىلەمدە جۇزدەسۋدىڭ ورايى كەلەدى.

قازاننىڭ 11 كۇنى ءۇندىستاننىڭ بالۋانى ءتابيندىرانى وڭاي جىعىپ، جولىن اشقان سەرىك ەندى سوۆەت وداعىنىڭ حالقاراادا الدىڭعى دەڭگەيدە تۇرعان باۋاندارىمەن بەلدەسەدى. قازاننىڭ 16-17 كۇندەرى سەرىك سالماعى 120, 130 كيللوگرامم كەلەتىن ورىستىڭ، ۋكرايىننىڭ ەكى بالۋانىن وماقاستىرادى دا، ءبىر كۇن تىنىعىپ، 19 كۇنى سوۆەت وداعىنىڭ بالۋانى، الەمدىك ەركىن كۇرەستىڭ اعا جۇلدەگەرى، 142 كيللاگرامدىق سالماقتاعى نيكامەن (سەرىكتىڭ ءوز اتاعانى) كۇرەسەدى.

اقتىق سىندا ارپالىسقان ەكى الىپتىڭ سايىسىن، قىتايدىڭ سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيسترى جوۋ ىنلاي كەلىپ كورەدى.

سىن ساعاتتا ساعى سىنىپ، بەتى قايتىپ كورمەگەن سەرىككە مىناۋ نيكانى بىردەن الىپ ۇرۋ قيىنعا سوعادى. العاشقى ەكى مايداندا ەكۋىدە ءبىرىن-ءبىرى الا الماي كوپ جۇرەدى. ءۇشىنشى مايداندا سەرىك شاپشاڭ شابۋىلعا ءوتىپ، نيكانىڭ جۋان بەلىنەن قاپسىرا قۇشاقتاپ، قايىرا لاقتىرىپ ەكى رەت اۋناتىپ تاستايدى دە، العان ارتىق ۇپايىمەن باسىم تۇسەدى.

مايدانعا جاقىن ساحىنادا وتىرعان جوۋ ىنلاي كۇرەستەن كەيىن سەرىكتىڭ قولىن الىپ: « سەن ناعىز جوۋڭ گونىڭ قۇرىش دىڭگەگى ەكەنسىڭ! ونەرىڭ ۇستەم بولسىن!» دەپ العىسىن ايتادى.

كسرو-نىڭ اعا بالۋانى نيكا «حالقارالىق ەركىن كۇرەستىڭ اعا جۇلدەگەرى» دەگەن التىن مەدالدى سەرىكتىڭ موينىنا ءوز قولىمەن اسىپ: « مەن حالقارالىق مايداندى ون ەكى جىل سۇرادىم. ادامزاتتان تۇڭعىش رەت وسى سەرىكتەن جىعىلىپ تۇرمىن. مىناۋ جاس بالۋاننىڭ ەركىن كۇرەستە الەمنىڭ اعا جۇلدەگەرى بولاتىنىنا ەش كۇمان كەلتىرمەيمىن»،  دەپ اعىنان اقتارىلادى.

***

1962 جىلى مامىردىڭ 10-25 كۇندەرى ارالىعىندا حۋبي ولكەسىنىڭ ۋحان قالاسىندا رەسپۋبليكالىق ەركىن كۇرەس شەبەرلەرىنىڭ بايقاۋى وتەدى. ۇللتتىق قۇرامانىڭ بالۋانى سەرىك بۇل جارسقا شۇار-دىڭ اتىنان تۇسەدى. وسىدان ءبىر اي عانا بۇرىن ۇرىمجىدە سوقىر ىشەك وپەراتتسياسىن جاساتىپ، ءالى تولىق ساۋىعا قويماعان سەرىك بۇل الامانعا تاۋەكەل ەتىپ كەلەدى.

جارىس ۇستىندە جاراقاتىنىڭ اۋىرعانىنا قاراماي سەگىز بالۋاندى جىعىپ، توعىزىنشىسى وسى گانسۋلىق اساۋ قارا سارلىق بۇقا بالاۋان اتانعان گاۋ بودان دەگەن قالىپ ەدى. قازاقتىڭ سالبۋرىن ساپارعا اتتانعاندا تاڭىرىدەن تىلەك تىلەپ، «ۇيىرىمەن ءۇش توعىز» دەيتىن ناقىلىن كوڭىلىنە ىرىم ەتىپ، مىناۋ توعىزىنشى بالۋاندى، «سوعىپ الىپ»، قانجىعاسىنا «ولجا» ەتىپ بايلاپ قايتۋدى ىشتەي سەرىت ەتكەن سەرىك، بەلىن كوك جاسىل تورعىن بۇلمەن توعىز قاباتتاپ وراپ، «ا، قۇدايلاپ!..» ۇستاسقان جەردەن گاۋ بوداندى الىپ سوعىپ، التىن مىنبەدەن كورىنەدى.

جارىستان كەيىن جولداستارى ارىستىڭ بەلىندنگى تورقانى شەشكەندە، وپەراتسيا جاساتقان جەرىنىڭ كوك ەتى قايتا جارىلىپ، ىسىنگەن قىزىل ىشەگى سىرتىنا تەۋىپ، اۋزىنان قان اعىپ تۇر ەكەن. كوزى قاراۋىتىپ، تالىقسىپ بارا جاتقان سەرىكتى قاسىنداعى جىگىتتەر سۇيەي بەرەدى...

وسى جارىستان كەيىن سەرىككە مەمەلەكەتتىك سپورت كوميتەتى «قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇلدەمدىك (ماڭگىلىك) اعا جۇلدەگەرى» اتاعىن بەرەدى.

 

سەرىك پەن سامات

وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى التايدان اۋا كوشكەن ءبىراز ەل، قازاقستاننىڭ شىعىس بولەگىندەگى اۋداندارىنا قونىس تەبەدى. ەل قايتا قوپارىلا قايتقاندا، التايلىق كاكىم دەگەن اقساقالدىڭ قازىكەي دەگەن اپكەسى وسى بەتتە قالىپ قويادى. ودان قاتيرا، قاتىش تارايدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان سامات وسى قاتىشتىڭ ۇرپاعى. ال، قازىكەي اپامىز جاسىنان تاقىمىنا قۇرىق قىستىرىپ جىلقى كۇزەتكەن، ەر جۇرەك، ەر مىنەزدى، «دىمىكتىڭ جولبارىس قىزى» اتانىپ، اينالاسىنا ەرتە ءمالىم بولعان قارۋلى ادام ەكن. 1924-1925 جىلدار ارالىعىندا ارىسقا ءتۇسىپ، كسرو كولەمىندە 1, 2- دارەجەلى جۇلدە الىپ، قازاقتىڭ تۇڭعىش ايەل بالۋانى اتالعانىن دا وسى ساتتە ەسكە الا كەتەيىك. ساماتقادا وسى قاسيەتتى اناسىنىڭ ءشاراپاتى جۇققانعا ۇقسايدى.

1986 جىلى جاپونيادا ەركىن كۇرەستىڭ ازيا چەمپيونى اتانعان سامات رامازانۇلى - ابايدىڭ 150 جىلدىق تويىندا دا باس بايگەنى جەڭىپ العان تەكتى سپورتشى. 1992 جىلى، التايدىڭ ارى جاعىندا، كاكىم اتاسىنان تارايتىن اعايىندارىن ىزدەي بارعان جولىندا، ارناۋلى سەرىك بالۋانعا سالەم بەرىپ، فاتيحاسىن الىپ قايتپاق نيەتتە، ات باسىن بۇرىپتى.

سامات كەلگەندە سەرىك ەسىكتىڭ الدىندا باتپاق يلەپ، شارباق قوراسىن سىلاپ جاتىر ەكەن. سامات اعاسىن كورگەندە قولىنىڭ باتپاعىنا قاراماي، ءتوس قاعىسىپ امان-ساۋلىق سۇراسادى. داستارقانعا جايعاسقاسىن سامات: «ءسىز قازاقتىڭ اعا بالۋانىسىز، قىتايدىڭ قالى كىلەمىندە الىسقانىڭىزبەن، ەسىمىڭىز قازاق ەلىنە ەجەلدەن ءماشھۇر. سىزگە كەلىپ، سالەم ەتىپ ءديدارلاسۋ كوپتەن بەرگى ارمانىم ەدى»، - دەپ ءبىر ءتۇيىپ قويادى.

داستارقاننىڭ ءتورت جەرىنەن ءتورت ءتۇرلى ءدام الىپ، شىتىنا ءتۇيىپ جاتىپ: «بالالارىما اپارىپ بەرەيىن، اتالارىنا تارتقان ەر بولسىن»، - دەگەن سامات، سەكەڭنىڭ تۇلعاسىنا تامسانا قاراپ ساپتاستارىنا: «اعامىز اتاننىڭ سۇيەگىندەي بىتىمىندە ەرەكشە اسىلدىق بار، تەڭدەسسىز كۇشتىڭ يەسى ەكەن. ارىستىڭ ءپىلى ەكەنىندە داۋ جوق. شۇڭعىل كوزى، بۇركىت قاباعى ايدىنعا بىتكەن، قيمىل ىڭعايى تۇيعىن سياقتى بولار ما ەكن. تۇسپەسى تۇسكەندە قانداي الىپتى دا جىقپاي قويماس»، -  دەپ  تاڭدانىسىن جاسىرا الماپتى. ءىنىسىنىڭ قوشەمەتىن ەستىپ كەڭك-كەڭك ەتىپ كۇلىپ العان سەكەڭ: «ارىستاننىڭ دا، ايۋدىڭ دا ءتىسى باتپايتىن ناعىز ءپىل ءوزىڭ بولارسىڭ، شىراق. شىركىن، مىناعان مەنىڭ جۇرەگىمدى بەرسە دۇنيەدە ەشكىم شاق كەلمەس!..» دەپ اقتارىلىپتى. بۇل كەز سەكەڭنىڭ ەلۋدى القىمداپ قالعان شاعى ەدى.

***

تۇياعى قىزعان تۇلپارداي باۋىرىن ەندى جازىپ شابار تۇسىندا، توپشىدان سوققان قىتايدىڭ قىزىل سويىلى ونىڭ قاناتىن قايىرىپ تىندى. 1962-جىلى، «سوۆەت وداعىنىڭ ەلەمەنتى» دەگەن قياناتپەن ارىس كۇرەس مايدانىنان ءبىرجولا الاستاتىلدى. اش بۋراداي بۋىرقانعان قۇسالى سەرىك تۋعان اۋىلى قاباعا قايتا ورالعان تۇسىندا نە ءبارى جيرما ءتورت-اق جاستا ەدى... بوز كىلەمدە اسىر سالعان بەس جىلدىق سپورتتىق تاريحىندا ەركىن كۇرەستىڭ ون نەشە مارتە چەمپيونى-تىن.

اتا مەكەنى القابەككە كەلىپ ەل قاتارلى، جىلقى كۇزەتىپ، وتار بارىپ، جايلاۋ شىعىپ جۇرگەن سەكەڭدى الىستان اعايىن ات ارىتا ىزدەپ كەلىپ، سالەم بەرىپ: « قۇداي بەرگەن قۋاتىڭمەن تالاي جەردە قازاقتىڭ اتىن اسپانداتتىڭ، شىراق، بىزگەدە ءبىر كۇشىڭدى كورسەتشى، كوز ايدىم بولايىق»،- دەپ قولقالايتىن كورىنەدى. سوندا سەكەڭ: « ە... حالايىق، كۇش كورسەتەر جەرىم بۇل ەمەس ەدى. ەندى الەمنىڭ مىقتىلىرىمەن ۇستاسار تۇسمىدا، زامانمنىڭ سيقى مىناۋ بولدى، ىستەتپەگەن كۇش ارام، جاستارعا ۇلگى بولسىن...»،- دەپ دەرەدە بايلاۋلى تۇرعان ۇلكەن قوڭىر اتتى جىعىپ، باۋىرىن بايلاعان ارقاننىڭ ءبىر ۇشىن يىعىنان اسىرا سالىپ، ارقانعا ەكى قولىن سالىپ، ىرعاڭقىراپ تۇرىپ ءبىر ىشقىرىنعاندا جىلقىنى كەۋدەسىنەن اسىرا كوتەرىپ اكەتىپتى.

***

ءومىرىنىڭ سوڭىندا جاپاندا وسكەن جالعاز قاراعايداي كۇي كەشىپ، شيرىعىپ، بۋلىققان بالۋان 1994-جىلى قىركۇيەكتىڭ ەكىنشى جۇلدىزىن دا ەلۋ سەگىزگە قاراعان جاسىن دا بۇل دۇنيەدەن قايتتى. اڭىراپ قالعان ەلى ارۋلاپ، تۋعان توپىراعى بىلەزىك وزەنىنىڭ جاعاسىنا قويىپ، باسىنا كۇمبەز ورناتتى. ىزدەۋسىز، سۇراۋسىز قالعان جوق. ەسكە الۋ كەشتەرى مەن مۇشەل تويلارى دۇركىرەپ ءوتتىپ جاتتى. باتىردىڭ اتىنا لايىق سپورت كەشەنىن بەرەيىك دەگەن ۇسىنىستار دا بولدى. بىراق، ونداي نامارتتىك قىزىل ۇكىمەتتىڭ قولىنان كەلمەسى بەلگىلى ەدى ارينە.

بۇل كۇندە، بالۋاننىڭ عاجايىپ قايراتى حاقىندا اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەرىن ەلى الىدە ساعىنىشپەن تامسانا ايتىپ ءجۇر. اتاسىنداي الىپ بولسىن دەگەن سەرىك ەسىمدى سابيلەر دە اتپال ازامات بولىپتى...

...بالۋاننىڭ شىمىر تۇلعاسىنا ەسكەرتكىش بولارلىق التايدىڭ سارى مىسى مەن اق التىنى قىتايدىڭ قوينىنا اعىلىپ جاتىر. بالۋان كوتەرگەن  مار-ءمار تاستار اق سارايلاردىڭ ەدەنىندە قالدى تاپتالىپ...

***

باتىر رۋحىنىڭ اقىرعان، وكتەم، اششى داۋسى ازات ەلىنىڭ اسپانىندا قالىقتاپ، جاس وركەننىڭ ساناسىندا جۇرسە وعان دا قۇبا-قۇپ دەر ەدىك.

Abai.kz

0 پىكىر