جۇما, 28 ءساۋىر 2017
20 ءساۋىر, 2017 ساعات 15:43 بىرلىك 1425 33 پىكىر

بۇقارالىق سانانى وزگەرتۋگە ارنالعان باعدار

ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى «ەلىم، جەرىم، قازاقستانىم» دەپ ەمىرەنگەن پاتريوتتارىنا قۋانىش سىيلاپ، رۋحاني كۇش-جىگەرىن قاناتتاندىرىپ ءدۇر سىلكىندىردى. ءبىز ەلباسىنان وسى ءسوزىن، وسى يدەياسىن كۇتىپ ەدىك. دەمەك وسى ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت 25 جىل تولعاتقان بولار. اسىعىستىق ەتسەك اپاتقا كەتەسىڭ. كوپ ويلانىپ، كوپ تولعانىپ، ىشكى سىرتقى فاكتوردى ەسەپكە الا وتىرىپ ءبىر اتتاپ، ءبىر شۇقىپ وتىرىپ العا جىلجۋ قاجەت بولدى.

رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىن ۇسىنۋ وڭاي دۇنيە ەمەس ەكەنىن سەزىنەمىز. تاۋەلسىزدىك العان كەزدەگى  كەدەرگىلەر دە، كەڭ ويلانىپ شەشەتىن ماسەلەلەر دە مول بولدى.

ولار:

  1. كەڭەستىك يدەالوگيامەن ۋلانعان حالىقتىڭ (ۇلتىنا قاراماي) ساياسي تانىم تۇسىنىگىن، تۇيسىگىن وزگەرتۋ;
  2. جاڭا نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدەي وتىرىپ، جاڭا ساياسي يدەولوگيانى ەڭگىزۋ، ءسىڭىرۋ، ۇيرەتۋ، شىعارماشىلىقپەن (تۆورچەسكي) يگەرۋ;
  3. كەڭەستىك رەجيم كەزىندە حالىق قورقىنىش پەن ۇرەيدە ءومىر ءسۇردى. سول رەجيمنەن كەتكەلى 25 جىل بولسا دا حالىقتىڭ ساناسىنان ءالى دە تولىق ارىلا قويعان جوق. ونىڭ دا ءوز سەبەبى بار...
  4. ۇرەيدە ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ الەۋەتى تومەن، جاڭا قوعامدى الىپ ءجۇرىپ كەتەتىن ادامي كاپيتال ناشار، ساپاسى قۋاتسىز، رۋحى ولگەن. تەكقانا ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ ءبىر ءتىلىم نان ءۇشىن كۇرەستى. حالىقتى وسى ۇرەيدەن ارىلتۋعا ۋاقىت قاجەت بولدى.
  5. وداق كۇيرەگەننەن كەيىن ەل ەكونوميكاسى قۇردىمعا كەتتى. تونالدى، قۇلادى، قۇلدىرادى. وسى ەكونوميكانى ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ ەڭبەك ەتكەنىمىزگە 25 جىل بولدى. ەلباسىنىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋىنىڭ ارقاسىندا ەكونوميكامىز اياقتان تۇردى.

ساياساتتىڭ شەبەر زەرگەرى ەلباسىمىز وسىعان دەيىنگى 25 جىل بويى  «ءبىر حالىق، ءبىر ەل، ءبىر تاعدىر» دەگەن ۇستانىمدى حالىقتىڭ زەردەسىنە قوندىردى. ناتيجەسىندە ەلىمىز ءوزىنىڭ جەكە دارا سۋۆەرەنيتەتى بار، تۇلعالى  مەملەكەت بولىپ قالىپتاستى. الەمنىڭ ساياسي ارەناسىندا «قازاقستان» دەپ اتالاتىن جاس مەملەكەت  بەيبىتشىلىكتىڭ، ىنتىماقتىقتىڭ، ادامي گۋمانيزمنىڭ سيمۆولىنداي ەلەستەپ، باقىت پەن باياندىلىقتىڭ بەسىگىندەي تۇسىنىك قالىپتاستىردى.

ءبىز كورشىلەرىمىزدى دا، مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى ارىستاندى ەلدى دا دوس سانادىق. وسىلار وكپەلەمەسىن، وسىلاردىڭ قاباعىنا كىربىڭ ۇيالاماسىن دەپ ءبارىن بەردىك. نيەتىمىزدىڭ كەڭدىگىنەن سۇراعانىن بەرە وتىرىپ، وزىمىزدە ەپتەپ كوتەرىلىپ، ەكونوميكامىزدى ءبىر ىزگە سالدىق. بەرەگەن قولىم الاعان. وسىلايشا سىرتقى دوستاردى دا، ءبىر جولعا قويىپ الدىق. ولاردى سەنىم قۇنداعىنا بولەدىك. وسىلايشا الىس، جاقىنداعى ەلدەرمەن بەيبىت،  قاتار ءومىر ءسۇرىپ ساياسي كەم-كەتىگىمىزدى تۇزەپ الدىق. بۇعان دەيىن وسى ارالىقتا ەكونوميكانى الدىڭعى كەزەڭگە قويىپ، ەل ەكونوميكاسىن كوتەردىك. ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى بۇدان 25 جىل بۇرىڭعى دەڭگەيىنەن كوتەرىلىپ جاڭا ساپاعا يە بولدى. بۇل ۋاقىتتى يگەرگەننىڭ كۋاسى. ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ وسىناۋ ۇشتاسقان جايلى مۇمكىندىگىن پايدالانىپ، ەندى رۋحاني قۇندىلىعىمىزدى كوتەرەتىن ۋاقىت كەلگەنىن ەلباسى نىساناعا الىپ، كوپ جىل تولعاتقان ءىسىن بۇگىن مىنە الدىمىزعا جايىپ سالدى.

ەلباسى بۇدان بۇرىن جاريالاعان  بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىندا «رەفورمانىڭ ءمانى – ۇلتتى جاڭعىرتۋدا. ۇلتتىڭ ساپاسى، حالىق رۋحىنىڭ كۇشىندە...» دەگەندى. كورىپ وتىرسىزدار، ەلباسى سونداعى ايتقان فيلوسوفيالىق تۇجىرىمىن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى تانىمدىق، ادىسنامالىق ماقالاسىندا تەرەڭدەتىپ، ءىس جۇزىندە قولدانۋ فۋنكتسيالارىن كورسەتىپ بەرگەن.

ماقالانىڭ تۇپكى ماقساتى: قازاقستان حالقى ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ. ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى بۇقارالىق سانانى وزگەرتۋ، ادامي كاپيتالدى ساپالاندىرۋ، ونى رۋحاني جاڭعىرتۋ. ەلباسىنىڭ ماقالاسى گازەت بەتىنەن ورىن العاننان كەيىن قۇپتاعان، قۋانعان، قولداعان ۇسىنىستار ايتىلدى.  ءالى دە ايتىلا بەرەتىن سياقتى. دەمەك، ومىردە سول رۋحاني جاڭعىرتۋدى قاي ىستەن باستاۋىمىزدى ەڭ اۋەلى نەنى قولعا الۋىمىزدى كورسەتىپ، وي بولىسكەن ۇسىنىستار از. وسىعان وراي ءوز ۇسىنىسىمدى ءبىلدىرۋدى ءجون كوردىم.

  1. ۇلتتىق كود: ەلباسى ماقالاسىندا «ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ» دەپ ناقتىلاپ بەرگەن.

ۇلتتىق كود دەگەن نە؟ وسى ۇعىمدى ءبىز ەڭ اۋەلى انىقتاپ العانىمىز دۇرىس بولار. ۇلتتىق كودتى قۇراۋشى ۇعىمدار ءتىل، ءدىل، ءدىن، تاريح جانە مادەنيەتىمىز، رۋحاني بايلىعىمىز. وسىلار ارقىلى قازاقستان حالقىنىڭ بەت-بەينەسى ەرەكشەلەنەدى. ءبىز كوپ ۇلتتى ەلمىز. سونىڭ ىشىندە توتالنىي ۇلت- قازاقتار ەلىمىزدىڭ 70% قۇرايدى. دەمەك، مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت-قازاق. بۇل ۇعىمدى رەسپۋبليكامىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىپ بەرگەن. ەشكىم داۋ ايتا المايدى. مىنە، وسى ۇلتقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءومىر سۇرەتىن باسقا ۇلت دياسپورالارى توپتاسىپ، ۇيىسىپ ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ قالىپتاسۋدى تاعدىر دا، تاريح تا، بۇگىنگى بولمىس تا ءبىزدىڭ پەشەنەمىزگە جازعان ەكەن. مەن ۇلى ۇلت-قىتايمىن، اعىلشىنمىن، نەمىسپىن، ورىسپىن، ۋكراينمىن دەپ ءۇي ىشىنە ءۇي تىگىپ جىك شىعاراتىن مۇمكىندىك جوق. وسى ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ما؟ وندا وسى ەلدە ولار دياسپورا. ازشىلىق كوپشىلىكتى مويىنداۋ كەرەك. ول بۇگىنگى زاڭدىلىق. ويتسە، بيلىك تە، قوعام دا، دياسپورالار دا قازاق ۇلتىنىڭ ادامي ساپاسىن كوتەرۋ كەرەك. ۇلتتىڭ ءتىلىن، ءدىنىن، تاريحىن، مادەنيەتىن كوتەرۋ ارقىلى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ بەت-بەينەسى ەرەكشەلەنەدى. بۇل ەرەكشەلىك بۇكىل رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ ماقتانىشى بولۋ كەرەك. سوندا عانا بۇقارالىق سانا وزگەرەدى. سوندا عانا ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى جاڭعىرادى، جاقسارادى. سوندا عانا ءبىرتۇتاس ۇلت بولا الادى.

ءبىزدىڭ ءسوز ەتكەن وسى ۇعىمداردى جيناقتاپ، توپتاستىرىپ سيمۆوليكالىق (نىشاندىق) فورماعا ءتۇسىرىپ ەلتاڭبا، تۋىمىزدى جاسادىق. ونى كونستيتۋتسيامىزدا بەكىتتىك. ۇلتتىڭ جانى، ءتانى بولعان ءتىلى، ءدىلى، تاريحى، مادەنيەتى، رۋحاني قۇندىلىعى وسى نىشانعا ەنىپ ۇلتتىڭ ۇلىقتايتىن، ەل بولىپ باس يەتىن، حالىق بولىپ قاستەرلەيتىن نىشانىمىزعا اينالدى. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ۇلتتىق نامىسىن قايرايتىن، جىگەرىن ۇشتايتىن، ەلىنىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن سەنىممەن جەتەلەيتىن، ماقتانىش تۋدىراتىن وسى ەلتاڭبامىز بەن تۋىمىز. دەمەك، ۇلتتىق كودتىڭ نىشاندىق ابستراكتىق بەلگىسى ەلتاڭبا مەن تۋىمىز. ءبىز وسىنىڭ الدىنا جۇگىنەمىز، باس يەمىز، تىزە بۇگەمىز، ۇلىقتايمىز. كوك تۋىمىز كوك اسپاننىڭ استىندا جەلبىرەپ شىعا كەلگەندە كوزىمىزگە جاس الامىز. نەگە؟ وندا مىڭجىلدىق، ەكى-ءۇش مىڭجىلدىق بابالارىمىزدىڭ كوز جاسى كول بوپ جاتىر، قانى سۋداي اعىپ جاتىر، ارۋاقتارىمىز اھ ۇرىپ اۋناپ ءتۇسىپ جاتىر. ءيا، ءبىزدىڭ كودىمىز-ءتىلىمىز، ءدىلىمىز ەلتاڭبا، كوك تۋىمىز. قاتە جىبەرسەم، قاعىس كەتسەم ەلتاڭبام، كوك تۋىم كەشىرە كور! دەپ جۇگىنەمىن.

  1. ەلباسى «ۇلتتىق جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋ، اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ تۋرالى سونشاما جاقسى تۇسىنىك بەرگەن. ول ماقالادان اسىرىپ ايتا المايمىز. لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋگە بايلانىستى دايىندىق جاسالىپ جاتقانى تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە (№70 (29051), كەزىندە حالىق قالاۋلىسى بولعان، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى بەلگىلى جازۋشى الدان سمايل جاقسى جازدى. دەمەك، لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ عىلىمي نەگىزى دايىن بولىپ قالعان. وسى دۇنيەلەردى ساراپتاپ ساياسي شەشىم شىعارۋ عانا الدا تۇرعان جۇمىس سياقتى.

الفاۆيت دەگەنىمىز اسا قۋاتتى، كۇردەلى ساياسات. كەزىندە كوك تۇرىك يمپەرياسى بىرعانا بىتىگ (رۋنا) الىپبيىمەن بۇكىل ءبۇتىن يمپەريانى ءبىر تۋدىڭ استىنا ۇيىستىرا، توپتاستىرا الادى. شىعىسى مانچجۋريادان باتىسى ەدىلگە دەيىنگى 10 000 كم، وڭتۇستىك شىعىسى قىتايدىڭ ۇلى قورعانىنان، گيمالاي، گانسۋ، حانتاڭىرىنەن، سولتۇستىگى لەنا بويىنداعى تۇنەلىنە (ياكۋتيا) دەيىن 8000 كم الىپ ايماقتا ەكى ديالەكتىدە سويلەيتىن بۇكىل تۇركىلەردى ءبىر عانا الفاۆيتكە جۇگىندىردى. بۇلار نەگىزىندە «ي» جانە «ج» ءتىلدى حالىقتار ەدى. سول الىپ يمپەريانىڭ قۋاتى، رۋحى تۇركى حالىقتارىن XXI عاسىرعا الىپ كەلدى. دەمەك، ءبىزدىڭ قولدانعالى وتىرعان حالىقارالىق لاتىن ءالفاۆيتىمىز قازاقستان حالىقتارىن ۇيىستىراتىن بىردەن ءبىر قارۋ جانە قۋاتتى ساياسات بولماق. ءبىر ميلليارد ءۇش ءجۇز مىڭ قىتاي حالقى التى ديالەكتىدە سويلەيدى. باتىسى شىعىسىن، شىعىسى باتىسىن، وڭتۇستىگى سولتۇستىگىن اۋىزشا قاتىناستا تۇسىنبەيدى. بىرعانا يەروگليفپەن تۇسىنىسەدى. سول ءبىر عانا يەروگليف بۇكىل قىتاي حالقىن ۇيىستىرىپ وتىر. لاتىن ءالىپبيى دە ءبىزدىڭ حالقىمىزدى سول دەڭگەيدە توپتاستىرا الادى. وسىعان بايلانىستى ويىمدى ايتسام، قازاقستاننىڭ الەمگە تانىلعان، مويىندالعان جالعىز فونەتيگى ءالىمحان جۇنىسبەكتىڭ ۆاريانتىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ ءجون سياقتى. بۇقارالىق سانانى وزگەرتۋگە بايلانىستى ەلباسى ماقالاسىندا ەرەكشە توقتالادى. ۇنەمى فيلوسوفيا ايتىپ، ۇگىت ناسيحات جۇرگىزە بەرسەڭ حالىق مەزى بولادى. سوتسياليزم زامانىندا بۇنداي ۇگىت ناسيحاتتىڭ نەبىر ءتۇرىن كوردىك. ناتيجە بولمادى. «ادام» اتتى پەندە ەڭبەكتەنۋمەن قاتار كوڭىلدى دەمالىپ، ويناپ، كۇلۋ كەرەك. تويلاۋ كەرەك، شالقىپ-تولقىپ قۋانۋ كەرەك. ونسىز ءومىر ءمانسىز. ادام سۇلۋلىققا، ادەمىلىككە، ۇيلەسىمدىككە قۇشتار. وسى قۇمارلىعىن، قۇشتارلىعىن ۇلتتى ۇيىستىرۋعا ءبىز نەگە پايدالانبايمىز. ۇنەمى قامشى ءۇيىرىپ، ۇرەيدە ۇستاۋدى كىم جاقسى  كورسىن. ادامنىڭ، ۇلتتىڭ، حالىقتىڭ تىلەپ تۇراتىن تىلەگىن ورىنداپ، ارمانىن ۇزارتىپ، توق سەزىممەن ۋايىم-قايعىسىز ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. سوندا نە ىستە دەيسىز عوي؟

بىزدە مەرەكە كوپ، دەمالىس كوپ. سولاردى ىڭعايىنا قاراي پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك سياقتى.

باسقاسىن ايتپاعاندا ءۇش ۇلكەن مەرەكە بار:

  1. جاڭا جىل. بۇل مەرەكە ءوز مەجەسىندە وتكىزىلىپ كەلەدى.كەيدە اسىپ توگىلىپ شەكارادان شىعىپ كەتىپ جۇرگەن جاعدايى بار.
  2. تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى: بۇل قاستەرلى مەرەكەمىزدى قاسيەتتى مەرەكەگە اينالدىرۋ ماسەلەسى تۇر. بۇگىنگى جاعدايدا جاڭا جىل مەرەكەسىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ، حالىق تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇدىرەتىن سەزىنە الماي ءجۇر. سوندىقتان قازان، قاراشا ايلارىنا اۋىستىرۋ قاجەت سياقتى.

مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن مەملەكەتتىك ماراپاتتار، بارلىق سىي-سياپات وسى مەرەكە قارسانىڭدا بەرىلسە...

  1. ناۋرىز مەرەكەسى.

بۇل مەرەكە بۇكىل حالىقتى قامتيتىن قوعامدىق مەرەكە، قوعامدىق شارا بولعاندىقتان «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قتكىزىلسە دۇرىس بولار ەدى.

ا) ۇلتتىڭ سپورتتىڭ تۇرلەرىن - بايگە، كۇرەس، كوكپار، ساداق اتۋدى  بۇكىل حالىقتىق دەڭگەيگە كوتەرۋ.

سوناۋ ارتتا قالعان الىس عاسىرلاردان بەرمەن قاراي ءبىزدىڭ حالقىمىز ەلدىڭ ەلدىگىن، ەردىڭ ەرلىگىن سىنايتىن كۇرەستى، ەر قاناتى اتتى، شەبەرلىگىن شەندەستىرەتىن ساداقتى، ازاماتى مەن اتتىڭ كۇشىن سىنايتىن كوكپاردى ۇلتتىق توي-مەرەكەسىنىڭ القاسىنداي القاپ، ۇلىقتاپ كەلگەن. وسى سايىس تۇرلەرى قازاقتىڭ ۇلتتىق بەت-بەينەسىن باسقالاردان ەرەكشەلەندىرىپ كەلگەن. ءاربىر مەرەكەدە قازاق سپورتتىڭ وسى ءتورت ءتۇرى وتكىزىلۋى كەرەك. اۋىلدان باستاپ، اۋدان، وبلىس، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سپورتتىڭ ۇلتتىق تۇرلەرى قايتكەن كۇندە دە ورىندالعان بولۋ كەرەك. بۇل سايىستار تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى مەن ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ العاشقى 3 كۇنىندە ءوتىپ تۇرسا ءجون بولار-اق ەدى.

مەملەكەتتىك سايىستارعا اۋدان، وبلىستان جەڭىپ شىققان تاڭداۋلىلار قاتىسىپ سايىسادى.

بايگەسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەل پرەزيدەنتى، «نۇر وتان» پارتيا باسشىلارى، پرەمەر مينيستر، سەنات جانە پارلامەنت توراعالارى تاپسىرسا قاراپايىم حالىقتىڭ رۋحى كوتەرىلەدى.

وبلىس، اۋداندا دا جەڭىمپازداردى وسى ۇلگىمەن بايگەسىن ۇسىناتىن بولسا، بۇكىل حالىققا ماقسات ەتكەن يدەيامىز جەتەتىن بولادى.

بۇل دەگەنىڭىز ۇلتتىق ءداستۇردى مەملەكەتتەندىرۋ، قوعامداندىرۋ، الەۋمەتتەندىرۋ دەگەن ءسوز. سوندا عانا قازاق ۇلتىنىڭ ءداستۇر-سالتى قوعامنىڭ ءار مۇشەسىنە جەتىپ، سول ءىس-قيمىلعا، سايىسقا ارالاسىپ، سودان ءلاززات الىپ، جۇبانىش تابادى.

بۇل شارا قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىن جاڭعىرتۋمەن بىرگە ۇلتتىق بەت- بەينەمىزدى قازاقي كەيىپكە كەلتىرەتىن بىردەن ءبىر قۋاتتى كۇش بولماق.

ب) بۇگىنگى قازاق ءوزىنىڭ ۇلتتىك كيىمىنەن ايىرىلىپ قالدى. ءبىزدىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىمىز وزدەرىن مادەنيەتتىمىز دەپ ەسەپتەيتىن ۇلتتاردىڭ كيىمىنەن كەم بولعان جوق.

قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى سوناۋ كوك تۇرىكتەر داۋىرىنەن قالىپتاسقان. سول داۋىردەگى كيىم ۇلگىسى مۇسىندەر مەن قىش تەرراكوتتاردا، تاريحي دەرەكتەردە ساقتالعان. ارحەولوگيالىق قازبالاردا دا تابىلىپ وتىر.

ءتورت عاسىر ءومىر ءسۇرىپ قىتاي حالقىنىڭ قىتايلىق مەنتاليتەتىن قالىپتاستىرعان تاڭ پاتشالىگىنىڭ، پاتشا سارايىنىڭ حانۋمدارى مەن حانشالارى، حانزادالارى مەن سارباز-ساردارلارى سول زاماندا كوك تۇرىك، بىرىككەن تۇرىك قاعانات ورداسىنىڭ حانۋمدارى مەن حانشالارىنىڭ جانە اسكەري كيىمدەرىنە قىزىعۋشىلىق تانتىپ، كۇندەلىكتى ومىردە قولدانعانى تاريحي كۇجاتتاردا ساقتالگان. سول داۋىردەگى كيىمدەرىمىزدى، ورتالىق موڭعولياداعى بىرىككەن تۇرىك قاعاناتى قۇلاگان سوڭ بەسبالىق، تۇرفان، قاشقار باعىتىنا قونىس اۋدارعان تۇرىكتەر الىپ كەتىپ، شىعىس تۇركىستاندىقتارعا جەتكىزدى، سول كيىمدەردىڭ ءبىرازىن ۇيعىر حالكى ءسال وزگەرتىپ عانا، بۇگىنگە دەيىن قولدانىپ كەلدى. وسى كيىمدەرىمىزدى كوك تۇرىكتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى قازاقتارعا قايتارۋ مۇمكىندىگى تۋىپ تۇر. ونىڭ سىرتىندا ورتا عاسىرداعى جوشى ۇلىسى مەن قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى كيىمدەرىمىز دە ۇمىتىلدى. وسىلاردى تۇگەلدەي قايتارۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق بەت-بەينەمىزدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن اۋىل، اۋدان، مەملەكەت دەڭگەيىندە ۇلتتىق كيىمنىڭ كونكۋرسىن جىل سايىن ناۋرىز مەرەكەسى كەزىندە وتكىزىپ، تۇرسا (تەاترلىق كيىمدەر بۇل سايىسقا قاتىسپايدى) نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

  • كۇن سايىن قاراپايىم ومىردە كيىپ جۇرەتىن ەرلەر كيىمى (جازگى، قىسقى)
  • قاراپايىم ومىردە كيىنەتىن ايەلدەردىڭ كيىمى (جازعى، قىسقى)

 

ۆ) «كارا جورعا» ءبيىن بۇكىل حالىكتىق دارەجەگە كوتەرۋ. "قارا جورعا " -

برازيالىقتاردىڭ  «كارناۆالى» ىسپەتتى حالىقتىق بي.

وسى ۇلتتىق قۇندىلىقتى تاۋەلسىزدىك تويىندا، ناۋرىز مەرەكەسىندە جانە سول سياقتى مەرەكەلەردە دە مىڭ ادامعا (1000) دەيىنگى قۇراممەن بيلەپ حالىققا كورسەتۋ، رۋحىن كوتەرۋ;

بۇل ءبيدى دە اۋىل، اۋدان، وبلىس دەڭگەيىندە دە توپتىق مول ء(ىرى) مولشەردە بيلەۋگە تاپسىرۋ.

سپورتتىڭ باسكا تۇرلەرىنىڭ ساڭلاقتارىن ماراپاتتاۋ ;

مەتسەناتتاردى ماراپاتتاۋ;

التىن ساپا ماراپاتى ت.س.س،

مىنە، وسىنداي باعدارلامالار ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە، ونىمەن قاتار قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن دارالاپ، الەمگە تانىستىرۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەر ەدى.

مۇنداي شارالاردا، بيلىك وكىلدەرى باسى قاسىندا بولۋى، كولگا العان ءىستىڭ ىلكىمدى دە سانالى ورىندالۋىنا اسەر ەتەتىنىن ۇمىپتاۋىمىز كەرەك.

سوندا عانا كوشىرمە مادەنيەتتەن الىستاپ، ۇلتتىق تاريحي تامىرىنان ءنار العان، ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىعىمىزدى بۇكىلحالىقتىق دەڭگەيگە كوتەرىپ، ۇلتتى جاڭعىرتا الامىز.

  1. ۇلتتىق ەتيكالىق وزىق عۇرىپتارىمىزدى بۇكىل حالىقتىق دارەجەگە كوتەرۋ.

ا) قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى يبالى، ادەپتى، ىزەتتى. قىزدارىمىز ۇلكەندەرگە ءيىلىپ سالەم بەرۋ، ۇلدارىمىز ىزەتتىلىك كورسەتۋ، ۇلكەندى سىيلاۋ سياقتى ۇلتتىق عۇرىپتارىمىزدى ساقتاپ قالعان. ۇزاققا بارماي-اق، اۆتوبۋستا، قوعامدىق كولىكتە، ۇلكەندەر كىرىپ كەلسە جاستارىمىز سانالى تۇردە ورىن بەرىپ، القاپ، قۇرمەتتەپ وتىرعىزادى. وزدەرىن مادەنيەتتى سانايتىن ەۋروپالىقتاردان، قىتايلار مەن جاپونداردان ونداي ىزەتتىلىكتى كورمەيمىز. تەك قانا قازاق پەن وزبەكتە ساقتالعان. بۇنى بولىمسىز، ەلەۋسىز دەۋگە بولمايدى. بۇل عۇرىپ ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى، بەت-بەينەمىزدى كورسەتەدى. وتباسىنان باستالاتىن بۇل تاربيە بۇكىل ۇلتتىڭ بەدەلىن كوتەرەدى. شەتەلدەن كەلىپ جۇرگەن عالىمدار، جازۋشىلار ءبىزدىڭ وسى ادەت-عۇرپىمىزعا تاڭقالىپ، رازى بولاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز.

ب) ۇل-قىزدارىمىز اسا نامىسشىل بولىپ كەلەدى. ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ السىزدىگىن  باسقاعا كورسەتكىسى كەلمەيتىن بەكزاتتىلىق بىزدە جاقسى ساقتالعان. وقىس مىنەز كورسەتپەي، باسقاعا باسىندىرماۋ، ۇلتىنىڭ جاقسىلىعىنا قۋانىپ، جايسىزدىعىنا ىشتەي رەنجىپ جۇرەتىن بەكزاتتىلىق بىزدە باسىم. بۇل ۇلتتىڭ نامىسشىلدىعىن كورسەتەدى. قازىر قازاقستاننىڭ قاي قالاسىنا بارساڭ جاتجۇرتتىق انشىلەردىڭ، ارتيستەردىڭ سۋرەتى ءىلۋلى تۇرادى. ولاردىڭ ءانشى قىزدارىنان ءبىزدىڭ قىزداردىڭ نەسى كەم. كەرىسىنشە قازاق قىزدارى سۇلۋ، يناباتتى، كورىكتى. نەگە ولاردىڭ سۋرەتىن ىلمەسكە. استانادا گالكيننىڭ سۋرەتىن ءار كوشەگە ءىلىپ قويىپتى. ونىڭ ورنىنا ديماشتىڭ، نۇرتاس قايراتتىڭ، تورەعالي ءتورالىنىڭ سۋرەتىن نەگە قويمايمىز؟ تاعى ءبىر عانا مىسال: قىتايدا قازاقستاندىق قازاق بوكسشى مەن قىتايداعى قازاق بوكسشى ءبىر-بىرىمەن جۇدىرىقتاسۋعا بارماعان. بۇكىل حالىق قۇلاقتاندى. بۇل نە؟ بۇل ۇلت نامىسى، ۇلت بىرلىگى. ءبىر باسەكەدە بايگە الىپ اتاق شىعارۋدان باس تارتىپ، ۇلتتىق بىرلىك، ۇلتتىق نامىستى قورعاپ شىققان. وسىنداي جاقسى عۇرىپتارىمىزدى. بۇكىل حالىقتىق دەڭگەيگە كوتەرسەك ءبىزدىڭ بەت-بەينەمىز ايقىندالا تۇسەر ەدى.

  1. ۇلتقا بايلانىستى كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان عىلىمي تەرميندەردى قايتا قاراۋ:

ا) كەزىندە سوناۋ حۋننۋ (سيۋننۋ) يمپەرياسىنان بەرمەن قاراي (كوك تۇرىك، ءۇيسىن، تۇرگەش، قاراحاندىقتار، قىپشاق، قازاق ت.ت.س.س.) رەسەي قولاستىنا كىرگەنگە دەيىن اكىمشىلىك ءبولىنىستى وڭ قانات، سول قانات، ورتالىق  (وردالىق) دەپ ءبولىپ، ۇلى دالا كوشپەلىلەرىنىڭ ەل باسقارۋ جۇيەسىن جاساعان ەدى. قازاق حاندىعىنان باستاپ بۇل جۇيەگە اسكەري رەڭ بەرىپ جۇزدىك دەپ اتاپ كەتكەن. سول ءۇش جۇزدىكتى رەسەي يمپەرياسى بىرىنە-ءبىرىن قارسى قويۋمەن قاتار جۇزدىكتەر ىشىندەگى تايپالار، رۋلاردى دا ءبىر-بىرىنە قارسى قويعان. بيلەۋشى جاتجۇرتتىقتار وزدەرى وت كوسەپ الىپ بۇل پروتسەستى ترايبوليزم دەپ اتاپ قازاق حالقىن مازاققا اينالدىرعان، قورلاعان.

سوندىقتان ءبىز «رۋ-تايپالىق جۇيە» دەگەن اتاۋدى «بيوالەۋمەتتىك (بيوسوتسيالنىي) جۇيە» دەپ اتاۋدى كەزىندە ۇسىنىپ ەدىك. قانداس، تۋىستاس رۋلار ءبىر-ءبىرىن قولداپ، ءوز ادامىن، ۇرپاعىن باسقاعا قورلاتپاعان. ءبىر-بىرىنە كومەك قولىن سوزىپ، جەتىمىن جىلاتپاي، جەسىرىن قاڭعىتىپ دالاعا تاستاماي اسىراپ ادام قىلعان. سوندىقتان تۋىستىق قولداۋ جاعى، الەۋمەتتىك كومەك بولۋ جاعى باسىم بولعان. وسى ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ «بيوالەۋمەتتىك جۇيە» دەپ الۋدى ۇسىنامىن.

ب) قازاق اتىن اتاسا بولدى «نوماد»، «كوشپەلى»، «قاڭعىباس» دەگەن تىركەستەر قاپتاپ كەتەدى. «نوماد» دەگەنىمىز ءۇيسىز، كۇيسىز، ەش نارسە وندىرمەيتىن، باسقانىڭ تابىسىمەن كۇن كورەتىن سىعان توبىرىن اتايدى. ال، قازاقتىڭ بابالارى باسقا ۇلتتاردىڭ بابالارى سياقتى (ورىس، ۋكرايندار، نەمىستەر، اعىلشىندار، ارابتار ت.ت.س.س.) كوشپەلى بولعانى راس.

ءبىزدىڭ بابالارىمىز ەجەلگى حۋن داۋىرىنەن باستاپ قالا تۇرعىزىپ، جەر جىرتىپ، ەگىن ەگىپ، جارتىلاي كوشپەلى، جارتىلاي وتىرىقشى قوعام ورناتقانى بۇگىنگى كۇنى عىلىمدا ابدەن دالەلدەنگەن ماسەلە. حۋن ءداۋىرىنىڭ وزىندە 21 قالاسى بولعانىن ارحەولوگتار دالەلدەپ بەردى. كوك تۇرىك داۋىرىندە بۇگىنگى سولتۇستىك قىتاي، موڭعول ۇستىرتىندە بارلىعى 30-دان استام، سىر بويىندا 19 قالاسى بولعانى انىقتالىپ وتىر. سوندىقتان وسى سياقتى عىلىمي تۇجىرىمداردى تانىمدىق پۋبليتسيستيكاعا مولداپ ەڭگىزىپ حالىقتىڭ كوزىن اشۋىمىز كەرەك. قازاقتاردىڭ اتا-باباسى كوك تۇرىكتەردەن بەرى جاپپاي كوشپەلى بولعان دەگەن تۇجىرىمدى ىسىرىپ تاستايتىن ۋاقىت جەتتى.

وسىنداي عىلىمي تەرميندەردى قايتا قاراۋ ارقىلى ۇلتتىق  ۇلتجاندىلىق ماحاباتىن ارتتىرىپ، پاتريوتتىق تۇسىنىك ۇيالاتاتىن بولامىز.

وسى سياقتى ماسەلەلەر كوپ. ءبىز سونىڭ ءبىرلى جارىمىن عانا ءسوز ەتتىك. قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى وسى ىسپەتتى ماسەلەگە اتسالىسسا بۇقارالىق سانانى جاڭعىرتۋعا سەپتىگىن تيگىزەر ەدى دەپ ويلايمىن.

ۇلتتىق كود، ۇلتتىق بەت-بەينەمىزدى ماڭگى ۇلىقتاپ وتەلىك. كوك تۋىمىز اسپاندا ماڭگى جەلبىرەپ تۇرعاي!

ق.سارتقوجاۇلى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

Abai.kz

 

 

 

33 پىكىر
Ашынған қазақ 2017-04-23 09:40:49
***"Ашынған қазаққа 2017-04-22 11:38:54 Ащы шындықты айтқан азаматтың сөзі өте орынды. Сеніңше қазақ сол баяғы мал соңында жүрген заманын мақтап, салт-дәстүріміз деп рушылдықты қоздырып, еріккен айтыстары мен даңғаза той думандарымен біз кереметпіз деп жүре беруі керек пе?************************** Айналайын ау , мен, қазақ сол баяғыдай мал соңында салпақтап жүре берсін , өзгермесін деп отырғам жоқ қой?! Сен алдымен , сол өзің жақтап, шыр-пырың шығып отырған "Ащы шындығыңның" айтқан ойларының мәнісін түсініп алсаңшы! Ол ҚАЗАҚТЫ ештеңесі де жоқ , ештеңе де қолынан келмейтін , өсекші , сорлы болған дегенге келтіріп, түкке тұрғысыз етіп , халқымыздың тарихын ҚОРЛАП отырған жоқ па?! Көшпенді халықты отырықшылармен салыстырып, үй салмады , өндіріс орындарын құрмады деп , қысқасы, қолдарынан ештеңе де келмейтін мемлекетсіз тобыр болған деп отыр емес пе?! Сенің намысыңа тимей ме осындай сөздер а? Әр халықтың, ұлттың өзіндік ерекшеліктерін , ұлттық мәдениеті , салт-дәстүрі болатынын, тұрмыс-тіршілігі болатынын ескеру керек қой,өз-өзіңді түкке тұрғысыз етіп жерлей бермей?! Бұрын болмаса , енді болады , біртіндеп бәрін де үйренеміз , жаңарып та жатырмыз! Еш халықтан кем емеспіз біз ҚАЗАҚТАР!!!
Аң-таңның пікіріне Сұраған 2017-04-23 01:29:04
Өзінің санасы өзгермеген болса мына автор басқаның санасын өзгертем деп неге тыраштанады? Доктор, профессор деп күшенгенде соны ойламағаны қалай? Әлде кейін келген бе? Соқыр тауыққа бәрі бидай деп ойлаған мырзалардан ау шамасы..
Аң-таң авторға 2017-04-22 18:16:19
Сананы өзгерту деген не ол өзі түсіндірші !? Осы уақытқа дейін жұрттың бәрі санасыз жүріп пе еді? Әрбір саяси-экономикалық жүйе жұрттың санасын бұлай ұрандатып, жалаң насихаттатып өзгертпейді, оны сен сияқты ұрандатпайды да. Сананы қалыптастыру айқай-шусыз, даңғаза ұрансыз, үкіметтің, мемлекеттің халыққа жасаған жақсы тұрмыс-тіршілігінің арқасында, коррупциясыз, ұрлықсыз, рушылдықсыз, жалғандықсыз адал да әділ саясаты нәтижесінде іске асатын жұмыс, ол осындай саясаттың нәтижесінде өзінен өзі көзге көрінбей адамдардың саналы түрде қабылдаған құндылықтарымен қалыптасады.
Cерікбай 2017-04-22 13:25:50
Қазақтың ұлттық идеялогиясын Советхан ағамыз,Қ.Сартқожаұлы т.б. айтып жүр.Бір идеяға тоқтауымыз керек,Бекжан,Мұхамедкәрімнің қазақ тарихын әріден қарастыруын дүрыс деп есптеймін, ғалымдар талдау жасау керек.
Ашынған қазаққа 2017-04-22 11:38:54
Ащы шындықты айтқан азаматтың сөзі өте орынды. Сеніңше қазақ сол баяғы мал соңында жүрген заманын мақтап, салт-дәстүріміз деп рушылдықты қоздырып, еріккен айтыстары мен даңғаза той думандарымен біз кереметпіз деп жүре беруі керек пе? Өзіңе ұнаса сол қойыңның соңында бірге маңырап жүре бер. Далада қандай заман тұр, адамзат малшылық пен киіз үй мәдениетін тек экзотика таңсығы деп қарайтын заманды түсінбегендерге шара жоқ. Неге қазіргі Қазақстанда бұрын өндіріске қажет өнеркәсіп техникаларын шығарған заводтар жабылып қалған? Қазақ өзі ине мен жіп те шығармайды, сонда қалған қазақ тек осындағы байлықты шетелге сатып, байып алған сатқындардың аузына қарап күн көре беруі керек пе?
Ашынған қазаққа 2017-04-22 09:51:18
Сонда сіз не ұсынып отырсыз, ауруын жасырып өлген адам сияқты, қазақ қоғамының түрлі дерттерге шалдыққанын жасырып, өткеніміз жақсы, келешегіміз одан да тамаша деп, көзбояушылық жасап, проблемалаларды жылы жауып қою ма? Жуырда бір саясаткеріміз сияқты "карапайым халық жершілдікті ұмытқалы қашан" деп қазақ қоғамының ең басты "хронический" дертін жасырып, жалған сөз жазғанда, не ұтпақпыз? Керісінше, дабыл қағу керек, күнделікті түрде жасырмай айту керек, мүмкін, сонда естір құлақ, ілер сана табылар, көбейер. Шұғыл түрде асқынып тұрған дерттерден айығар "ем-дом" іздестіру кажет. Жаңғыруды әркім өзінен, өз отбасынан бастау керек. Ал анау фэнтези жанрында жазылып жүрген альтернативті тарихымыз ол дерттерден емдеуге шарасыз.
Ащы шындық 2017-04-21 15:24:14 деген сорлыға - Ашынған қазақ! 2017-04-21 22:24:56
Сен де "Қазақ ешқашан қала тұрғызбаған, үй соқпаған, жеріне дәнді дақыл, өсімдік отырғызбаған, жерін ешкашан игермеген, сауаттылығы болмаған" - деп былшылдай береді екенсің! Әр ұлттың өз салт-дәстүрі , ұлттық мәдениеті болғанын да түсіне алмайтын не қылған сорлысың а?! Енді: "Қазақ ешқашан балық ауламаған , бақа-шаян , шыбын-шіркей жеуді де білмеген , кемеде жүзбеген , мал бағып жүре берген..." десеңші! Мал бағу, мал өнімдері қазақтың тіршілік көзі болған ғой , оған бау-бақша салудың не қажеті бар , егер үнемі табиғат аясында көшіп-қонып жүрсе? Әйтеуір , тіршілікке қажеттісін өзі өндіріп , тауып , ұрпағын осы заманға дейін өрбітіп отырса болды да?! Қазақ саған ұнамаса , қазақ болуға намыстансаң , онда шүршіт бол, орыс бол , неғыл дейсің?! О несі ай!
Бекжанға 2017-04-21 22:19:48
Сіз осы батыстың үгіт насихатын көшіріп алып, галамторға беталды жүктей бергенді доғарсаңыз болар еді. Алдында да осы православ діні иахудилікке, иезуиттікке жақын деп жазғаныңызды окып едім, соны қалайша ойланбай, ізденбей, дәлелсіз көшіріп жаза салғансыз? Дін жолындағы адам әділ болуға, әділ сөйлеуге міндетті емес пе? Сіздің сол жазғаныңыз ақиқатқа қайшы, шындыққа жанаспайтынына мына менің көзім жетті. Сізді де күмәнді деректің жетегінде жүргенді қойып, дербес ойлауды дағдылауға шақырамын.
Бекжан 2017-04-21 20:35:51
"Абайдың қара сөздері" бізге арапша әріптер арқылы жазған қазақтың кітабы арқылы жетті. Оның үш түрлі нұсқасы болған, екеуі анық архивте болған. Ал үшіншісі қайдан "пайда бола қалғаны" белгісіз, ол Мұхтар Әуезовте болған. Осы соңғысы "Иезуид ордені немесе Сталин саясаты" дайындатқан жалған жазба болуы ықтимал. Абайдың "Қазақ халқының қалай пайда болуы жайлы айтқан ойлары" анығында сол өзгелер зымияндықпен енгізген дүниелер болуыда мүмкін. Сондықтан шынына келсе "Абай жолы" романыда жалғанға толы кітап. Оған бола Мұхтар Әуезовті кіналауға болмайды. Оны солай жазуға мәжбүр еткен Система. Ол солардың айтқанын істемесе Абайдың кім болғанын халық ұмыт қалдырар еді, сыртқы әлем Қазақ деген өзгеше халықтың бар екенін естімесате еді. Қазақтың бойында бар жаман қасиеттердің барлығы дерлік Ресей Империясының отарында болған ғасырлар жемісі. Қазақ халқы "ағысы жоқ көл" тәрізді күйде қалды, оның өзге елдер мен мемлекеттермен қатынастан айырған Ресей Империясы! Ағысы жоқ көл сасиды! Ал өзен сасымайды! Егемендік алған Қазақ енді ғана Алып Өзенге айналды, сабыр етсек және дініміз түгенделсе әлі халқымыз жаман қасиеттерден айрылады инша Алла. Қазақты қайтадан сасық көлге айналдыруды қалайды Иезуидтер билеген Путиндік Ресей.
Ащы шындық 2017-04-21 15:24:14
Қазақ ешқашан қала тұрғызбаған, үй соқпаған, жеріне дәнді дақыл, өсімдік отырғызбаған, жерін ешкашан игермеген, сауаттылығы болмаған, азын аулағы діни сауаттылықты кейінірек меңгерген, үңгірлі мешіттерден басқа жер үстіне мешіттер соқпаган. Бар бітіргені- қой бағу, ойын сауық, той думан, айтысу, дау дамай, ұрыс керіс, бірін бірі алдап арбап, мал жинау, жағымпаздық, жалкаулық, күншілдік т.т. Соған көз жеткізу үшін Абайдың кара сөздерін қайта оқып шығыңыз.
Мәдениеттанушы 2017-04-21 12:54:30
Кара жорға» халықтық биіне айнала алмайды . Халықты алдай алмайсыз Эстетикалық талғам деген бар Шаманизм мен моңғолдың ықпалы көрініп тұр Басқа билер керек
Ерғали 2017-04-21 12:43:45
Жарас ағамыз дұрыс айтады, жастардың елді, жерді сүюге бірден бір әсер ететін факторлар осы өзіміздің кодымыз. Сақтап қалу керек. Өскелең ұрпаққа жеткізу керек.
Гаухар 2017-04-21 12:41:48
Қазақты қазақ ететін де осы қасиеттер, осы ерекшеліктер емес пе?!
Дарын 2017-04-21 12:41:02
Атам заманнан келе жатқан мәдениетіміз, тарихымызды, тіліміз, дінімізді жастарға мұра етіп, бағыт бағдарын көрсететін жақсы материал шықты. Соны барынша дәріптеу қажет деп ойлаймын.
Дамира 2017-04-21 12:26:10
Рухани бай болып қана өз дегенімізге жете аламыз. Сондықтан Елбасымыздың бастамасы өте орынды.
Аскарбек 2017-04-21 12:24:59
Ұлттық код деп әдемі айтылған екен, өте дұрыс әр ұлтты ерекшелейтін де, айырмашылығ да сол кодында. Біз өз кодымызды барынша сақтап қалуымыз керек.
Жаннұр 2017-04-21 12:03:15
Ұлттық құндылық та ұлттық код та алғашы орында тұрғаны елдің әлеуетін арттыруға да үлес қоспақ.
Эльмира 2017-04-21 11:45:59
Елбасы жақсы бастама көтерді. Енді ел болып қолдауымыз қажет.
Бекжанға қазақ 2017-04-20 22:33:00
Бір кездегі қазақтың жылқысы мен садағының қазір керегі қанша, олар мақтанатын нәрсе емес қой. Қазіргі қазақтың қолы неге рулық айтыс-тартыстан, сөз қуалаудан, ерігуден, мақтанудан, бос сөз бөспе тарихтан, той-думаннан, қолы тимейді?Ол қашан өнім шығарады, кірпіш қалайтын болады, шығаратын заты бәсекеге шыдайтын болады? Бекжан, өзің қашан нақты іспен айналысып, мына бос сөз тарих айтуды қойып, ең болмаса жақсы пошташы сияқты нақты жұмыспен айналысасың?
Бекжан 2017-04-20 22:05:27
"Көшпенді болу артта қалушылық", қазақтың қалалары болғанын дәлелдеу арқылы патриотизмді көтерміз деу қателік. 15 ғасырға дейін Евразияны билеген Қазақ халқы болды. Ол батырлығынан емес, ол оның жылқысы көп көшпелі болуы мен ат үстінде садақ тартқан халық болуымен байланысты. Неге ертеде қалаларды биік дуалдармен қоршады отырықшы халықтар! Өйткені олар көшпелілерге тікелей соғыста тең келе алмайтын. Өйткені отырықшыларға қолда көп жылқы ұстау мүмкін болмады. Жылқы сол заманның "танкісі" немесе "әскери самолеті" болатын. Осы себептен отырықшы халықтар аз ғана жылқысын "көзінің қарашығындай сақтауға тырысты, жылқы тек қала басшылары мен байларда ғана болды. Осы себептен отырықшыларда "жылқы етін жеу күпірлік" деп танылды. Ал қазақ көшпелі болғандықтан жылқысы көп болды және шауып келе жатып ат үстінде садақ тарту қазақ үшін үйреншікті іс болды. Осы себептен Евразияның барша даласы Қазақтың қол астында болды, қала тұрғындары қошап алып тығылып отырды сыртқа шығуға қорқып. Қазақ қалада тұруды қаламайтын еді. осы себептен тарихта "Қараханиды қалада тұруды қаламайтын. Олар қалаға басшы етіп қала тұрғындарынан сенімді адамдарын сайлайтын, ал өздері қала жанындағы далада киіз үйлерінде тұруды жөн санайтын" деген деректер сақталды. Қараханиды дегендері "Қазах хандығы" атауын Ресейдің бұрмалауымен шықты. Олар Қарахан емес Қазақтар болатын. Отырықшы халықтарда 15 ғасырда жаппай мылтық пайда бола бастады. Мылтығы бар отырықшылар көшпелі Қазақты "алыстан атып тастайтын" мүмкіндік алды. Енді жылқы мен садақ Қазаққа еш көмек бере алмады. Осылайша Көшпелілердің заманы өтіп әлем билігі отырықшыларға өтті. Осыны дұрыс түсіну керек!
Бекжан 2017-04-20 21:45:30
Қазақ халқының патриоттығын көтеру үшін "Қазақтың сол Хунь мен Сақ халықтарының заңды жалғасы" екенін дәлелдеп көрсету керек. Соны дәлелдесеңдер "Қазақтың анау Қытаймен құрдас көнеден бар ұлт екенін" дәлелдейсіздер, өйткені ежелгі Хунь мен Сақ халықтарының даңқты тарихын әлем мойындайды. Қазақтың сол дақты екі халықтан тікелей жалғасқанын ҚАЗАҚ атауы арқылы дәлелдеу керек. Хунь атауын қазақшада Құң болады, бір қарасң мағынасы жоқ тәрізді. Хунь мен Қытай халқы тарихта тығыз қатынаста көршілес болды, ал қытайда "Р" дыбысы жоқ. Хунь атауының артына Р әрпін қойсаң ол Хуньр болады. Хуньр деген бізше Құңр (қоңыр). Хуньдар дала халқы, сондықтан дала желі мен күн ықпалымен өңдері Қоңыр болған халық (қазақта солай қоңыр түсті ғой). Өзін Қоңыр деген көршісін Р дыбысы жоқ қытай Хунь деуге мәжбүр болған. Ал бойлары аласа әрі саны көп көршісін Құңр халқы Құрттай деп атаған. Р дыбысы жоқ чиналар Құрттай атауын Хуутай деп кеткен. осылайша олардың атауы ҚЫТАЙ болып қалыптасқан. Қытай көршілері Хунь деп атаған ұзақ замандарда Құңр халқыда өздерін Құң деп танып кетті, европаша ол Гунн болып аталды кейін. Хунь (құң) халқы бірінші ғасырды біздің жерге келіп Сақ халқына қосылып кетті, бұл даусыз тарихи факт. Билік Хунь халқында болды, осы себептен біздің аймақты Алтай түркілері Құңзақ деп атаған. Осы атау 4 ғасырға дейін сол аймақта отырғандардың халықтық атауына айналды. Яғни біздің жердегі Сақ пен Хунь халықтары бірігіп Құңзақ деген біртұтас халық болды. 7 ғасырға дейін бұл атау Қазақ болып өзгерді, өйткені Құңзақ атауынан "ұң" деген бөлігі түсіп қалды. Осылайша Құңзақ әуелі Қзақ болды, сосын ол Қазақ деп дұрыс дыбысталып орнықты. Осы факті Қазақ халқы ежелгі Сақ пен Хунь халықтарының біздің жерде тарихи бірігуімен қалыптасқанын анық көрсетеді. Ал 7 ғасырда Батыс Түркі қағанаты әскері Закавказені басып алды және олар азияттар екені айтылады. Олардың халықтық атауы Қазақ болғанын жоғарыдағы фактілер айқындайды. Закавказеден кейін қуылған көп қазақтар Донға барып орныққан 12 ғасырда және олардың кейінгі ұрпақтары християн қабылдап Шіркеу тіліне көшіп "орыс КАЗАК" деген топқа айналды. Сол "орыс Казак" дегендердің ескі тілдері "қазақша" болғанын Ресей ғалымдары мойындаған және академик Бартольд "Казактардың шығу тегі Қазақтардан" деп анық тұжырым жасаған. Осыларды көре тұра сіздер ескі ресейлік империя жырынан бас тартпайсыздар ғой.
Авторға Қазақ 2017-04-20 21:36:28
Автор не деген масқаралық бұл???!!! Ел басын "25 жыл толғатқан болар" деп әйелге теңегенің не деген дөрекілік? Осындай насихатшыларға мақала жазуға жаппай тапсырма бергенде оны жаздырушылар мен қабылдаушылар олар осыны дұрыстап жаза ала ма, сауаттары, түйсіктері, мәдениеттері жете ме деп ойламайтыны несі??? "Біздің бабаларымыз ежелден қала тұрғызып... отырықшы, жартылай отырықшы болып" керемет"болған дейді. Көшпенділер керемет мықты болса ХХ ғасырдың басында адамзат өркениетінің ең соңында шөре-шөре деп, мал бағып қалып қойғаны қалай? Не себептен қырылды әрбір екінші қазақ аштан? Осы уақытқа дейін қазақтың тек алыпсатарлықты ғана меңгере бастағаны қалай? Үйін өзбек пен қырғыз салып береді, көкөнісін өзбек әкеп қымбатқа сатады, дамбалын, ішкиіміне дейін қырғыз тігіп әкеп қазір қымбатқа сататыны қалай? Осы уақытқа дейін қазаққа тікелей қатысы жоқ көк түрік, жоқ түрік, бос түрік деп тас балбалдарға табынғанша, иллюзия мен елесті, бос ертегі мен аңызды қойып, нақты уақытымызда неге өмір сүрмеске? Неге нақты материалдық байлықтарды жасауды үйреніп, әлемдік өркениетке киіз үй мен бос ұйқасқа құрылған айтыс-майтыс дегенді доғарып, нақты құнды материалдық, техникалық жаңалық ұсынбасқа ? Той әншілері дегендерді эфирге де жолатпай, тойға да жолатпай қиқаң-қиқаң, итең-итеңдеріңді басқа жерде көрсетіңдер деп неге қумасқа? Бастысы - біз қандай мемлекет құрғанбыз? Оны басқаратын министрлер, генералдар, премьер министр, басқа да бастықтар түрмеде отырса пара мен коррупция, ұрлық үшін? Басқасы шетелде қашып жүр? Ішінде бұрынғы әкім де бар? Бұл коррупциялық мемлекет кімнің мемлекеті сонда? Кім үшін құрылған? Егер менің жұмысқа, еңбекке, жалақы алуға деген правом жоқ болса? Айтыңдаршы? Латынша қазіргі банкирлер мен соларға керек, бизнеске керек, соларға ол керек болса өздері ғана үйрене бермей ме? Ғалымдар төрт ай жалақы алмайды. Не үшін? Сартқожа ұлы! Есіңде болсын, сен оны нақты білесің, білмегенсіме! Ол балбал тастар сенің зерттеген тастарың, кезіндегі күн көріс көзің. Саған әлі азық болып жүр.Оны бұл жерге тықпалама. Халықтың бүгінгі жағдайы оны түсінбейді.
Қайырхан 2017-04-20 21:04:36
Рустем Досымкулов сен миында түк те жоқ екен, өзін айтып отырған кенестік қоғамның өзі нағыз ертек өзі болатың комунизімнің елесі туралы ертекті тыңдап жүргенде ол қоғамның шанырағы ортасына түскен жалғасын анау косрев пен ахметов беді содан барып тыңда, бұл ертек емес ұлтың мұдесі,сен сияқтылардың қорқуыда дұрыс мынадай топас санан мен сен сияқтыларға жана уақытқа ілесу онай болмайды
Бекжан 2017-04-20 20:58:39
Осындай тарихи фактілерді көзге ілместен Қазақты кеше пайда болды деп қателесулеріңізге не себеп Сартхожаұлы аға? Ғалым адамдарда Қисынды ойлау, аналитика жасай білу деген болуы керек ғой. Әлде қазақ ғалымдарының "қонаққа барып ет жеуден қолдары босамайма". Осы себептен олар басын қатырмай "Орекең айтқанды қазақшалап" ұлтын алдаусыратып отыра береме.
Бекжан 2017-04-20 20:53:23
Сартхожаұлы Маңғолиядан келген ағамыз. Сондықтан болар "Маңғол 9 ғасырда пайда болды, Шыңғысхан маңғол" деп жүргені. Ал өз халқын "қазақ Шыңғысхан заманынан кейін пайда болған" мағынасындағы пікір айтады. 13 ғ. араб тарихшысы Ибн әл Асир "Шыңғысхан әскері закавкаказедегі Аландар мен Кашактар әскерімен қақтығысты, сонда Шыңғысхан әскері Кашактарға "сендер мен біз бір ұлтпыз, ал Аландар бөтен" деп үгіттеп өз жағына шығарды" деп жазды. Араптар мен грузин жазбалары Кашак деген сол халықты Византия жазбасы "страна Касахия" деп көрсетеді және Касахия елі 9 ғасырда Закавказе даласында отырғанын көрсеткен. Азарбайжанда араптар 8 ғасырда көрсеткен Қазақ қаласы әлі тұр және сол жерде Қазақ сұлтанаты 15 - 18 ғғ. болды. Сонда Шыңғысхан әскері маңғол болса олар Закавказедегі қазақтарға "біз бір ұлтпыз" дерме еді. Кашак деген Қазақ, ал Алан дегендер кәзіргі Балқар мен Қарашай және Дигор-осетиндердің ортақ ата бабалары. Балқар мен Қарашай тілдері Қазақ тіліне өте жақын, ал Дигор тілі осетинделген ұзақ заманда. Демек Алан мен Кашак дегендер одақтас болғаны сол тілдерінің туыстығынан. Алайда Шыңғысхан әскері қазақтар болғандықтан закавказелік Қазақтар олармен бір туыс, ал Аландар болса сәл бөтен. Закавказені 626 жылы біздің жерден барған Азияттар жаулап алды, ол анық факт. Ондағы Кашак немесе Касах дегендер сол барған азияттардың ұрпақтары. Олар закавказеде Қазақ деп аталса демек бізден барған азияттардың ұлттық атауы Қазақ болғаны. Осы фактттың өзі Қазақ ұлты 7 ғасырда өз жерінде бар болғанын дәлелдейді. Оның үстіне мына қытай бізді Хаса деп атап келді және қытай жазбасыда 7 ғасырда Қашқардан бері отырған елді Хаса деп көрсеткен. Пакистан мен Индия аймағын жаулап барған Түркі Қағанаты әскерін ежелгі арап жазбалары Халаж деп көрсеткен және Халаж деген тайпа емес ел деп көрсетеді. Арапша жазылуында Қазақ атауын Халаж деп қателесу оп оңай. Сосын 10 ғасырдағы парсы Фердаусидің атақты "Рустам батыр" жырында Арал теңізі аймағына меңзеп "ол аймақта Қазақ Хандығы бар, оның халқы ат үстінде найза ұстаған жауынгер Қазақ халқы" деп көрсеткен. Ол замандағы хандықты ресейліктер Қараханиды мемлекеті деп кетті, ал Қарах пен Қазах атауларыда арапша жазуда бірдей. Осындай
Лариса 2017-04-20 20:37:05
Латын қаріпін енгізсек, тарихымыздың қайда жаңғыруына өз септігін тигізеді.
Жарас 2017-04-20 20:35:41
Елін, жерін сүйген халық қана мемлекеттің жоғын жоқтап, барынша қолпаштап отырады. Жастарымыз болса түрлі провокаторлардың сүргініне түспейді.
Кайрат 2017-04-20 20:32:27
Елбасының мақаласында көрсетілген пункттардың барлығы орынды. Біз ақырындап етегімізді жиып, тәуелсіздігімізді қорғай білуіміз керек.
Бәкен 2017-04-20 17:57:46
Сонда бұлар , "үлкен кісі" мақала жазғанға дейін қайда қараған?! Енді бәрі керемет "ақылгөй" бола қалыпты!
Рустем Досымкулов 2017-04-20 16:47:36
Осындай автор сияқты ертек айтқыштардың мақалаларын оқып отандық сайттарды оқығың келмей қалады
Рустем Досымкулов 2017-04-20 16:44:05
Жалпы Кеңес одағы кезінде біз республика болдық, ғылым академиясы пайда болды, Павлодарда тракторлар шығарылатын, миллиард пуд астық жинағанбыз, тегін путевкалар болған, жұмыссыздық жоқ болған, оқу тегін болған. Соның бәрін сақтап қалу керек еді егер егеменді ел болғымыз келсе, ал кәзір экономикамыз не болды, өзіңіз де білесіз, ертектеріңізді айтқанды қойыңыз, оқырмандар бала емес.
Арыстанбек Абуұлы 2017-04-20 16:40:57
Қазақ халқының ұлттық құндылықтары қарапайым да, ұғынықты, ерсі жері жоқ. Ал, бұл жолдауға қатысты айтылып жатқан сөздер "Кештеу жолданды", "25-жыл күттік" деген реніштердің бәрі бекер. Аталарымыз бұл жағдайға қатысты : - "Асықпай жүріп, аңдап бас" немесе "Ештен кеште болса жасалғаны" деп жатады. Бұл үндеу дұрыс. Алып қашпа қысыр сөзді өрбіте бермей, осы үндеуге илануымыз керек. Өзінің жанұясы мен қоғамға, бала тәрбиесіне не керек екенін білмейтін адамдарға (адасып жүргендерге) бұл нақты бағдар. Мақтағандық емес, жаңғыратын, ұлттың болашағын ойлайтын уақыт жетті.
Арыстанбек Абуұлы 2017-04-20 16:36:09
Қазақ халқының ұлттық құндылықтары қарапайым да, ұғынықты, ерсі жері жоқ. Ал, бұл жолдауға қатысты айтылып жатқан сөздер "Кештеу жолданды", "25-жыл күттік" деген реніштердің бәрі бекер. Аталарымыз бұл жағдай

ۇزدىك ماتەريالدار

انىق

ولار قالاي بايىدى؟

رۋسلان احماعانبەتوۆ 2469
«سوقىر» فەميدا

ساعاديەۆتىڭ ءسوزى  قۇرعاق ۋادە بولىپ قالعانى ما؟

دالەل جاناتۇلى 3240