سارسەنبى, 18 قازان 2017
رۋحاني جاڭعىرۋ 7636 27 پىكىر 3 تامىز, 2017 ساعات 11:41

قانات ابىلقايىر. قارىز بەن پارىز

ديىرمەننىڭ تاسىنداي شىر اينالعان دۇنيەدە ءار ۇلت تاۋمەندىلىكتەن، قۇلدىقتان، مويىندى قاجار وتارشىلدىق قامىتتان ازات بولۋدى اڭسايدى. باسقالاردى بىلمەيمىن، شىعىسىندا ايداھارداي ىسىلداپ، باتىسىندا ايۋداي اقىرعان الپاۋىت ەلدەرمەن قوڭسى قونعان قازاق ەلىنىڭ جۇرەگىنە بۇل اڭساردىڭ قارلىعاشى ۇيالاعالى 300 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. سول قارلىعاش ءۇش عاسىر بويى «الاش بالاسى دەربەس ەل بولسا ەكەن» دەپ شىرىلدادى. بالا كەزدەن ەستىپ وسكەن ءبىر ءتامسىلدى ەسىڭىزگە الىڭىزشى... ايداھار قۇز باسىنداعى قارلىعاشتىڭ ۇياسىنا شابۋىل جاسايدى. سول كەزدە جۇدىرىقتاي عانا بايقۇس قۇس ايداھارعا ايبات شەگىپ، ءوزى تاجالدىڭ اۋزىندا كەتە بارادى. بالاپاندارى، ءيا، ءيا بالاپاندارى باتىر قارلىعاشتىڭ شەيىتتىگىنىڭ ارقاسىندا ءتىرى قالادى... «قازاقتى ەگەمەندى ەل ەتەم» دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي تەر توككەن، قان كەشكەن الاشتىڭ وعلاندارى جايلى تولعانسام بولدى، سول ءبىر قارلىعاش شىرىلداپ، كوز الدىمدا ۇشىپ جۇرگەندەي بولادى.

ماڭگىلىك ۇستانىم: پارىز

ادام – يدەيانىڭ قۇلى. ادام پەندە بولعاندىقتان ولەدى، وشەدى، قايتىس بولادى. ال، اق جولىنداعى، حاق جولىنداعى يدەيا ەشقاشان ولمەك ەمەس. سول ۇلى ۇلتتىق يدەيانىڭ قۇلى بولۋ – ءار الاش بالاسىنىڭ ارمانى بولۋى ءتيىس. قازىر كوپتەگەن ازاماتتارىمىز ءاليحان، احمەت، مىرجاقىپ ىرگەتاسىن قالاعان الاش يدەياسى ءبىر-اق كۇندە، پاتشا تاعىنان قۇلاعاننان كەيىن اياق استى قاينار سياقتى بۇر-سارق ەتىپ شىعا كەلگەن سەكىلدى ەلەستەتەدى. ورىستىڭ وتارشىل جۇيەسىن تالقانداماق بولعان حان كەنەنىڭ ازاتتىق كۇرەسىنە، ابايدىڭ ازات ويلى پايىمدارىنا ۇڭىلسەڭىز «الاشتىق ازات ەل» يدەياسى سان عاسىر بۇرىن باستالعانىن بايقايسىز. الاشوردا زيالىلارى سول ءبىر حالىق كوكەيىندەگى اسىل ارماندى تاريح ساحناسىنا الىپ شىقتى. بۇل يدەيا 1917 جىلدىڭ 5-13 جەلتوقساننان باستاپ، 1920 جىلدىڭ 9 ناۋرىزىنا دەيىن، بار بولعانى 711 كۇن ساياسي ساحنادا ءومىر ءسۇردى. سول 711 كۇندەگى ۇستانىم بۇكىل ۇلتتىڭ عۇمىرلىق تەمىرقازىعىنا اينالدى.

ول قانداي ۇستانىمدار ەدى؟

الاشورداشىلاردىڭ ءبىرىنشى ۇستانىمى – جەر ماسەلەسى...

«ءتىرى بولسام، حان بالاسىندا قازاقتىڭ حاقىسى بار ەدى، قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەپ ءجۇرىپ، ءاليحان بوكەيحان جەر ءۇشىن كۇرەستى. «جەر، جەر جانە جەر». جەرسىز وتان جوق. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ: «قازاقتىڭ بايىرعى جەرىن قاشان قازاقتار ءوز بەتىنشە عىلىم مەن تەحنيكاعا سۇيەنىپ تولىق يگەرمەيىنشە، جەر جەكەمەنشىككە دە، قونىستانۋشىلارعا دا بەرىلمەيدى» دەۋى بەكەر ەمەس. جەر – وتان، ال وتاندى ساتۋعا دا، جەكەمەنشىككە اينالدىرۋعا دا بولمايدى. وسى ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا التاي مەن اتىراۋعا، سىر مەن ارقاعا دەيىنگى ۇلان-عايىر اتىراپ قازاق ۇلتىنا تيەسىلى ەكەنىن ەڭ العاش الاشورداشى ءالىمحان ەرمەكوۆ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ بەردى. 1920 جىلى 14-24 تامىز ارالىعىندا لەنيننىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسى بۇگىنگى قازاقستان تەرريتورياسىن بەكىتىپ، ناتيجەسىندە اۆتونوميالى ەلگە اينالدىق. سول اۆتونوميانىڭ تەرريتورياسىنا 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العان كەزدە يە بولىپ قالدىق.

الاشوردانىڭ ەكىنشى ۇستانىمى «جەردىڭ استىنداعى، ۇستىندەگى، اسپانىنداعى بارلىق يگىلىك قازاق مەملەكەتىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك» دەگەن ۇرانمەن استاسىپ جاتتى. ءا.بوكەيحانوۆتىڭ ايتۋىنشا: «ونىڭ ءاربىر ءتۇيىر تاسى ءار قازاقتىڭ وڭىرىنە تۇيمە بولىپ قادالۋى كەرەك» بولاتىن.

وسى ءبىر تۇستا ءبىر قىزىق دەرەك ايتا كەتەيىك. 1950 جىلدارعا دەيىن اراب امىرلىكتەرى ارتتا قالعان ەلدەردىڭ ساپىندا بولدى. اعىلشىن وتارلاۋشىلارىنىڭ ءوزى ەشتەڭە جوق بولعاندىقتان، امالسىز بۇل اۋماقتى تاستاپ كەرى قايتتى. اعىلشىنداردىڭ كەتۋىن كۇتىپ تۇرعانداي 1950 جىلى قۇمدى ساحارادان مۇناي اتقىلادى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى 1970 جىلدارعا قاراي الەمدەگى ەكونوميكاسى باي ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. ياعني، جەر استىنداعى بايلىق اراب ۇلتىنىڭ ىرىزعىسىنا اينالدى. ءدال سول سەكىلدى قازاقستان ازات ەل بولعاننان كەيىن مۇناي باعاسى قىمباتتاپ، تاسىمىز ورگە دومالاي باستادى ەمەس پە؟. دەمەك، اتا-بابالارىمىز، سوسىن الاش زيالىلارى بىزگە اماناتتاپ كەتكەن جەردىڭ يگىلىگىن قازاق كورۋى، مەملەكەتىمىز بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سەكىلدى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسۋى ءتيىس ەدى.

اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى ارقاۋىنا قايتا ورالايىق. ءا.بوكەيحانوۆتىڭ جوباسى بويىنشا، «قازاقتىڭ جەرىندە وندىرىلگەن «ءبىر ۋىس ءجۇن سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنىڭ ۇستىنە توقىما بولىپ كيىلۋى كەرەك» بولاتىن. بۇل ءۇشىنشى ۇستانىم بويىنشا، الاشورداشىلار تولىقتاي ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك پەن بىرلىككە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلدى. ەڭ وكىنىشتىسى سول، وسى ەكونميكالىق تاۋەلسىزدىككە ءالى قول جەتكىزە الماي كەلەمىز. تۇسىنە بىلگەن ادامعا اباي حاكىمنىڭ ءوزى: «وزىمدىكى دەي الماي ءوز مالىڭدى، كۇندىز كۇلكىڭ بۇزىلدى، تۇندە ۇيقىڭ» دەمەي مە؟ الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي اعامىز «كۇيەسىڭ، جۇرەك... سۇيەسىڭ» دەگەن كىتابىندا ۇلى اقىننىڭ وسى ولەڭىن تالداپ، «بۇل جەردە اباي ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتى مەڭزەپ تۇر» دەيدى. ارىدان اباي، بەرىدەن ءاليحان اڭساعان سول ءبىر ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە ەرتەڭگى ۇرپاق جەتەرىنە سەنگىمىز كەلەدى.

الاشورداشىلاردىڭ ءتورتىنشى ۇستانىمى، «قازاق مەملەكەتىندە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءتىل، ءدىن، ءدىل ۇستەمدىگى بولۋى كەرەك» دەگەن يدەيامەن بەكىدى. ح.دوسمۇحامەدوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلدە «ۇلتتىق مادەنيەت ۇستەمدىگى ساقتالۋى» ءتيىس بولاتىن. شىندىعىن ايتايىق، قازىر قازاق بالاسى وسىدان ءجۇز جىل بۇرىنعى وسى ۇستانىم جولىندا كۇرەسىپ كەلەدى. ول كۇرەس ءبىر ساتكە بولسىن توقتاماق ەمەس.

بەسىنشى ۇستانىم: تاۋەلسىز عىلىمعا، ۇلتتىق سالت-داستۇرگە نەگىزدەلگەن زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ، جاپونيانىڭ ۇلگىسىندەگى ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ ەدى. الاش زيالىلارى بۇل ارمانعا جەتە المادى. ءاليحان بوكەيحانوۆ: «ءسوزسىز، الاش بالاسى بۇل جولى ەل بولماسا دا، جاقىن ارادا ءوز تىزگىنىن ءوزى العان دەربەس مەملەكەت بولادى», – دەگەنىن ءار قازاق بىلەدى. الاش قايراتكەرلەرى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرا الماعانىمەن، تاۋەلسىزدىككە توتە جول سالىپ بەردى. سوندا دا مۇستافا شوقايدىڭ ءبىر ءسوزىن تىلگە تيەك ەتە كەتەيىك: «رەسەي رەۆوليۋتسياسى كيلىكپەگەندە، قازىر قازاق مەملەكەتى تۇركيا، باتىستاعى، شىعىستاعى وزگە مىقتى ەلدەر سياقتى بولار ەدى»... بۇل ارينە، ءبىزدىڭ ءبىر كەم دۇنيەمىز...

الاش زيالىلارى قازاق ساناسىنا وسى ءبىر بەس ۇستانىمدى شەگەلەۋ ارقىلى ءوز پارىزدارىن وتەدى دەپ بىلەمىن.

سانا تەرەزەسى: قارىز

ۆ.و.كليۋچەۆسكي: «ادامنىڭ ىعىنا جىعىلمايتىن كىسىلەردىڭ ەكى ءتۇرى بولادى، ءبىرىنشىسى وزگەنىڭ سوزىنەن، ءوزىنىڭ پىكىرىن تاباتىندار، ەكىنشىسى ءوزىنىڭ پىكىرىندە وزگەنىڭ پىكىرىن قايتالايتىندار» دەپتى. وسىعان دەيىن تاپتاۋرىن بولىپ، ايتىلا ايتىلا جاۋىر بولعان پىكىرلەردى قايتالاۋدان اۋلاقپىز. بىراق، بۇگىنگى قازاق بالاسى وزگەنىڭ (وزگە دەپ وتىرعانىم دا ءوز عالىمدارىمىز) سوزىنەن ءوز پىكىرىن قالىپتاستىراتىنداي، ءسوز تالاستىرا قالسا، كەز-كەلگەن ادامدى تۇقىرتاتىنداي دەڭگەيگە جەتتى. ولار مىناۋ ۇلى دالانىڭ توسىندەگى «جەر-جۇرەك» تەك قازاقتىڭ بالاسى ءۇشىن سوعىپ تۇرعانىن جاقسى بىلەدى. ولار سوناۋ التاي مەن اتىراۋعا، سىر مەن ارقاعا دەيىنگى ۇلان-عايىر اتىراپ وزدەرىنىڭ مەنشىگى ەكەنىن تۇيسىنەدى. ولار ءتۇپتىڭ-تۇبىندە بۇ قازاقتىڭ الەمگە اتوي سالاتىنىنا سەنەدى. ولار سول سەبەپتى ءبىرتۇتاس قازاقتى سۇيەدى...

وسى ءبىر ەسسىز سۇيىسپەنشىلىك، ۇلتقا دەگەن ۇلى ماحاببات قاشان، قاي ۋاقىتتان، قانداي جاعدايدا پايدا بولدى؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن بەرۋ وتە قيىن... حاق تاعالا قازاق دەگەن ۇلتتى جاراتقالى بەرى ءبىز وسى ءبىر ولكەنى، وسى ءبىر ۇلتتى سۇيەتىن سەكىلدىمىز. بىراق، بىراق، سان عاسىرلىق ەزگىنى كورگەن قازاق ۇلتىنىڭ سانا-تەرەزەسىن الاش وعلاندارى، الاش وقىعاندارى اشىپ بەرمەگەندە ءبىز قازاقتى وسىنشالىق دارەجەدە سۇيەر مە ەدىك؟!

«ۇلتىنىڭ سانا-تەرەزەسىن الاش وعلاندارى، الاش وقىعاندارى اشىپ بەرمەگەندە» دەدىك قوي... بۇل ءسوز «ءبىز حات تانىمايتىن قاراڭعى ەل بولدىق» دەگەندى بىلدىرمەيدى.

«ەۋروپا مادەنيەتتىمىن دەپ ماقتانعانىمەن، مادەنيەتى ونەرىندە عانا، ال مىنەزى حايۋاندىق ساپارىنان قايتقان جوق»، – دەيدى ءاليحان بوكەيحانوۆ. وسى ءبىر سوزدەن-اق، ءبىراز جايتتىڭ بەت پەردەسىن سىپىرۋعا بولاتىن سەكىلدى. قازاق حالقى بۇگىنگە دەيىن «ورىس قازاققا قارا تانىتتى، ءبىلىم، عىلىم باتىستان جەتتى» دەگەن قاساڭ ويمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلدى. وتارشىل رەسەيدىڭ «بۇراتانا حالىققا» جانى اشۋى مۇمكىن بە؟ جو، جوق، ايتا كورمەڭىز، ءبىر عانا اشتىقپەن قازاق حالقىن قىرىپ جىبەرمەك بولعان جۇيە الاش بالاسىنىڭ ساۋاتىن اشۋعا تالپىنباسى حاق.

بىرىنشىدەن، قازاق حالقى ۇندىستەر سەكىلدى جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋى قاجەت ەدى. ول ءۇشىن وتارشىل رەسەي بيلىگى (پاتشا ءھام كەڭەستىك) ەڭ الدىمەن شوقىندىرۋ، اشتىق، سوسىن تىڭ يگەرۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىردى. دىننەن ايرىلعان ۇلت، دىلدەن ايرىلادى، ۇلتتىعىن جوعالتادى. پاتشالىق رەسەي شوقىندىرۋ ساياساتتىن جۇزەگە اسىرادى دەگەن نيەتپەن قازاق بالالارىن ەۋروپاشا وقىتتى. بىراق، سول «ميسسيونەر» بالالارى ەلدىڭ جوعىن جوقتاپ، مۇڭىن مۇڭداپ كەتتى. ولار قازاق بالاسىنىڭ ساناسىن وياتىپ، ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا بەت الدى.

مىسالى، احمەت بايتۇرسىنوۆ: «باسقادان كەم بولماس ءۇشىن ءبىلىمدى، باي ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك» دەپ ۇرانداتىپ، قازاقتىڭ ءالىپبيىن جازدى. سول احاڭدار: «بالانى ۇلشا تاربيەلەسەڭ، ۇل بولماقشى، قۇلشا تاربيەلەسەڭ، قۇل بولماقشى» دەپ قازاق حالقىنا ۇل بولار ۇرپاققا ارناپ، ءبىلىم رەفورماسىن جاسادى. بۇل شوقىندىرۋ ساياساتىنىڭ ساعىن سىندىردى.

ەكىنشىدەن، قازاقتى جويۋدىڭ كەزەكتى كەزەڭىن كەڭەس وكىمەتى قولىنا الدى. ەلدىڭ قولىنداعى بار بايلىقتى تارتىپ الىپ، ءبىر ۇلتتى قاساقانا قىرۋدىڭ جوسپارىن جاسادى. قازاقتىڭ 1/3-ءىن قىرعان اشارشىلىق كەزىندە الاش زيالىلارى تاعى دا اتقا قوندى. «اشتارعا كومەك» كوميتەتىن قۇرىپ، قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي ەلگە كومەك قولىن سوزدى، شاماسى جەتكەنشە وتارلاۋشى جۇيەگە تويتارىس بەرمەك بولدى. جەر بەتىنەن قازاقتى جويىپ جىبەرۋ ماقساتىندا جاسالعان سول ناۋبەتتەن امان قالعان ازاماتتىڭ ءبارى الاشورداعا راحمەت جاۋدىرۋعا ءتيىستى.

1934 جىلى كليمەنت ۆوروشيلوۆ (كسرو-نىڭ قورعانىس حالىق كوميسسارى) ۆكپ(ب) ءحVىى سەزىندە: «نان كەرەك بولعان سوڭ ءبىز اشتىقتى ادەيى جاسادىق. ناتيجەسىندە جۇمىس ىستەي المايتىن شارۋالار مەن كۋلاكتار اشارشىلىقتان ءولىپ، تاپ رەتىندە جويىلدى» دەپ مالىمدەدى. وسىدان-اق، كەڭەستىك بيلىكتىڭ قازاققا دەگەن كوزقاراسىنىڭ قاندايلىق دارەجەدە «كەرەمەت» بولعانىن اڭعارامىز. وسىدان-اق، وتارشىل جۇيە ەشقاشان دا «حايۋاندىق ساپارىنان قايتپايتىنىن» بايقاتادى.

وتارلاۋشى ەل ەكى مارتە (1921-1922, 1930-1933) اشارشىلىق جاساپ، دەگەنىنە جەتىپ، قازاقتىڭ دالاسىن بوساتتى. ەندى قالعان جۇتقىنشاقتاعى قازاقتى قىلقىتا سالاتىن «تىڭ يگەرۋ» ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ەدى. «تىڭ يگەرۋدىڭ» قارقىندىلىعى سونشالىق، 1954-1962 جىلدارى قازاق دالاسىنا 2 ملن ادام كوشىپ كەلدى. 1897 جىلعى ساناق بويىنشا ەل حالقىنىڭ 85 پايىزىن قۇراعان ۇلت 1962 جىلى 29 پايىزعا دا جەتپەي قالدى. ءدال وسى كەزدە تاعى دا الاشوردانىڭ رۋحى ايبات شەكتى. بۇل بىراق، رەسمي دالەلدەنبەگەن دەرەك. ەل ىشىندە اۋەزوۆ باستاعان قازاق جازۋشىلارى 1953-1954 جىلدارى سول كەزدەگى رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا «تىڭ يگەرۋ باستالدى. ەڭبەك كۇشى قاجەت. قىتايداعى قازاقتاردى ەلگە الدىرايىق» دەپ قول جيناپتى-مىس» دەگەن اڭگىمەنى ءجيى ەستيمىز. ەگەر دە، سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ جان جولداسى بولعان، الاشوردا ۇكىمەتىن قۇرۋ جولىندا ءالىمحان ەرمەكوۆتەي ايانباي ەڭبەك ەتكەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بۇل ەرلىگى راس بولسا، الاشوردا يدەياسى «تىڭ يگەرۋ» كەزىندە دە «ۇلتتىعىمىزدىڭ تىڭىنا» تۇرەن سالعان بولىپ شىعادى. سەبەبى، 1955-1963 جىلدار ارالىعىندا قىتايدان كەلگەن قازاقتار بۇگىنگى قازاقتىعىمىزدىڭ ساقتالۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوستى.

اۋەزوۆ دەگەندە ەسكە تۇسەدى... ءاليحان، احمەت، مىرجاقىپتاردىڭ ۇلى يدەياسى 1938 جىلدان كەيىن اۋەزوۆ ارقىلى قازاق دالاسىنا كەڭ تاراپ، ۇلتتىڭ كوكىرەك سارايىنا ۇيالاپ قالدى. سول اۋەزوۆتىڭ شاكىرتتەرى ءيسى قازاقتىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋعا دەگەن اڭسارىن ءاردايىم ۇلتتىڭ ەسىنە سالىپ وتىردى. بۇل ساباقتاستىق قازىر دە ۇزىلە قويعان جوق.

بۇدان شىعاتىن ءبىر-اق قورىتىندى بار. قازىر قارا تانيتىن ءار قازاق ۇلتتىڭ كوزىن اشقان احاڭدارعا قارىزدار! اشتىق ناۋبەتتەن امان قالعانداردىڭ ءار ۇرپاعى الاش زيالىلارىنا – بورىشكەر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا «ابايدىڭ جولى» دەپ قازاقتىڭ جولىن كورسەتكەن مۇقاڭدارعا، ماعجاندارعا، جۇسىپبەكتەرگە – بەرەشەكپىز. ول قارىز، ول بورىش، ول بەرەشەك قايتسەك قايتادى؟ بۇل سۇراق قازىر ءار الاش بالاسىنىڭ كوكەيىندە تۇرۋ ءتيىس.

ءتۇيىن ورنىنا...

«ءوز كۇشىنە سەنبەگەن حالىق تا، ادام دا ەشقاشان ءومىر بايگەسىن الا المايدى» دەيدى ءاليحان بوكەيحان. قازاق ۇلتى وزىنە تيەسىلى بايگەگە، ولجاعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن سان قيلى تاعدىردى باستان كەشتى. سول كەزدە ۇلتىمىز تاعى دا ءاليحاننىڭ: «تالاس-تارتىس جوق بولسا، ءومىر اباقتىعا اينالار ەدى» دەگەن قاناتتى سوزىنەن كۇش الدى. جوعارىدا ايتقان ءتامسىلدى قايتادان ەسكە الىڭىزشى. ءبىز سول تامسىلدەگى ءتىرى قالعان بالاپاندار سەكىلدىمىز... ول بالاپاندار قازىر قارلىعاش ەمەس، قىرانعا اينالىپ ۇلگەردى. مەنىڭ ويىمشا، ول قىراندار «ۇلتىنا، جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن» دەگەن ءاليحان ءسوزىنىڭ ءمانىن تەرەڭ تۇسىنەتىنىنە سەنگىم كەلەدى.

Abai.kz

 

27 پىكىر
Мейрамбай 2017-10-12 09:35:44
Осы мақала және осы қатарда тұрған тағы үш мақала 2017 жылдың ең үздік материалдары болып есептеле ме????????????????????????????????????????????? Не үшін????????????????????????????????????????????????????????????????? Жауап беріңдер.
Бәукен Әміренге 2017-08-26 14:09:48
Пікірлеріңізге рахмет. Бірақ осындайда қазақтың жалпақшешейлік деген, кімді де болса әділеттілік қиянат көруіне байланысты сұлатып салатын ұғымы бар, турашылдықтың, әділдіктің орнына "сен де жақсы, ол да жақсы, мен де жақсы, аманмын" деген. Сондықтан алашорда туралы "ұйыған айран" араластырылды, санада өзгеріс бар, әділдік толық айтылуы керек деген тұжырымыңызды соңғы түсініксіз пікіріңіз "жеп" қойыпты. Өкінішті. Онан да үндемей-ақ қойғаныңыз дұрыс болатын еді.
Бәукен Әмірен. 2017-08-22 02:53:03
Қанат Әбілқайыр ХХ-шы ғасыр басындағы қазақ тұлғаларының ел ішіне дөп ағымды орнықтырып, бағдар нұсқаған келелі қағидаларына сенім рухын ояту бағытындағы қайраткенрлік саяси қызметтерін тамаша саралтаған. Иә, жәй көнекілік ретіндегі фотосуреттер жиынтығына Алашорда партиясына енбеген көрнекті азаматтарымыздың енуі - интерпретациялық үдемен сол кезеңдегі оқиғаларды еске жандандрра түсіреді..! Аласапыран. Ілкі шақта туған халқы үшін Колчакпен де тіл табыса білгеніне қайран қаласың! Кеңес Одағының тәрбиесімен, тарихымен өскен біздер көбінекей Қызылдар жағына ығамыз... Тура Биде - Туған жоқ. Мәселе, дербес мемлекетіміз және оны құрып орнықтырудың саусақпен санарлық сындарлы статусының алғы шарттарын дүниеге әкелген ұлттық сананың саяси толғақты шақтары және идея көсемдерінің көрегендігін мегзеуде ғой!
Бәукен Әмірен. 2017-08-22 00:25:10
гүлзамаН, ь,ағ-р, надОмбы, еЧ, ышхираТ-тардан (есімдерін жасырын ғып келтіргенім) Байқазаққа шекті, әрине, автордың өзін қосқанда (баяғыдан ұйыған) айран езгендей (мәләдес!) қылыпсыздар. Кейбіріңіз (немнөшке) "жуа" қосқасыздар, пах, шіркін! Әйтеуір, көп-көрім келелі әңгіме болыпты. Рас, ақиқат - айтыста туады. Өстіп, көсәтәп кіндігі кесіледі... Уақыт тарих жайлы қозғалғандықтан әргі заман мен бергісі, бүгінгі парашылдық базар мен ертеңге елеңдеушісі, кешігі домалақ арызшылары араласты да кетті. Ес жиғызғаны, Құдай тілеуіңді бергір, Дәуір Жақан мен Қанат Жанашұлы болды. Фотодәлел: Алашордаға қосылмағандарды нұсқады! Никита Сергеевич не ғып жүр? Сталин... Енді біраздан соң Мәскеу түбіндегі шайқасқа - Бәукеңдерге араласуға шақ қалып ек... Нақ қазақшыл, қаншыл патриотымыз сол кісі еді ғой, жарықтық! Жалпы, жақсы әңгіме! Тарихты саралайтын, ықпыл-жықпылын аралайтын сүрлеу екенін еш жан теріске шығара қоймас. Азаматтарымыздың оқымыстылығына, ойларының озықтығына, алғырттығы мен сөз мәнерлерінің логикалық қисынына разы болдым! Аз-кем қағыту (қазақылығымыз ғой) артық емес, бірақ анайы, жағымсыз, былғанышты бықсыту, былықтыру сықылды қылықтардан... бала емеспіз, арылу керек, ұят болады... Сіздерге реніш жоқ. Алашордаға көзқарас көптен бері осылайшы "айрандай ұйып" қалған еді... Тың өзгерістің лебін енді сезіндім... Жалпы, қарапайым оқырман ретінде, алғысымды айтамын, баршаларыңызға!
Намазгүл 2017-08-15 14:14:08
Анау р деген кісі ерігіп, әрі қуланып, басқаны сөйлету үшін ал, енді өзің баста деп еп еді, Омбының қазағы оның өсекқұмарлығын күте тұрмен қатырған екен. Дұрыс, күте тұрсын.
р 2017-08-14 22:22:27
артың қуыс, қорқақтау екенсің. мақтанба-ақ қой, курортқа біз де барып келеміз.
р-ға 2017-08-14 21:51:09
Отыра бер күтіп, мен дәрет алып, шәйімді ішіп, сосын ұйықтап, сосын кезекті еңбек демалысыма, курортыма барып келейін. Қазақтың осы жер дегені көш жер деген ғой. Сөздеріңді дайындап отыра тұр. Тек ескертуім: мен бос сөзді, қазақбай жорамалдықты, негізсіз болжауды қабылдамаймын. Рушылдықтың жауымын. Әр нәрсенің нақты дәлелмен айтылғанын ғана қабылдаймын. Күте бер.
р-ға 2017-08-14 21:51:08
Отыра бер күтіп, мен дәрет алып, шәйімді ішіп, сосын ұйықтап, сосын кезекті еңбек демалысыма, курортыма барып келейін. Қазақтың осы жер дегені көш жер деген ғой. Сөздеріңді дайындап отыра тұр. Тек ескертуім: мен бос сөзді, қазақбай жорамалдықты, негізсіз болжауды қабылдамаймын. Рушылдықтың жауымын. Әр нәрсенің нақты дәлелмен айтылғанын ғана қабылдаймын. Күте бер.
р 2017-08-13 03:26:41
Ал, енді өзің баста !
Рр-ға 2017-08-12 21:44:15
Мен не қылсада алашорданы жамандап жеңу емес мақсатым, сіздікі қате түсінік. Оналтыншы - жиырмасыншы жылдардағы қазақ тарихы сол кездегі барлық қоғамдық-саяси өмірді қамтып, ақиқат тұрғысынан жазылуы керек. Ішінен тек алашорданы ғана бөліп алып, орынсыз мадақтап, қалғандарының бәрі ақымақ, сатқын демей. Бәрі қатар қамтылып, әрқайсының жақсы идеялары мен шалыс басқан жерлері нақты түсіндірілуі керек. Халық сонда ғана қабылдайды, өзі танып алады жолайрықта кімнің кім болғанын. Қолдан құдай, болмаса әлдебір бұт жасаудың қажеті жоқ, әркімнің жеке түсінігі бойынша ғана жазылған жалған тарихпен халықты алдауға болмайды.
Рр 2017-08-12 18:37:46
Жазбаларды қабылдамай жатыр !
Рр-ға 2017-08-12 12:41:47
Колчакты айта беруден неге қашамыз, ол не ? Қазаққа дос болып па еді ? Алашорданы пайдаланып, пайдаланып, "какая еще автономия киргизам? Россия будет состоять из губерний и уездов" деп Колчак алашорда өкілдерін қуып шыққаны өтірік емес қой. Колчактың генералы "У вас не алашорда, а какая-то ералашорда" деп мазақ қылғаны да дәл сол он тоғызыншы жылы.
Рр 2017-08-11 04:19:38
Бұларды біз білмейді екенбіз. Сіздің қолыңызда осылар туралы мол мәлімет болса шет жағын болса да осы фейсбукте айтуыңыз керек қой. Алдағы уақытта шығарарсыз деп сенемін. Тек Колчакты айта беру Сізді жеңіске бастамайды, ескеріңіз. Батыстағы Еркін дала ағымы туралы білгеніңізді айтып беріңіз.
Р-ға Омбыдан 2017-08-09 20:16:43
Үш жүз партиясы Омбының байшыкештері емес, кедей ауыл мұғалімдері, қала жатақтары, қаланың адам, жүк тасушы жәмшіктері сияқты әлеуметтік тобы. Олар да оқыған, сауатты. Үш жүзді құрған Мұқан Әйтпенов Омбыға жан-жақтан келген қазақ балаларына пана болған, оқытқан, қамқор болған адам. Үш жүзге онан кейін басшы болған Көлбай Төгісов алашордашыларыңның ешқайсынан кем тұрған адам емес. Олар Торғайдағы, Ақмола өңіріндегі көтерілістің қалай басталғанынын, қалай басылғанын, алашорда болып құбыла ойнағандардың ол көтеріліске қарсы әрекеттерін басынан өткерген, көзімен көрген адамдар. Үш жүз партиясы алашорданың сьездерінде құрметті қонақ болып, Орынборға сьезге барып, шіреніп отырған, көтеріліске шыққан қазақ ауылдарына патшаның жазалау әскерін ертіп барып, қазақ ауылдарын қырғызған болыстар, байлар мен билер, молдалардың алашорда сьезінде халықтың мойнына тағы да отыру әрекетін көрген адамдардың қарсы құрған партиясы. Кешегі халыққа тізесін батырған сұлтан төрелер Бөкейхандар мен бай болыстардың қайтадан билікке келу әрекетіне қарсы болғандардың партиясы. Жарғысында солай жазулы тұр. Алашордаң әділ болса Үш жүз неге шығады ? Батыста Еркін дала деген партия болып үлгірмеген ағым неге шығады ? Қазақ жастарының демократиялық ұйымы неге пайда болады, неге совет өкіметін қолдайды ? Қазақ тарихынан орынсыз басымдық беріп, алашорда сияқты қазақтың басты жауы - КОЛЧАКТЫҢ оң қолы болып, орыстан бөлінбейміз деген алашорда неге мадақталуы керек ? Алашорданы басқаларымен бірге, оның қылмысын көрсете отырып /сабақ алу үшін/ ақиқат тұрғысынан түсіндіре жазу керек. Мына автор сияқты өтірік мақтамай.
р 2017-08-09 01:16:16
Ағайындар-ау ,"Алаштың" ішкі ісінде Сталиннің, немесе Хрущеевтің шаруасы не Жікке, руға бөлінгенді қашан қоясыңдар, қашан халықтың, қазақтың, - алашымыздың сөзін сөйлейсіңдер "Үш жүз"- сендер ойлағандай үш жүздің мүддесін ойлаған ұйым емес қой. Құрамы ат төбеліндей Омбының байшігеш қазақтары. Ал "Алаш" - республиканың барлық аймақтарынан құралған қазақтың оқығандары.
. 2017-08-08 00:19:34
Шамаң жетсе. Жетпесе көтеніңді қыс.
Че 2017-08-08 00:18:59
Алашылдар өткенен сабақ алып бүгінгі диструктивті билікке күрес жариялап жүз толған Алаштың талап мақсатының əлі орындалмаған шеттерін опындауға талпынып əрекет жасайды. Өткенді сынап əбүір таппасың. Бүгінгіңді сына қоғамға жақсылық еңгіз тарихты шолғың келсе, ертең ұрпағың Алашты қаралағандай көріңе қарғыс атпасын десең. Назарбаевшыл қорқақтармен күрес !
Боғауызбен ауыздалған Чеге 2017-08-06 11:50:17
Олай болса ұлт мүддесі үшін алашорда ғана дұрыс әрекет еткен, қалғандары түгел дорақ еді деген сандырақты қойып, ол кезде де, қазір де, қазақ қоғамы кез келген елдің қоғамы сияқты әртүрлі ағымдардан, ұйымдардан құралған деп, алашордам да /Колчакка құл болған қателігін жасырмай/, Үшжүз де, совет өкіметін орнатқан Сәкен мен Тұрарлар да қазақтың ортақ тарихы, әрқайсы өз жолымен халқына қызмет етуге тырысқан деп, бөлмей-жпармай ақиқатты айт. Шындықты айтудан неге қашасың ? Алашордаңның Үшжүздің басшысы Көлбайды, басқаларын Колчакка ұстап беріп аттырғаны өтірік пе ? Бөкейхановтың қызылдарды жақтағандарды түгел, қазақтың төлеңгіті Көлбайды да көрген жерлеріңде атып тастаңдар дегені бұйрық беріп, оны "Қазақ" газеті басқаны өтірік пе ? Оны жазып жариялаған Дулатов екені өтірік пе ? Амангелді Имановқа үкім шығарып, аюандықпен өлтірткен Дулатовтар емей Колчак па ? Шындықты жасырмай түсіндіріп айтуға тырыс. Қайдағы бір "ұлт мүддесі" үшін жамандығын, алашорданың аюандығын жасырып қалмай. Шындық жақсы, әділ түсіндірілсе ғана қоғам оны қабылдайды. Ал менің анау алтыншы-жетінші атам бәленбай болмаса бүгін қазақ болмас еді, менің алашордам ғана ақылды, қалғандары дорақ еді, оңбаған совет өкіметі оларды құртты деп рушылдық принциппен тарих жазып, оны халыққа тықпалауға болмайды. Ол заман өтті. Алашордашылар Колчагі мен Дутовына, Анненковіне қызмет етіп, орыстан бөлінбейміз, тек орыстың жанында ғана көлтөрни аптономия боламыз деп өздеріне өздері үкімін шығарып қойған. Совет өкіметі жалғыз оларды ғана жазалаған жоқ, сол өкіметті орнатқандарды да, оның қалқоздастыру саясатын іске асырып, отызыншы жылдары қазақтың жартысын қырып салып, қалғанын қаңғытып жібергендерді де жазалады. Себебі Сталин мен Голощекин әр қазақтың ауласына, қорасына барып малы мен астығын өздері тартып алған жоқ, іске асырған, солардың бұйрығын асыра орындаған сол кездегі аудан, облыс басшылары, нарком болғандар, бәрі шетінен қазақтар. Уақыт келеді, архивтер түгел ашылғанда шындық айтылып, бүгін әспеттеліп, Сталиннің репрессиясына құрбан болғандардың іс-әрекеттері, не үшін жазаланғандары ашық айтылады. Сол кезде ғана тарих тағлымы шынайылыққа үйретуі мүмкін. Әйтпесе Че сияқтылар өздеріне ыңғайлап ойлап тапқан "құпия келісім" тарихын көйітіп, жұрттың басын қатыра беруі мүмкін. Ал бұлай жалғастыруға тыйым салу керек. Ол үшін шындықты жасырмай, біреуді өтірік мақтап, қалғанын жамандауды доғару керек. Бұл ең алдымен алашордашыларға қатысты мәселе. Келесі қаңтарда Үшжүз партиясының құрылғанына, оның басшысы Көлбай Төгісов пен басқа жақтаушыларының алашорда мен Колчак қолынан қаза болғандарына да жүз толады. Сонда не дейсіңдер, алашшылдар ?
Тарихшы 2017-08-06 03:34:10
Қазақ əр қашанда тарихы қыйлы жаулаушы орта азия ресей мемлекетілігімен тең не болмаса артық дəрежеде болатын мемлекет орнатушы құрушы Ел құқығы бар болатын. 1986 жылдан бастап қазақстандықтар мүддесін білседе құрбандыққа шалынған. Тарихы терең болмаса мемлекеттік үшін идеологияда болған интрига жасырын келісімдер Ұлт мүддесі үшін қанша қыйлы болсада маған елге шындық болсын, себебі Қазақ үшін ұлт мүдесі үшінкүрескендердің қателіктерін жақсыға жорымасаң Мемлекеттік сақталу бір талай .
Че-ге тарихшы 2017-08-05 15:58:07
Архивистер Рысқұлов пен алашордашылардың жасырын келісімін қағазға жазып алыпты: онда Рысқұлов 1924 жылы Бөкейхановқа, Дулатовқа, Байтұрсыновқа, Жұмабаевқа және басқаларына мен сендердің үстеріңнен домалақ емес, кәдімгі сендерді әшкерелеп өз атымнан шағым жазайын, тізімдеріңді, кімнің кім екенін жазып берейін, сендер көніп, 1928 жылы түрмеге қамалыңдар, төртеуің атылыңдар, қалғандарың бес он жылдан арқалап, лагерге, Воронеж жаққа айдауға кете беріңдер. Онан аман келсеңдер 1937-1938 жылы атылатын болып, келісіміңдерді беріңдер депті алашордашыларға. АЛАШОРДА : БОТ МАЛАДЕС, ДҰРЫС АЙТҚАНЫҢ, БІЗ КЕЛІСЕМІЗ, СЕНІ ДЕ БІЗ КӨРСЕТІП БЕРЕМІЗ, ОТЫЗ ЖЕТІДЕ АТЫЛУҒА СЕН ДЕ КЕЛІСІМІҢДІ БЕР ДЕП РЫСҚҰЛОВТЫҢ АРҚАСЫНАН ҚАҒЫПТЫ. Осылай құпия келісім болыпты. Чуешь, ЧЕ ? Это же клондайк ! Давай брехай дальше !
Че 2017-08-05 03:26:19
Рұсқұловты жеткізді жамандады десеңіздер? Бір екі тұлға үшін Ұлт мүддесі бір екі тұлғаның жанымен құрбандығымен шектелмейді. Араларында жасырын келісім болғанына сенімдімəн Ұлт мүддесі үшін. Насыбайымды ұқалағанымды аңдысаң сен кнбшниксың онда қыр соңымнан ұйұыға дейін аңди алатын сорлы.
Дәуір Жақанға Қазақбай 2017-08-05 00:16:37
Рахмет, Сіз шындықты айттыңыз.
Дәуір Жақан 2017-08-05 00:07:58
Суретте ала-құлалық бары секілді, мақалада да ала-құлалық бар. Әйгілі саясатшы-тарихшы Г.Феррдің кітаптарын оқыған адам әлгі жүгеріші, №1 тыңигеруші болған Хрущевтің ХХ-съезде жасаған культ туралы құпия баяндамасында оның Сталинге 61 айып таққанын, ал соның бәрі өтірік екенін документтер бойынша дәлелдегенін біледі. Ал біздің саясатшы-тарихшы мырзалардың бәрі дерлік Хрущевтың "Суайттықтың әлемдік үлгісі" деп аталған сол баяндамасын әлі де пайдаланып мәз болып жүр. Мына мақалада, мысалы, Кеңес өкіметі қазақты құрту жоспарын жасады дегендей саяси сауатсыздық бар. Оу, патшалық Ресейдің құрлықты түгелдей орыстандыру сұмдығын орта жолда тоқтатқан, жойған қандай күш? Октябрь революциясы, Кеңес өкіметі екені шындық емес пе? Аштықты, "халық жауы" науқанын бастаған да, қыздырғандар да - троцкийшілдер. Л.Д.Троцкийдің (Лейба Давидович Бронштейннің) "Ресейді ақ негрлер еліне айналдыру, сионистік-большевиктік үкімет орнату" жоспары болған. Сталиндер оларды 1938-жылы ғана жеңе алды, сталиндер Саяси бюрода, съезде көпшілік дауыс ала алған соң, "Съезд победителей" аталған съезде. Соның өзінде троцкийшілер астыртын сұмдықтар істеп, Тухачевский бастаған маршалдар гитлершілдермен құпия келісім жасап, "Германия СССР-ға шабуыл жасаған сағатта біз Сталинді төңкеріп тастаймыз" деген. А.Мартиросянның "Заговор маршалов" кітабын, сондай-ақ аштық, "халық жауы" науқанын Свердлов мен Троцкий қалай жүргізгені туралы осы екеуі туралы кітаптарды оқу керек. Ал Ворошиловтың аштық туралы айтқаны бекер, оны да кейін хрущевшылдар "өңдеген". Е.Прудникованың "Хрущев. Творцы террора" кітабында зәлім "көсемнің" зымияндықтары туралы деректер бар! Жалпы біз мойындаудан қашқақтай беретін оқиғалар, аштық, "халық жауы", т.б. өздеріміздің сол тұстағы басшы ағаларымыздың өзара араздығына, алауыздыққа көбірек байланысты болғаны. Тарихшы жазушы Б.Қойшыбаев сол кезде Т.Рысқұловтың Сталинге кімдерді жамандап жазған хатын ашып келтірді. Ағаларымызда ондай "әдет" жеткілікті болған, соны шындық тілімен айта алмаймыз да, Кеңес өкіметін және хрущевтық тәсілмен Сталинді жамандай береміз. Ақиқатты ту етейік! Ертеңімізді ойлайық: бала-немере-шөберелеріміз бізден сауатты да шыншыл болады, тарихтың біздер бүркен кеткен барлық бетін оқиды, әне, сол кезде біз - әке-аталары үшін - іштей болса да ұялатын болады. Ойланайық, шындықты шырғалаңдата бермейік!
ДАНА ҚАЗАҚ 2017-08-04 09:41:58
Скоро Казахстангада санкция салады. Неге? Бiр 2-3 ход алга ойландаршы барiн тусiнесiндер. Путиннiн МНОГО ХОДОВКА-сын алi тусiнген жоксындар ма?!
Екі қазақ емеске Че 2017-08-04 00:53:27
Шаруаларың болмасын Алашта.
Ойпппырмай , ә ! 2017-08-03 16:24:37
Қазақта он жетінші жылы алаштан басқа идея болмағандай соғуынай мына аптырдың. Атаман Анненковтың азап вагонына қақаған қыста алашордаң мен оның қожайыны Колчагың жаяу Омбыға ұрып соғып айдап апартқан Сәкеннің әруағы алдында ақталғаны ма екен, оның суретін өзін Колчакка ұстап беріп азаптаған, қуғындаған алашордашылардың ортасына қойып қойғаны. Жоқ әлде Сәкен де алашордашы болған деп жұртты алдау үшін қойған ба Сәкеннің суретін, мазақ етіп жауларының арасына. Тұрар Рысқұловтың алашордаға қандай қатысы бар, оның да суретін мазақ үшін қосқандай етіп алашордаға қосып қойғандары қалай ? Қазақ орыстың сүйікті досы, орыссыз күн көре алмаймыз, біз орыстан бөлінбейміз, орыстың ішінде аптономия ғана боламыз, оның өзінде де мәдени аптономия сұраймыз деп орыстың диктаторларынан жалына сұраған алашордада қандай мемлекеттік, тәуелсіздік идеясы болған ? Айтып, дәлелдеп беріңдерші : міне, біз Жапония боламыз, міне біз тәуелсіз мемлекет боламыз деген сөздерді алашорданың құжаттарынан тауып беріңдерші. Барлық документтері Колчак, Деникин, Дутов, Анненковқа бас иіп жағыну, көмек сұрау. Солармен бірігіп алашорда өз қазағын атты, асты, қазақты тонады. Сол ма алашорданың идеясы ? Ал "Үш жүз" деген партия не уағыздапты ? Ол да қазақтың жауы емес қой, өз ішінен шыққан белгілі адамдар оны құрған. Сондықтан алаш, алаш деп сарнауды доғару керек, қолдан келсе қазақ, қазақ, коррупция мен қылмысты доғарып, бірігейік, адал өмір сүрейік деп ұрандап, соны іске асыру керек. Алашорда туралы таңдап алып ойдан шығарылған өтіріктер елді әбден ығыр қылды.
қанат жанашұлы 2017-08-03 13:57:19
мына суретте "алаш" партиясына қатысы жоқ большевиктер тұр, бұларды арылту керек. сонда дұрыс тарих жазылады. әрқайсын жеке талдау керек. әйтеуір қазаққа еңбегі сіңген екен деп, алашордаға бәрін тыға беруге болмайды. "алаштықтар" санаулы адамдар ғой. кез-келген қазақтар қатарына кіре бермеген. өзінің қатаң талқы, жарғысы бар.

ۇزدىك ماتەريالدار

رۋحاني جاڭعىرۋ

قانات ابىلقايىر. قارىز بەن پارىز

Abai.kz 7636
قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن

قازاقستاندا جۇرگەن قىتايلار كىمگە سۇيەنەدى؟ 

ن.قوشامانۇلى 14856