بەيسەنبى, 19 قازان 2017
اتتەڭ... 1955 12 پىكىر 12 قىركۇيەك, 2017 ساعات 11:51

ءبىزدىڭ بيلىك ورىس تىلىنە نەگە «زاۆيسيم»؟

«ورىس ءتىلىن ءبىلۋىمىز – ءبىزدىڭ تاريحي جەتىستىگىمىز، باسىمدىعىمىز». بۇل - تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ ايتقانى. قازاقستاننىڭ نەگىزگى زاڭ شىعارۋشى ورگانىن تىزگىندەپ، ءۇش پارتيادان قۇرالعان 107 دەپۋتاتتىڭ جۇمىسىن باسقارىپ وتىرعان كىسىنىڭ ءدۇيىم جۇرتقا ايتقان اقىلدى ءسوزى وسى بولدى.

لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن تالقىلاۋعا ارنالعان ماجىلىستەگى جيىندا توراعا نۇرلان نىعماتۋلين ءسوز سويلەدى. ەلباسىنىڭ "بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ" اتتى ماقالاسىنا توقتالىپ وتكەن سپيكەر، ورىس ءتىلىنىڭ قاز-قالپىندا ساقتالىپ قالاتىنىن، قولدانىستان تۇسپەيتىنىن جانە ءبىر مارتە ەسكەرتتى.

 «ۆسەم وچەۆيدنو، چتو ۆلادەنيە رۋسسكيم يازىكوم — ەتو يستوريچەسكوە پرەيمۋششەستۆو ناشەي ناتسي. دۋمايۋ، چتو تاكايا تۆەردايا ي پوسلەدوۆاتەلنايا پوزيتسيا ەلباسى ۆ داننوم ۆوپروسە دولجنا ۋسپوكويت ەموتسي ي سپوسوبستۆوۆات وسوزنانيۋ ۆسەمي، چتو رۋسسكي يازىك كاك ميروۆوي يازىك، يمەيۋششي موششنىە كۋلتۋرنو-يستوريچەسكيە كورني ۆ ناشەي سترانە، بۋدەت پو-پرەجنەمۋ پرودولجات يگرات ودنۋ يز ۆاجنىح رولەي ۆ جيزني كازاحستانسكوگو وبششەستۆا»، - دەدى ءماجىلىس توراعاسى.

سپيكەر مىرزانىڭ سولتۇستىكتەگى كورشى مەملەكەتتىڭ ءتىلىن ءبىزدىڭ ەلدە قولداپ، قورعاشتاپ ايتقانىن قازاق تىلىنە قوتارىپ ەدىك. "بارلىعىنا بەلگىلى، ورىس ءتىلىن ءبىلۋىمىز – ءبىزدىڭ تاريحي باسىمدىعىمىز. ورىس ءتىلى الەمدىك دەڭگەيدەگى تاريحي-مادەني تامىرى بار ءتىل رەتىندە قازاقستان قوعامىندا ماڭىزدى ءرول اتقارا بەرەدى" دەگەن ەلباسىمىزدىڭ ناقتى پوزيتسياسى دۇرلىككەن جۇرتتى تىنىشتاندىردى دەپ ەسەپتەيمىن»، - دەپتى ءماجىلىس توراعاسى.

ءماجىلىس قازاقستاننىڭ نەگىزگى زاڭ شىعارۋشى ورگانى، پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسى بولعانىمەن، سەناتتان گورى ساياسي مايداننىڭ قىزىپ جاتاتىن جەرى. قازاق ءتىلىنىڭ كەلەشەگى تالقىلانعان بۇل جيىندا نۇرلان زايروللاۇلىنىڭ رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن قورعاشتاپ سويلەگەنى قانشالىقتى ساياسي ساۋاتتىلىق؟  ورىس تىلىنە جانە ورىس ءتىلدى كونتەنتكە سۇرانىس كۇن ساناپ ازايىپ، قازاق ءتىلىنىڭ دومينانتتى ءتىل دارەجەسىنە جەتكەن تۇستا ورىس ءتىلىن ورتاعا سالارداي سپيكەردى نە تۇلەن ءتۇرتتى؟

نۇرەكەڭ بىلمەيتىن كورىنەدى. ەندەشە ەسىنە سالايىق. قازاقستاندا قازاقتىڭ ءام قازاق ءتىلدى ازاماتتاردىڭ سانى 82%-عا جەتتى. 2016 جىلدان بەرى قازاق ءتىلدى باق 13%-عا كوبەيدى. 2015 جىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن مەڭگەرگەندەر 76,3% بولسا، وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 82,3%-دى قۇرادى. ەسەسىنە، ءورىستىلدى ازاماتتاردىڭ سانى 0,6%-عا ازايعان. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس، ەلىمىزدە 2025 جىلعا دەيىن قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەندەر سانى 95%-عا جەتەدى. بۇل «Ranking.kz» جاساپ تۇزگەن رەيتينگ.

مەملەكەتتىك ءتىل قر ءبىلىم سالاسىندا دا قارقىندا دامۋدا. قازاق مەكتەپتەرىن تامامداعان تۇلەكتەر سانى ەلىمىز بويىنشا 70%-عا جەتتى.

قازاق ءتىلى كەڭ ءورىس العان تاعى ءبىر سالا – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى. اسىرەسە ەلەكتروندى باق-تار اراسىندا قازاق ءتىلدى ينتەرنەت سايتتاردىڭ سانى ەكپىن الىپ، 84%-دى قۇرادى. ال پروپورتسيانالدى ەسەپ بويىنشا، ەلىمىزدىڭ 16%-ى عانا ورىس ءتىلدى باق-تى كەرەك ەتكەن.

ول از دەسەڭىز، 1991 جىلى ەلىمىزدەگى ورىستاردىڭ جالپى سانى 5,9 ملن بولعان. قازىر 3,7 ملن ورىس قالدى. ورىستاردىڭ سانى 2 ملن-عا ازايدى.

ەندەشە وسىنداي ۇستەمدىككە يە بولىپ وتىرعان قازاق ءتىلى، مەملەكەتتىك ءتىل نەگە ورىس ءتىلىنىڭ تاساسىندا قالىپ قويا بەرەدى؟

ءبىر انىعى - ورىس ءتىلى  ماريگينالدانعان بيزنەس-ەليتا مەن ساياسي ەليتاعا عانا كەرەك ءتىل. ياعني، نۇرلان زايروللاۇلى نىعماتۋلين مىرزالاردىڭ ءتىلى.

سالىستىرمالى تۇردە ايتا كەتەيىك. ۋكراينا ورىس تىلىنەن تولىعىمەن باس تارتتى. بىلەسىزدەر، رەسەيدەن ىرگەسىن اۋلاق سالعاندا پرەزيدەنت پوروشەنكو حالىق الدىنا شىعىپ، «پروششاي، نەمىتايا، روسسيا، سترانا رابوۆ» دەگەن  لەرمونتوۆتىڭ ايگىلى ولەڭىن وقىپ تۇرىپ، «ورىستىڭ وزىنەن دە، تىلىنەن دە» باس تارتقانىن مالىمدەدى. سويتكەن ۋكراينانىڭ 50,9 پايىز حالقى ورىس تىلدىلەر ەدى.

2014 جىلى مولدوۆا رەسمي ورىس تىلىنەن باس تارتتى. وندا قازىر رف ءتىلى ەكىنشى دەڭگەيلى شەت ءتىلى رەتىندە عانا وقىتىلادى. 2014 جىلدىڭ 7 قازانىندا مولدوۆا پرەزيدەنتى نيكولاي تيموفتي بۇل زاڭعا قول قويعان بولاتىن.

2012 جىلى لاتۆيا رەفەرەندۋم جاسادى. حالىقتىڭ 77, 22%-ى ورىس ءتىلىن كەرەكسىنبەگەن. ءسويتىپ، ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك دارەجەسىنەن ايىرىلىپ، قارا بازاردا قولداناتىن ءتىل دەڭگەيىنە ءتۇستى.

گرۋزيا ورىس تىلىنەن سوناۋ 2009 جىلى تولىق تازالانعان.

سولاي، مىنە، نۇرلان مىرزا! ورىس تىلىنە ۇيىرسەك سىزدەر مەن قازاق تىلىمەن ءومىر سۇرەتىن ءبىزدىڭ ايىرمامىز-  وسى. ءبىز زايىرلىمىز، سىزدەر «زاۆيسيمويسىزدار».

نۇرگەلدى ابدىعانيۇلى

Abai.kz

 

 

 

12 پىكىر
Жұмамұрат Шəмші Кеңесұлы 2017-09-16 00:08:04
Иə дұрыс айтылған Нұреке ол татар бəле бəрін біліп отыр. Егерде орыс тілінен айырылса' жұмыссыз қалатынын
Халық 2017-09-12 21:04:48
Ауызбен орақ оратын бастықтарды ауыстырмай оңбаймыз!!!
жəй Қазақ 2017-09-12 20:37:32
Қазақтың құлдырап, Ресейдің губерниясына айналуына себеп болып отырған, əлі күнгі дейін Советтік партия-комсомолдық номенклатура - аппаратчиктер Билікте. Олар Москвасыз Мəселе шешіп үйренбеген, жалтақтар. Орыста ешқашан демократия болып көрмеген, болмайды да, сондықтан Қазақты билеуге осы Орыс жолы қолайлы, Авторитарлы билік. Содан қайдан "Зависим" болмайсың. Ал Қазақ, оның тілі т.т. дегендер екінші топтағы проблема, болса болар болмаса көрерміз деген.
Асеке 2017-09-12 20:34:01
Жақында осы жерде Жанұзақ Әкімнің мақаласынан мынадай ақпарат алдым: -қазақ тіліндегі сөздердің саны 2,5 миллион екен, салыстыру ұшін алсақ орыс тілінде 400 мың, ағылшың тілінде 500 мың сөз бар екен. Біздің тіл не деген бай екенін көрдіңіздер ме. Бұл тілмен ойымды жеткізе алмаймын деу, мәлімет, ақпарат бере алмаймын деу тек сылтау ғана. Бұндай әдемі, бай тілмен мәнерлеп тұрып жеткізуге болады. Тек биліктің тілді қолданбай, қолдандырмай отырғанының, тіпті тілдің жойылуына қатты қолдау жасап отыруының арқасында тіліміз керексіз болып барады. Бұған жол бермеуіміз керек, бай тілімізді сақтап қалуымыз керек. Билік уақытша, олар да кетер тіліміз де өз орнына келер. Құдайдан соны тілеймін.
Жас қазақ 2017-09-12 20:21:29
Намыссыз қорқақтар гой, қорқақ екендерін басқа бос сөздермен бүркемелеп мыжып жүр, ұят бұданда отар болып жүре берген дұрыс еді шәйт шәйт деп орыстын бір отар қойы боп
Мұхтар Мағауия 2017-09-12 18:10:43
Билікті қазақ халқы өзі сайлап таңдамаған соң осылай орыс тіліне тәуелді болады да. Қазақтардың саны өскенімен ол билік өзімен санасатын саяси күшке айналмай отыр. Мықты тұлғаларды шетінен атып, соттап отырса қашан қазақ бас көтермек?!
ХАЛЫҚ 2017-09-12 17:59:43
"Біздің билік орыс тіліне неге «зависим»?" - түгелімен НАМЫССЫЗ және САУАТСЫЗ һәм ҰЯТСЫЗДАР - деуге болады ! Өз ұрпағын - өздері аздырушы... бейшаралар !!!...
1 2017-09-12 17:33:00
ол спикеріңе ұлттық жаңғырудың қатысы жоқ сияқты. яғни керек емес .
Тайлан 2017-09-12 14:08:25
Осындай недоросль де спикер болып отыр-ау! Ай, заман-ай, заман-ай!
Сəт 2017-09-12 13:56:23
Азаттық жазды:оңтүстіктен солтүстікке барғандар су жоқ ащы су ішіп отыр екен балаларына қазақ мектебі жоқ,Абай кз-бұл туралы неге жазбайды?айдалаға апарып тастағае батырлар жырындағы бетпаққа барса келмеске апарған Алпамыс батыр сияқты.олар қайтіп күн көруі керек.қолдарынан адамдарға жағдай туғызу келмесе неге жылы орнын суытып онда апарған?орекелер болса зарласа алдарында құрдай жорғалаушы еді.
$ 2017-09-12 13:49:38
Осындай ор тілін жанын сала қорғаған адам орнынан кетуі керек.бұл қауіп.қазақ тіліне қарсы адам.орнынан кетіп орыссияға əкім не басқа қызметкер боп кетсін.көрейік олар бұны қабылдай ма екен.
Zhanga urpaq 2017-09-12 12:37:23
Саяси элитаның тілі орыс тілі екенін біле тұра біздің билік орыс тіліне неге "зависим" деу "қардың түсі неге ақ?" деп сұраған сияқты нәрсе ғой. Қазақ тілі даму нүктесінен өтіп кетті, енді тек құлдырау ғана қалды. Қаладағы жастар, мектеп оқушылары өзара орысша сөйлеуге біржолата көшті. Болашағын ойлағандар ағылшын тіліне көшуде. Қазақ тілінен көңілі қалған магистранттар мен докторанттар қазақша мақала жазуды тоқтатты дейді көршім. Қабілеті бар қазақ жастары Ресей мен Қытайға тегін оқуға кетіп жатқан көрінеді. Ал бай- бағланның балалары мен немерелері тек шетелдік оқу орындарын ғана мойындайды. Шындықты айтсақ, қазақ этнос ретінде бітті. Аты ғана қалады. Енді бір бес- он жылда әлемдік тілдерде ғана сөйлейтін жаңа ұрпақ келеді. Олар қазақ тілін керек етпейді де. Оралмандардың өзі орысша үйренуге мәжбүр. Қазақ тілі өзінің қуатын сарқып бітті. Заманауи ақпарат беруге де дәрменсіз. Осыны мойындайық, одан да жаппай ағылшын тіліне көшейік...

ۇزدىك ماتەريالدار

رۋحاني جاڭعىرۋ

قانات ابىلقايىر. قارىز بەن پارىز

Abai.kz 7675
قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن

قازاقستاندا جۇرگەن قىتايلار كىمگە سۇيەنەدى؟ 

ن.قوشامانۇلى 14919