بەيسەنبى, 19 قازان 2017
ادەبيەت 2562 37 پىكىر 28 قىركۇيەك, 2017 ساعات 14:18

ءبىر كەم دۇنيە...

بۇگىن - قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى شەرحان مۇرتازانىڭ تۋعان كۇنى. 85 جاسقا كەلگەن جازۋشىنىڭ اتاۋلى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ، ءوزى جازعان "بiر كەم دۇنيەدەگi" ويلارىنىڭ بiر پاراسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.

دۋانانىڭ جيرەن قاسقاسى

قاسيەتتi قارت قاراتاۋدىڭ قوينىندا، قاراعاي دەگەن بايدىڭ توقسان توعىز (99) جيرەن قاسقا تۇلپارلارى بولىپتى. "قانشا داۋلەت بiتسە دە، باي قۋانار ەگiزگە" دەگەندەي، بايەكەم سول سايگۇلiك جيرەن قاسقالار جۇزگە جەتسە ەكەن دەپ ارمانداپتى.
بiراق، قۇدايدىڭ قۇدiرەتi, بيەلەرi قايتىپ جيرەن قاسقا قۇلىن تۋماي قويىپتى.
سونداي كۇندەردiڭ بiرiندە باي اۋىلىنا ەل كەزگەن بiر دۋانا كەلە قالادى. قاراسا، استىنداعى اتى - جيرەن قاسقا! باي جiگiتتەرiن جۇمساپ، دۋانانىڭ اتىن تارتىپ الادى. بۇدان اسقان قورلىق، بۇدان اسقان زوراقىلىق بولا ما؟!
سويتسە، دۋانا جاي دۋانا ەمەس، قىزىر شالعان اۋليە كiسi ەكەن، تاۋدان ارقىراپ اققان اساۋ وزەندi بوگەپ تاستاپ، جيرەن قاسقامەن ورگە شاپشىپ، باي اۋىلىن قارعاپ كەتiپتi. باي داۋلەتتەن ايرىلىپ، قايتىپ مال-مۇلiك قۇتايماي قويىپتى.
توقسان توعىز جيرەن قاسقا حيكاياسىن ايتقان ومiربەك بايگەلدi.
بiرەۋi-اق جەتپەگەن. دۋانانىڭ قارعىسىنان قاراعاي ەلi, ەڭبەك ەرi بايگەلدiنiڭ تۇسىندا عانا ارىلعان.

 

قۇر الاقان

جارتى الەمدi جاۋلاعان تاعى بiر جاھانگەر - الەكساندر ماكەدونسكي - ەسكەندiر زۇلقارنايىن ولگەن سوڭ تابىتتان قولى شوشاڭداپ شىعا بەرiپتi.
بiر دانىشپان الاقانىنا بiر شوكiم توپىراق سالعان سوڭ عانا قولى سىلق ەتiپ تابىتقا ءتۇسiپتi.
سويتسە، ەسكەندiر تiرiلەرگە:
- ەي، جاراندار، مەن دۇنيەنiڭ جارتىسىن جاۋلاپ، التىننان تاۋ تۇرعىزسام دا، و دۇنيەگە ەشتەڭە الىپ بارا جاتقان جوقپىن. مiنە، قاراڭدار، - دەپ الاقان اشىپ كورسەتكەنi ەكەن.
قايران دۇنيە، تiرشiلiكتە كiم تويعان...
ادامنىڭ اشقاراق كوزi توپىراققا عانا تويادى.
بiر كەم دۇنيە...

 

اۋىل يتتەرI

احمەت بايتۇرسىنوۆ:
- قينامايدى اباقتىعا جاپقانى، قيىن ەمەس دارعا اسقانى، اتقانى. ماعان اۋىر وسىلاردىڭ بارiنەن ءوز اۋىلىمنىڭ يتتەرi ءۇرiپ، قاپقانى، - دەپ ەدi-اۋ.
اتتەڭ، دۇنيە-اي، 1937 جىلى بiزدiڭ اكەيدi دە ءوز اۋىلىمىزدىڭ شولاق بەلسەندiلەرi ناقاقتان جالا جاۋىپ، ۇستاتىپ جiبەردi دە، جوق قىلدى عوي. وبالى كiمگە؟ قورلىقتى كوپ كوردiك قوي.
1937 جىلى "حالىق جاۋى" دەپ ۇستالىپ، اتىلعان، ايدالعان، اسىلعانداردىڭ ءبارi كەيiن اقتالدى.
بiراق جازىقسىز جاپا شەككەندەر قايتا تiرiلگەن جوق.
بiر كەم عانا دۇنيە مە ەكەن؟ ورنى تولماس وراسان وبال دۇنيە.

 

يتاياقتىڭ كەسIرI

شiلدەنiڭ شىقىلداعان ىستىعىندا كۇنشىعىستان قاراساڭ، كۇنباتىس جاقتا كەلiنشەكتاۋ اعىپ جاتقان اساۋ التىن وزەن سياقتى.
كۇننiڭ اپتابى قايتىپ، كەشكi سالقىن تۇسە كەلiنشەكتاۋ انىق كورiنە باستايدى.
سوندا كەلiنشەكتاۋ تۋرالى ەرتە-ەرتە ەرتەدەگi اڭىز ەسكە تۇسەدi.
وتىز كۇن ويىن، قىرىق كۇن تويى بولىپ، بايدىڭ قىزى ۇزاتىلادى. قىرىق تۇيەگە ارتىلعان جاساۋدىڭ ءبارi التىن، كۇمiس، گاۋھاردان ەكەن دەيدi.
ۇزىننان ۇزاق سوزىلعان داۋلەتجار كوشتiڭ الدىندا كەلە جاتقان قىز اكەسi قىزىنان:
- قالاي قىزىم، جاساۋىڭا كوڭiلiڭ تولا ما؟ - دەپ سۇراپتى.
سوندا ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قىز:
- ريزامىن، اكە، تەك يتاياعىم التىننان بولمادى-اۋ، - دەپتi.
مۇنداي تويىمسىزدىققا نە ايتارىن بiلمەگەن اكە بايعۇس قوس قولىن تەرiس قاراتا جايىپ جiبەرiپ:
- و، قاناعاتسىز مۇندار، قاراتاس بولىپ قاتىپ قال! - دەپ، قاتتى قارعاپتى. قارعىس قۇدايدىڭ قۇلاعىنا شالىنىپ، بۇكiل اسىل كوش لەزدە قاراتاس بولىپ قاتىپتى دا قالىپتى.
قاناعاتسىزدىققا، تويىمسىزدىققا قۇدايدىڭ قاھارى وسىلاي تيiپتi.
قاراپ تۇرساڭ، مىنا قازiرگi زاماندا دا، سول بەيشارا قىزدىڭ ابايسىزدا ايتىپ قالعان ايىپ ءسوزiن كەشپەگەن جاراتقان يە مىنا قازiرگi زاماندا تۇيەنi تۇگiمەن، كەمەنi جۇگiمەن جۇتىپ جاتقانداردى قالاي كورمەيدi - عاجاپ!
بiراق قۇداي اسىقپايدى: بۇل دۇنيە بولماسا، و دۇنيە بار; زاۋال ايتەۋiر بiر سوعار.
بۇل تەك بiر كەم دۇنيە ەمەس، ەكi دۇنيەدە دە كەشiرiلمەس مول كەم دۇنيە.

 

بۇكIر دۇنيە

بiرiنشi پەتر پاتشا سولتۇستiكتiڭ بالتىق دەيتiن تەڭiزiنiڭ بiر قولتىعىنا، باتپاقتىڭ ۇستiنە قالا سالدىردى. سول قالا باتپاققا باتىپ ولگەن مىڭداعان ادامداردىڭ سۇيەگiنiڭ ۇستiنە سالىندى. اتىن سانكت-پەتەربۋرگ دەپ قويدى.
كەيiن ول ات لەزدە وزگەرiپ، لەنينگراد بولىپ شىعا كەلدi.
وپاسىز دۇنيە. جەتپiس جىلدان كەيiن لەنينگراد اتى ءوشiپ، بۇرىنعى ەسiمi قايتا ورالدى.
ستالينگراد ۆولگوگراد بولدى.
قالانىڭ، ەلدi مەكەندەردiڭ اۋەلگi اتىن وزگەرتە بەرگەن جاقسى ەمەس.
اقمولا ەدi... تسەلينوگراد بولدى... استانا بولدى...الدەكiمدەر شوشاڭداپ، تاعى دا وزگەرتەمiز دەپ ءجۇر.
كەشەگi كەڭەس وكiمەتi تۇسىندا جەر-سۋ اتتارى قوپارىلا وزگەرiپ: اندرەەۆكا، الەكسەەۆكا، ت.ب. تولىپ جاتقان كولونيزاتورلار اتىمەن توعىتىلدى.
سودان نە بەرەكە شىقتى؟ قايتادان كۇرەڭبەل، قىزتوعان، قوشقار-اتا، تۇكتiباي، سۇرىم، كارi-قورعان بولىپ، باياعى قالپىنا كەلدi.
بiراق، اسiرەسە، بiر كەزدە حرۋششەۆ پەن ونىڭ گۋبەرناتورلارى سوكولوۆ، بورودين، دەميدەنكو دەگەندەر "تسەليننىي كراي" دەپ وزگەرتكەن سولتۇستiك قازاقستان تاراپى سول پاتشا زامانىنان، حرۋششەۆ داۋiرiنەن قالعان اتتارعا تۇنىپ تۇر: كيەۆكا، مالينوۆكا، الەكساندروۆكا، ت.ت.
كيەۆكا دەگەنi - نۇرا وزەنi بويىنداعى ەلدi مەكەن. ايگiلi عالىم، حالقىنىڭ ارداگەر ازاماتى كارiم مىڭباەۆ تۋعان جەر. كيەۆكانى قويىپ، كارiم مىڭباەۆ قويايىق دەسەڭ كونبەيدi. باياعى وتارشىلدىق قامشىسى قارعىس تاڭباسىنداي باسىلىپ قالعان بايعۇستار، "كيەۆكا" اتىنان ايرىلسا، ارام ولەتiندەي وزەۋرەيدi.
مiنە، بۇل بۇكiر دۇنيە.

 

بIر تامشى جاس

و، سۇيiنبيكە! التىن وردا حاندارىنان قالعان تابارiكتەي اسىل جان.
سەن جاسىڭدا داۋiرلەدiڭ.
قازان حالقىنىڭ حانى بولدىڭ. قازاندى بيلەگەن ايەل زاتىنان شىققان تۇڭعىش حان.
سەنiڭ سورىڭا ورىس پاتشا يۆان گروزنىي زامانداس بولار ما؟!
قازاندى سول قيراتتى.
قازان قامالىن زەڭبiرەكتەن اتقىلاپ قۇلاتىپ، سەنi تۇتقىنعا الدى.
سەن قازانمەن قوشتاساردا كوزiڭدە جالعىز تامشى جاس تۇرىپ قالدى.
كەيiن تاماشا سۋرەتشi باقي ورمانشى (ۋرمانچە) سەنiڭ سۋرەتiڭدi اعاشتان ويىپ سالعاندا، كiرپiكتەرiڭنiڭ استىنان سول بiر تامشى جاس ەرەكشە كورiنiپ تۇردى. سول تامشى جاس بولماسا، سۋرەتتە جان بولماس ەدi. سول تامشى جاس بولماسا، بiر كەم دۇنيە - شىن كەم دۇنيە بولار ەدi.

 

اساتۋ

كونە تۇرiك سۇلتاندارىنىڭ سالتى:
ساراي اقىنىنىڭ ولەڭدەرi ۇناسا، اۋزى تولعانشا التىن ءتiللا اساتادى.
ۇناماسا، اۋزى تولعانشا جىلقىنىڭ تەزەگiن اساتادى.
قازiرگi اقىن-جازۋشىلارعا دا وسى ءادiستi قولدانسا، ادەبيەت شىڭعا شىعار ەدi.
بiراق "ەرالاش" قوي.
بiر كەم دۇنيە.

 

دار مەن داڭق

ءولتiرۋ وڭاي. تiرiلتۋ قيىن. ستالين داۋiرiندە نەبiر مارقاسقالار اتىلدى.
باس ايىپتاۋشى پروكۋرور ۆىشينسكي.
سسسر جوعارعى سوتىنىڭ باستىعى ۆ.ۋلريح.
اتىلدى:
بۋحارين، رىكوۆ، حودجاەۆ، يكراموۆ، رىسقۇلوۆ، سەيفۋللين، مايلين، جانسۇگiروۆ، نۇرماقوۆ، ماعجان جۇماباەۆ... تاعى باسقا اسا iرi قايراتكەرلەر.
ستالين ولگەننەن كەيiن سولاردىڭ ءبارiن اقتادى. اقتاعانى بىلاي تۇرسىن، ماقتادى.
بiراق ودان نە پايدا؟ مورالدىق، ادامگەرشiلiك جاعىنان پايدا بار شىعار.
بiراق زورلىقپەن ولتiرiلگەندەردi قايتىپ تiرiلتە المايسىڭ عوي.
بالكiم، كiناسiزدەن "كiنالi" بولعانداردىڭ جاعدايى و دۇنيەدە جاقسى شىعار. بiراق جالعان دۇنيەگە قايتىپ ورالمايدى عوي.
مiنە، بۇل بiرەگەي كەم دۇنيە.

 

مەكتەپتIڭ تۇعىرتاسى

ۇلتتىق كەڭەس جينالىسىندا: بiلiم تۇجىرىمداماسىن تالقىلاۋ.
پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى.
مەن:
- "بايقوڭىر قورلىعى. بايقوڭىر نامىسى دەگەن ۇعىم تۋدى. ۋنيزيتەلنىي ي وسكوربيتەلنىي بايقوڭىر.
بايقوڭىردى ءوزiمiز يگەرە المايدى ەكەنبiز، تەتiگiن، تەحنيكاسىن بiلمەيدi ەكەنبiز. بۇعان بiلiمiمiز جەتپەيدi ەكەن. ەندەشە، نەسiنە كەكiرەيەمiز؟!
اۋىل مەكتەبi. باستاۋىش مەكتەپ. تۇعىرتاسى مىقتى بولسا، ءۇي قۇلامايدى. باستاۋىش مەكتەپتە تۇعىرتاس جوق. بار بالە سودان.
باستاۋىش مەكتەپ - ۋىز. ۋىز ورنىنا - كوكشالاپ.
مۇعالiم قايىرشى. ودان بەدەل بولا ما؟ قارجى جوق دەيدi.
بيۋدجەت سالىقتان تۇرادى. ال بيۋدجەتكە مۇنايدان مۇنشا، مىستان مۇنشا، حرومنان، موليبدەن، بوكسيتتەن مۇنشا تۇسەدi دەگەن ستاتيا بار ما؟ جوق!
قازاقستان قايىرشى بولاتىنداي سورلى ەمەس. ونى سونداي بولۋعا ءماجبۇر ەتتi.
ۇلى ۇرلىق ءداۋiرi. ءسوز بiتتi",
ءابiش كەكiلباەۆ قولدادى. "بايكونۋرسكي سيندروم", - دەدi. (6.08.1995 ج)
بۇل قاي، قانداي كەم دۇنيە؟!

 

ايۋان ارتىق

باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ كەڭسايداعى ەسكەرتكiشi تونالدى. مىسپەن قاپتالعان شينەلiن "شەشiپ" اكەتiپتi. مىس قىمبات.
ادام ادام بولۋدان قالدى.
ايۋان ارتىق. ول زيراتتى تونامايدى.
بiر كەم دۇنيە. (21.08.1995 ج.)

 

وپاسىز التىن

ءجۇز جاساعان تەرەكتi ارقالاپ، بالتالاپ جاتىپ الىپ كەتكەن. تومارى قالىپ قويعان. كەدەي كەمپiر ساماۋرىنعا دەپ، كۇندە بارىپ، توماردى شەتiنەن كەمiرە بەرەدi.
بiر كۇنi بالتاسى تاسقا تيگەندەي بولدى. قازىپ قاراسا، شاعىن ساندىق ەكەن. اشىپ كورiپ ەدi, iشiنەن كيiزگە وراعان التى كيلو التىن شىعادى. ميليتسياعا حابارلايدى. وكiمەت كەمپiرگە التىن قۇنىنىڭ 25 پروتسەنتiن بەرەدi. بالاسى ۇرسادى:
- بالام-اۋ، وسىعان دا شۇكiر دە. و باستا ءوز يەسiنە وپا قىلماعان التىن عوي. وسىعان دا قاناعات. قاناعات قارىن تويعىزار. قاناعاتسىز جالعىز اتىن سويعىزار. ساعان قاتىن الىپ بەرۋگە وسى دا جەتەدi, - دەپتi كەمپiر.
بالاسى دۇرديگەنiن قويماپتى.
بiر كەم دۇنيە.

 

ادال مەن ارامنىڭ تارازىسى
(مەشiتتە ايتىلعان ۋاعىز)

بiر كەدەي پەندە جالعىز سيىرىن ساۋىپ، سونىڭ ءسۇتiن ساتىپ دينار اقشا جينايدى ەكەن. بiر قالتا دينار جيناعان الگi كiسi كەمەگە مiنiپ، بiر جاعدايمەن جولعا شىعادى.
كەمەدە كەلە جاتىپ ۇيىقتاپ كەتەدi. سوندا بiر مايمىل ونىڭ دينار سالعان قالتاسىن ۇرلاپ الىپ، كەمە جەلكەنiنiڭ ۇشار باسىنا شىعىپ كەتەدi.
جولاۋشى ويانىپ، ارى-بەرi قاراسا، دينار سالعان قالتا جوق! ارى iزدەيدi, بەرi iزدەيدi. اقىرى جەلكەننiڭ ۇشار باسىندا وتىرعان مايمىلدى كورەدi.
قاراسا، مايمىل بiر ديناردى الىپ مۇنىڭ قولىنا لاقتىرادى. كەلەسi ديناردى الىپ تەڭiزگە لاقتىرادى. سويتە-سويتە قالتانى بوساتادى.
ءمانiسi: الگi مiسكiن سيىرىن ساۋىپ، ءسۇتiن ساتاردا ازداپ سۋ قوسادى ەكەن. يەسiنە لاقتىرعان دينار - ادالدان. تەڭiزگە لاقتىرعان دينار - ارامنان. ياعني سۋدىڭ ۇلەسi - سۋعا، ءسۇتتiڭ ۇلەسi - يەسiنە.
ءار زاماندا ادال مەن ارامنىڭ اراسىن انىقتاپ تۇراتىن وسىنداي تارازى بولسا عوي، شiركiن.
بiراق ونداي قۇرال جوق قوي...
بiر كەم دۇنيە.

 

قايدا

تۇرار رىسقۇلوۆ 1938 جىلى اتىلدى دەپ جازىلاتىن. قابiرi موسكۆا تۇبiندەگi بۋتوۆا دەگەن دەرەۆنياداعى زيراتتا دەيتۇعىن. بiراق كەيiن iزدەۋشiلەر سول بۋتوۆادان تاپپادى.
كەيبiر باسىلىمدار تۇراردىڭ ولگەن جىلى "1943" دەپ ءجۇر.
تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى "سلۋجەنيە نارودۋ" اتتى قوماقتى كiتاپ جازعان موسكۆالىق پروفەسسور ۆ.م.ۋستينوۆ: - وتە قۇپيا قۇجاتتار بار. ول تەك گەنسەكتiڭ رۇقساتىمەن عانا كورسەتiلەدi. بiر ءسوز بار: تۇرار رىسقۇلوۆ سولتۇستiك قازاقستاندا ولگەن، - دەيدi-داعى، سىبىرلاپ: - اشتان ولگەن، 1943 جىلى، - دەيدi.
"اقىر بايدىڭ بالاسى اشتان ولگەن". تۇرار، ميلليونداردى ستاليندiك-گولوششەكيندiك اشتىق اجالىنان (گەنوتسيد) ارپالىسا اراشالاعان تۇرار رىسقۇلوۆ اقىر سوڭىندا ءوزi اشتان ولگەن؟! ادiلەت قايدا، اتاسىنا نالەت!
تىم بولماسا مولاسى دا جوق.
شىڭعىس حاننىڭ مولاسىن وسى ۋاقىتقا دەيiن تولىپ جاتقان زەرتتەۋشiلەر تابا الماي كەلەدi.
ال حالىقتى اشتىق قىرعىننان ساقتاپ قالعان رىسقۇلوۆتىڭ مولاسىن كiم iزدەيدi?!
بiر كەم دۇنيە.

 

تالانت ساتىلمايدى

- ءبارiن دە ساتىپ الۋعا بولادى،- دەدi عابەڭ بiر جولى.
- اقشاڭ بولسا قالتاڭدا،
تالتاڭداساڭ - تالتاڭدا!
ءبارiن دە - اتاقتى دا، ار-ۇياتتى دا، ايەلدiڭ ماحابباتىن دا...
ال بiراق تالانتتى ساتىپ الا المايسىڭ. ەشقاشاندا. تالانتتى ادام بەرمەيدi, قۇداي بەرەدi.
بiزدiڭ سويۋزدىڭ ەسiگi ايقارا اشىق: حالتۋراعا دا، دارىنسىز سۇمەلەكتەرگە دە. "قازاننان قاقپاق كەتسە، يتتەن ۇيات كەتەدi" دەگەن سول. بiلدiڭ بە؟
مەن، ارينە، بiلەمiن.
بۇل دا بiر كەم دۇنيە.
...قازiرگi جازۋشىلار وداعى - بiزدiڭ مىڭبۇلاقتىڭ ەگiس دالاسىنداي: ەككەن ارپا-بيداي ءارامشوپتiڭ، ەسەكميانىڭ، كەكiرەنiڭ اراسىنان كورiنبەيدi.

 

قازاق كوپ پە، از با؟

الىپتاردىڭ بiرەۋi عابيت مۇسiرەپوۆ ايتتى:
- "بiز جيىلساق - كوپپiز، جايىلساق - جوقپىز", - دەپ.
- "بiز مىنا كەڭ دالاعا سىيماي جۇرگەن جوقپىز، سىيىسپاي ءجۇرمiز", - دەپ.
سوڭعى ساناق بويىنشا 8 ميلليوننىڭ ار جاق-بەر جاعى. سودان بەرi, بالكiم، 9 ميلليون بولعان شىعارمىز. شەت ەلدەردە، شامادا، 5 ميلليون بار دەيiك.
شىعىستاعى ايداھار ەلi - 2,5 ميلليارد. باتىس پەن تەرiستiكتەگi ايۋ ەلi - 150 ميلليون.
تiپتi iرگەمiزدەگi وزبەكتەر 20 ميلليوننان ارتىقپىز دەپ ماقتانادى.
عاسىرلار بويى سوعىس-سويقان، اشارشىلىق، جوڭعارلار، پاتشالار، ستالين، گولوششەكين، حرۋششەۆ...
قىتاي كوپتiگiنەن بالا تۋدى شەكتەيدi. بiز نەمەنەگە جەتiسiپ شەكتەيمiز؟! بiزدiڭ حانىمدار بiر-ەكi بالامەن قاقايىپ قالادى. ۇكiمەت كوپ بالانى لايىقتاپ قولدامايدى. تiپتi حالقى كوپ دەگەن رەسەيدiڭ ءوزi كوپ بالالىلاردى قوشەمەتتەپ، كومەكتەسiپ جاتىر.
"از حالىقتىڭ ماڭدايىندا باق تۇرمايدى" دەۋشi ەدi. اللا ءوزi جار بولسىن!
بiر كەم دۇنيە.

 

شوشقا تIكەن

جىلت ەتكەن جاقسىلىق حابار بار ما؟ ۇلكەن قالانىڭ تۇنگi اسپانىنداعى سيرەك جۇلدىزدارداي جىلامسىراپ ارەڭ-ارەڭ كورiنەدi.
سوندا بۇل دۇنيە، ءوزiڭ بەس-اق كۇن قوناق بولساڭ، نەسi قىزىق؟
قىزىق ەتۋ، ءسiرا، اسا دارىندى سيرەك ادامداردىڭ عانا قولىنان كەلەتiن بولار.
مىسالى، مىنا نۇرعيسا سياقتى جارقىلداپ وتسەڭ دۇنيەدەن.
بiراق ول قيىنشىلىق كورمەپ پە؟ تاعدىر قيىنشىلىعىنىڭ كوكەسiن كورگەن شىعار. وعان مويىماعان، قايعىنى دا، مۇڭدى دا كورiپ-بiلiپ ءجۇرiپ بۇگiلمەگەن ادامنان انانداي سۇراپىل دا سۇلۋ كۇيلەر، ادەمi اۋەندەر توگiلەر.
ولار - قۇداي سۇيگەن قۇلدار.
تالانتتار راۋشان گۇلi سياقتى جان-جاعىنا جۇپار شاشادى، كوڭiل اشادى. تiكەنi, ازابى وزiنە.
تالانتسىز توپاستار شوشقا تiكەن سياقتى. گۇلدەمەيدi. سۇيكiمسiز. ازابى وزگەگە. جاماندىق سولاردان.
مۇندايلار بiزدiڭ ادەبيەتتە بار عوي.
بiر كەم دۇنيە.

 

جالعان دۇنيە

ارقانىڭ تاڭى اعارىپ اتقاندا، قۇدايدان جاقسىلىق تiلەپ جاتقاندا، قايران تiلەك كەرi كەتiپ، قاھارلى سۇپ-سۋىق حابار جەتتi: سۇم دۇنيەدەن جامپوز كامال ءوتتi.
قايران، كامال! بiز ەكەۋمiز بiر-بiرiمiزبەن حات جازىسىپ، بiر-بiرiمiزگە ۇدايى دا جاقسىلىق تiلەۋشi ەدiك. ەلدiڭ، قازاقتىڭ ارمانى مەن اڭسارىن ايتىپ، ول حاتتار "ەگەمەن قازاقستان" اتتى اعا گازەتتە جاريالانىپ جاتۋشى ەدi.
ەندi نە بولدى؟
زاماننىڭ ديدارى مەن كەپيەتi تۋرالى سىرلارىمدى ەندi كiممەن بولiسەمiن؟
سەن تىم اقكوڭiل، ادال ەدiڭ عوي، كامال! قوعامدا بولىپ جاتقان تولايىم كەمشiلiكتەردi مەن اشىنا جازعاندا، سول قوعامداعى زارەدەي جاقسىلىقتاردى تiزبەلەپ، ماعان باسۋ ايتۋشى ەدiڭ. زاماننىڭ، قوعامنىڭ الداعى كۇندەردە جاقسىلىققا، اقجارقىن كۇندەرگە جەتەتiنiن دالەلدەپ، ۇدايى دا ءۇمiت وتىن جانداندىراتىنسىڭ.
ەكەۋمiز بiر-بiرiمiزگە جازعان وسى حاتتار كەيiن، "ەلiم، ساعان ايتام، ەلباسى، سەن دە تىڭدا!" دەگەن اتپەن كiتاپ بولىپ شىعىپ، سول كiتاپ حالىقارالىق ابىرويلى سىيلىققا يە بولىپ ەدi.
كiم ەندi مەنiمەن سىر ءبولiسiپ، ارماندار، تiلەكتەر ايتىسىپ، كiم ەندi ماعان حات جازادى؟
اتتەڭ، دۇنيە... ەكەۋمiز جۇپ جازباي ۇلىتاۋعا بارىپ-قايتىپ جۇرەتiن زامان-اي...
سەن، كامال، وسى زاماننىڭ باۋبەك بۇلقىشەۆ اعاڭداي باتىرى ءارi قارا ءسوزدiڭ اقىنى ەدiڭ. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنان بەرi جۇپ جازباي، جۇپ جازساق تا، كوز جازباي، قاتار كەلە جاتقان بiر جىلدىڭ تولدەرi ەدiك.
جاتقان جەرiڭ ءجاننات بولسىن! اللاھۋ-تاعالا و دۇنيە قىزىعىن بەرسiن، قاناتتاس، قالامداس اسىل دوس!
سەنسiز دۇنيە - بiر كەم دۇنيە.

 

تۇيەنI تۇگIمەن

كونە مىسىردىڭ "مارقۇمدار كiتابىندا" مىنانداي جازۋلار بار ەكەن:

" - مەن اعىن سۋدى بوگەمەدiم.
- مەن ەشكiمدi ولتiرگەن جوقپىن.
- مەن تارازىدان جەگەن جوقپىن.
- مەن السiزدەردi جابiرلەمەدiم.
- مەن ەشكiمنiڭ كوز جاسىنا قالمادىم".
وسى ولشەممەن كەلگەندە، قازiر بiزدە قالاي؟

 

ازدىڭ ماڭدايى تار

جولدا وزiنەن ءۇش ەسە ۇلكەن تەزەكتi دومالاتقان كوڭ قوڭىزىن الدەنە باسىپ كەتiپتi. شىمالدار سوعان جابىلىپ جاتىر.
شىمال - قۇمىرسقانىڭ ەرگەجەيلiلەرi. مىڭى جينالىپ، قوڭىزدىڭ ۇلكەندiگiنە جەتپەيدi. بiراق مىڭى جينالىپ، الگi ولiكتi جىلجىتىپ بارادى. قايدا اپارادى؟ الدە ازىق قىلا ما؟ الدە ارۋلاپ، كومگiسi كەلە مە؟
ءسiرا، ازىق شىعار. قۋ تاماق. ال الگi قوڭىزدىڭ ءوزi دە قۋ قۇلقىننىڭ قۇربانى بولعان.
دۇنيەنiڭ كەپيەتiنە قاراپ تۇرساڭ، تiرشiلiكتiڭ ءبارi وسىنداي.
كوپشiلiك ازشىلىقتى ايامايدى. تiپتi, جەڭiمپاز قۇبىلايدىڭ ءوزiن قىتايلار كەزiندە لەك-لەك تۇمەن اسكەرiمەن ءتۇپ-تۇگەل جۇتىپ جiبەردi. جەڭiمپازداردىڭ ءوزi قىتايلانىپ كەتتi.
سوندا اقىرعى جەڭiمپاز كiم؟
بۇل قاي سيپاتتى دۇنيە؟

 

جايناماز

اكەمiز مۇرتازا مارقۇمنىڭ قىزعىلتىم شىرايلى، ادەمi گۇلدەرi جايناعان جاپ-جاڭا جاينامازى بار ەدi.
الدىمەن مەشiت بۇزىلدى. ونىڭ ءۇيiندi بولىپ قالعان كiرپiشتەرiنiڭ ۇستiندە بايعىز دەيتiن قۇس سۇڭقىلداپ، زارلاپ وتىراتىندى شىعاردى.
كوپ ۇزاماي مۇرتازا راحمەتiلiك "حالىق جاۋى" رەتiندە ۇستالدى. بۇل 1937 جىلدىڭ، ءسiرا، جەلتوقسان ايى ەدi.
نكۆد ۇيگە تiنتۋ جاسادى. مەن ول كەزدە 5 جاسار بالامىن. ءبارi ەسiمدە. تiنتكەندە بالەندەي بايلىق تابىلعان جوق. تەك بiر ميليتسيونەر توردە iلۋلi تۇرعان جاينامازدى جازىپ كوردi دە: "ە، مىناۋ شۇلعاۋ بولۋعا جاقسى ەكەن. اياعىم توڭىپ ءجۇر ەدi",-دەپ اللانىڭ اتى جازىلعان جاينامازدى بۇكتەپ-بۇكتەپ، قوينىنا تىعا سالدى...
ارادا الپىس جىل وتكەندە جولىم ءتۇسiپ، كەرەكۋ قالاسىنا بارىپ، مەشiتiنە كiرiپ، دۇعا وقىعاندا، ءتاڭiرi جارىلقاعىر باس يمام ماعان قاعباداعى مەشiتتiڭ سۋرەتi سالىنعان سۇلۋ جاينامازدى سىيلادى. سوندا باياعى ميليتسيونەرگە شۇلعاۋ بولىپ، قورلانعان جايناماز عايىپتان قۇس بولىپ كەلiپ، قولىما قونعانداي عاجايىپ حال كەشتiم. مۇنى مارقۇم مۇرتازانىڭ ارۋاعى سەزدi مە... بiلمەيمiن.
بiر كەم دۇنيە.

Abai.kz

37 پىكىر
Шымқалаға Тұзқаладан (5) 2017-10-03 09:26:49
Айналайын Шымқала! Мен 62-дегі жанмын. Кішісің бе, үлкенсің бе - білмедім. Бірақ мен Т.Рысқұловты, С.Сейфуллинді зерттеп барып, зерделеп барып жақсы көрген адаммын. Сондықтан олардың әрі трагедиясын, әрі қайсарлығын, әрі адалдығын жақсы білемін. Дұрыс, бәріне тарих жауап береді. Бәрі де Алла алдына барды, обал-сауабына қарай бағасын алды. Мен 100 пайыз онсыз да аз зиялыны бөлмейік, алаламайық деген пікірдемін. Большевизмнің қолы қанды болса да, бұлардың қолы қанды емес деген ойдамын. Қарап тұр, түбі осы пікірді ұстанбасақ, ел болудан қаламыз (...әрі қарай "хандар халықты қырған, сұлтандар бір-бірімен қырқысқан" деген бүлдіргіш сөздер кетуі мүмкін). Ал, осы оқиғаға байланысты Шерағаңа ұрынудың қажеті жоқ. 90-ға аяқ басқан Ш.Мұртаза ел алдындағы парызын 200 пайыз атқарған тұлға. Мұны үш жүздің баласы біледі. Аман бол! Мен сөзімді аяқтаймын. Елімізге береке-бірлік тілеймін. Оқығандарымызға байыптылық тілеймін!
Шымқаладан Тұзқалаға 2017-10-02 21:48:04
сен секілді келте ойлайтындардан екен-ау (бұл сенің позицияң тұрғысынан айтылған сөз яғни "халық қырылды - оған бір адам немесе бір топ адам кінәлі"). Сен 100 пайыз қателесесің: Түркістан республикасының кемі 40 пайыз жері этникалық қазақ жерлері. Оны топонимикасы т.б. дәлелдейді. Қазір сен сияқтылар: Сталин заманы болса белсендінің нағыз өзі болар ма екен. Мен сені төмендетпей өзіммен бірдей етіп сөйлессем қоймай барасың . сұрағың қызық екен: Сен 100 пайыз қателесесің: Түркістан республикасының кемі 40 пайыз жері этникалық қазақ жерлері Кім саған жазды олай емес деп алдыңды менің жазбамды қара:Түркістан Республикасы Қазақстан емес, Қазақстан деп аталған да емес. Ол республикаға Орталық Азияның басқа халықтары да жерлері де енген. Заңдық тұрғыдан қарасаң осылай. Оның ішінде қазақтың төл жерінің бір бөлігі ғана Қазақстанға қайтарылды десең мәселе басқа. Сен боздақ кеткен 4 млн қазақтың ұрпақтарының алдында ақталмайақ қой. Тарих әруақытта өз бағасын береді. Бұл жерде сенің кінаң жоқ. Ал 20-30 жылдардағы қайраткерлердің кіналары болса тарихшылар сараптап айтатын күні де алыс емес шығар
"Алтай", қартай! 2017-10-02 16:42:53
"Коммунист" - жай амал ғой. Алаш ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы да коммунистік партияға өткен. 1919 жылы. Бірақ рухы, намысы "қазақ!" деп тұрды...
Алтай 2017-10-02 16:20:48
Айтары не? Рыскуловта, Сейфуллинде, Кожановта, Майлинде, тагы баскаларда - коммунистер. Олар таза казактын муддесин емес коммунистик идеологиянын муддесин коргаган. Сондыктан талай алашордалыктардын тубине жеткен. Алда талай архив ашылар, сонда коздериниз жетер. Жалпы айтканда кез келген коммунист ушин, егер коммунистик идеологиянын шенберинен шыгып кетсе, улт муддеси тукке де турмайды.
Шымқалаға Тұзқаладан (4-а) 2017-10-02 15:34:39
Тарих қарапайым ұғымда түсінгісі келетіндерге ақпарат: Т.Рысқұлов, М.Шоқай және Түркістанға (Ташкентке) бас сауғалап барған Алаш қайраткерлері - 20-шы жылдар аласапыранында алдыңғы екі тұлғаның түрік бірлігі идеясының шындығына амалсыз көз жеткізгендер, сондай-ақ Тәуелсіздік заман тұрғысынан қарағанда Қазақстанның оңтүстік және батыс өлкелерінің бөлінбей біртұтас болуына іргетас қалағандар. Осы үшін де ұлт тарихы олардың еңбегін ұмытпауы тиіс!
Шымқалаға Тұзқаладан (4) 2017-10-02 15:16:29
Е, біздің оңтүстіктегі біраз жер неге Өзбекстанға өтіп кеткен, оның себеп-салдары қайдан десек, сен секілді келте ойлайтындардан екен-ау (бұл сенің позицияң тұрғысынан айтылған сөз яғни "халық қырылды - оған бір адам немесе бір топ адам кінәлі"). Сен 100 пайыз қателесесің: Түркістан республикасының кемі 40 пайыз жері этникалық қазақ жерлері. Оны топонимикасы т.б. дәлелдейді. Қазір сен сияқтылар екі шепте жүріп қазақ және түркі дүниесі үшін күрескен М.Шоқай мен Т.Рысқұловты түсінбеуінің үлкен себебі осы келте ойлаудан. Сен қазаққа аштық тек 1932-33 жылы келді десең, мүлдем қателесесің. Қазаққа аштық пен азап 1921-1934 жылдар аралығында келді. Бейімбет Майлиннің, Жүсіпбек Аймауытовтың аштық, қырғын туралы әңгімелері 30-жылғы аштық емес, 20-жылғы аштық туралы. 3,5 млн қырылған қазақтың біразы сонда өлген. Әлде азамат соғысына да Т.Рысқұлов кінәлі ме? Сендер қазір ат төбеліндей аз зиялыны (тарихтағы) бөліп, қаралап, большевиктерден де асып кеттіңдер.
Шымқаладан 2017-10-02 11:06:13
Сол қайтарылған жердің бір бөлігін ...деп әрі қарай оқылуын сұраймын
Шымқаладан Тұзқалаға 2017-10-02 10:58:51
Түркістан Республикасы Қазақстан емес, Қазақстан деп аталған да емес. Ол республикаға Орталық Азияның басқа халықтары да жерлері де енген. Заңдық тұрғыдан қарасаң осылай. Оның ішінде қазақтың төл жерінің бір бөлігі ғана Қазақстанға қайтарылды десең мәселе басқа. Сол қайтарылған жердің өзін орталық аппарат кейін әртүрлі айла амалмен қайтадан өзгелерге қосып жіберді (Қарақалпақстан, Мырзашөл, Бостандық т.б) десең мәселе басқа. Ия Қазақстандағы істелген геноцидке Голощекиннен басқа сонымен бірге болған адамдардың кінасын кім жоқ деп отыр. Негізгі кіна сол шешімдерді тықпалап шығарып отырған Сталин мен оның аппаратында. Сен мына ертегігіңде басқа жерде айтарсың (Сенше Сталин мен Рысқұлов пікірлес пе?) Сталин өзімен пікірлес емес адамның бәрін жөргегінде тұншықтырып қуып атып отырған (Троцкий, Бухарин т.б). Сталиннің аппаратында өзбек, түркімен не тәжік отырған жоқ қой олар салыстырмалы түрде аз шығынмен құтылды. Сонда кім геноцидтің болуына барын салған немесе оған итермелеген деген мәселе зерттеушілердің толық сараптамасынан соң ресми түрде айтылуы керек.
Шымқалаға Тұзқаладан (3) 2017-10-01 22:17:56
Осы Т.Рысқұлов Қазақстанда істемеген деген не сандырақ? Түркістан республикасы Қазақстанның оңтүстігі емей не? Қазақстан тек Орынбор ма? 3,5 млн қазақ қырылып жатқанда, қазақ қайраткерлерінің көбі ресми қызметте еді? Осыған Тұрар ғана кінәлі ме? Ол аянбай күрескен жоқ па? Мысалы, әне бір жылы Талдықорғанда дамбы бұзылып, біраз халық зардап шекті. Осыған бір адам кінәлі бола ма, шалағай жүйе кінәлі бола ма? Сенше Сталин мен Рысқұлов пікірлес пе? Біле-білсең Тұрар қазақты геноцидтен құтқаруға барын салды.
Шымқаладан Тұзқалаға 2017-09-30 20:38:11
Былай айта қойайыншы, төменде айтылғандай Рысқұлов Қазақстанда істемеген, ол сол кезде істеп жүрген Мәскеуде сол аралықта оның тікелей бастығының әрекетінен момын қазақтың 4 млн боздағын қырылды. Сонымен халқың дамымай,көбеймей неге қырылды. Ондай адамды қорғау үшін қазақтың трагедиясы сенің моралыңа жат екені көрініп тұр. Сенің түрікшілдігің бір тиын егер қазақ қырылап жатса. Ол халықтың жоқтаушысы жоқ десең қателесесің.
Тарихшы 2017-09-30 20:01:03
Уа, халайық, босқа айтысып жатырсың. Алаш күресі басқа формат, коммунист күресі басқа формат. Тұщы су мен ащы судың қосылмайтынындай! Алашқа қазақ ұлты қарыздар. Бас иеміз! Ал коммунист бола жүріп ұлтты бір сәт ойынан шығармаған Тұрар, Сәкен, Сұлтанбек, Нәзір, Сейітқали аса ірі қайраткерлер.
Шымқалаға Тұзқаладан (2) 2017-09-30 19:52:56
Ойыңның түкпірінде жершілдік болмаса, кешірім сұраймын. Енді мынаған жауап іздеп көрші: 1) Т.Рысқұловты әзірбайжан, башқұрт, түрік, ағылшын ғалымдары 20-шы ғасырдағы ұлы түрікшіл тұлға дейді. Осыны олардың аузына Ш.Мұртаза салды ма? Әйтпесе олар Х.Тұрсұн мен Т.Жұртбай айта беретін әлгі хаттан басқа құжаттарды біле ме? 2) 1918-1937 жылдардағы Т.Рысқұловтың қызметінен халқына қарсы түйірдей қателік таба аласыз ба? 3) Т.Рысқұловты қаралап жүргендер сананы жаңғыртып жатқан жоқ, сананы ботқа етіп жатыр. Осыған сенесіз бе?
Астанадан 2017-09-30 19:24:50
Рысқұлов Қазақстанда істемесе, Мәскеуде істей қойсын, сол кезде қазатың 4 млн. адамын қырса, жарайды Сталиннің побегушкасы болып қолын қойдырып жүрген адамды несіне айта береді. сананы өзгерту керек адамдарға. ұрпақтарға қасірет алып келетін нәрселерді тықпалаудың қажеті не
Шымқаладан Тұзқалаға 2017-09-30 14:03:39
топ болып айтыссаңдар айтайын мен екеуіне де жатпаймын. Бір айтатыным қазіргі кезде сананы жаңғырту секілді елімізде күрделі де қиын істер жүргізілуде. Сол оқиғаның ортасында болған адамдарға сыни көзқараспен қарау дұрыс секілді. 30 миллионғңа кім бізді жеткізбеген, қазақ азаматтарын қойдай қырған кім. Жалғыз сталин мен голощекинмен іс шектелмейді емес пе,. сондықтан түсінікті өзгерткен дұрыс секілді. Анау екі тайпаны айта беріп жұрттың назарын басқа жаққа аударудың қажеті не. Ол қандай мақсатпен айтылған сөз. Қазір іріткі салатын кез емес.
Шымқалаға Тұзқаладан 2017-09-30 12:13:25
Сен сірә расында Рысқұлов туралы емес, "Тысқұлов" туралы айтып отырсың. Өйткені сенің өзің - қазақ тарихынан, Рысқұлов тарихынан тыс адамсың. Ойың да тыс, жаның да тыс, арманың да тыс, бірақ армамдығың өзіңдікі, кісібұзарлығың өзіңдікі, шижүгірткішітігің өзіңдікі. Енді фактігі келейік: 1) Т.Рысқұлов И.Сталинге талай хат жазды, ел халін ойлап шырылдап жазды. Мына сендер қайта-қайта ұсынатын хаттарың - тактикалық хат. 2) 1978 жылы Академияда көрсетілген қандай хат? Ол заманда саясиланған алаңда тарихи хат түгілі, Сталиннің аты да аталынбайды. 3) Шымқала, сен шымкенттік болсаң, осы ДТ мен ҚТ қырттығыңды неге қоймайсың? Аруақтарынан айналып қана кетейін Т.Рысқұлов пен С.Қожановты бүгінгі сасық мүддеңе бағындыруға неге құмарсың? Анау Құлбек Ергөбек, анау Хазіретәлі Тұрсұн "шындықты" жаздық деп, қайта-қайта Тұрар аруағына тиіседі. Солардың өзі де, көзі де, ниеті де сау ма? Айналып келгенде, бәрі де - жершілдік ауруы. Осылар Сталин тұсында өмір сүрсінші, кім болып кетерін көрер едік... 4) Сен Шерағаң аурып жүрген шақта 70-жылдардағы өзің ойдан құраған оқиғамен ол кісіні мұқалтқың келеді. Сен оның тырнағына да татымайсың. Бос қыртпа! Анау төмендегі "Жолдасхан" сияқты тірәпкелер өмір бойы кір-қожалақ болып жата береді. Шерағаң - асқар тұлға! Бұлтпен астасқан алып адам!
Шымқалалыққа 2017-09-30 08:51:51
Кешір, бауырым, "Рысқұлов" дегенді "Тысқұлов" деп жіберіппін.
Шымқалалыққа 2017-09-30 08:49:47
Т. Жұртбайда нең бар? Айтқаны 100 пайыз шындық. Т. Тысқұлов Сталинге Қазақстанда коллективизация жүргізу өте қажет деп екі рет хат жазғаны тарихи факт. Біріншісіне Сталин келіспейді. Екінші рет талап еткен хат түскен соң қол қояды. 1978 жылы Қазақ ССР Ғылым Академиясында өткен үлкен Конференцияда ол хаттар көрсетілді. Сонда Шерхан ағаң залдан шығып кетті.
Жолдасхан 2017-09-30 08:45:10
Шерағаңды қалай мақтаса да сиымды ғой! Әсіресе, Нұрсұлтан Назарбаеты Нұх пайғамбарға теңегенін айтсаңшы! Ғажап қой!
найманка 2017-09-30 00:33:22
Неге осы Шер аға сиякты абыз аксакалдар Елбасының кеңесшісі болмайды ?
Шымқаладан 2017-09-29 22:23:14
Найсапқа (анти-таурих) 2017-09-28 23:39:12 Т.Жұртбай 100 пайыз дұрыс жазды деп тұрсың ба? Бұл - жартылай қияли, пәлеқор әңгіме ғана. Шыменттік Х.Тұрсұнның архивтен тапты деген күлдібадам дүниесі. Мысалы, С.Қожанов пен С.Садуақасовқа қатысты мүлдем кереғар фактілер жүр. Ұлт үшін жанын қиған Тұрар, Сәкен аруағы найсаптарды атады. Аруақты шулатпай тыныш жүріңдер, нақұрыстар! мынаны жазған адамның тәрбиесіздігі көрініп тұр неге шымкенттік Х.Тұрсұнның деп бөледі. просто азамат деп қойса болады емес пе Оның үстіне найсап нақұрыс деп жамбылдық болсаі егер де айтшы неге сол өңірдің үш азаматы (Дүтбаев, Майлыбаев, Тайшыбековтер) елін сатқан, халқын сатқан тілін сатқан деп жақында сотталғандарды кімдер тәрбиелеп кімдер өсіруге көмектесті екен
Тауарих 2017-09-29 19:29:14
Страшное оружие – казахский донос. Политические репрессии 1937-1938 годов. Часть 2, - С.Ауелбеков На протяжении периода правления таких ханов, как Алим (1800–1809), Омар (1809–1822) и Мухаммед-Али, (называемого также Мадали, 1822–1842), Кокандское ханство достигло вершины своего развития, как на пути укрепления политической власти, так и расширения своей территории. В Кокандское ханство вошли следующие города: Ташкент, Ходжент, Каратегин, Дарваз, Алай, одновременно, с этим был построен целый ряд значительных пограничных воинских укреплений, например – Ак-Мечеть, (сейчас – это город Кызыл-Орда), Аулие-Ата (сейчас – Джамбул), в 1825 году в Чуйской долине возник город Пишпек (позже – это главный город Киргизской ССР – Фрунзе, сейчас – Бишкек) и Токмак.4оворя о методах и средствах "группировочной борьбы" в республиканских органах власти, я хотел бы, используя язык документов тех лет, ограничиться фактами из истории Туркестанской АССР, в частности, тех, которые касаются противостояния "рыскуловцев" и "ходжановцев". Чтобы воссоздать исторический контекст и культурный фон этой борьбы, нужно отметить прежде всего особое место и роль Центра в лице членов Турккомиссии и местных "европейских товарищей", как называли себя тогда русские работники правительственных и партийных органов Туркестанской автономии. Они хорошо знали о трениях между казахскими работниками и систематически инструментализировали их в практической политике. Например, руководивший карательными операциями ОГПУ в Туркестане Я.Петерс в конце 1920 года писал секретарю ЦК партии большевиков Н.Крестинскому, что принцип действия Центра состоял в том, чтобы "оставаясь в тени", выдвигать "подобранных" им мусульманских товарищей. Так было осуществлено, по выражению Я.Петерса, В.Куйбышева и других, "низвержение" Турара Рыскулова с должности председателя ТуркЦИКа летом 1920 года. Детали этого события излагаются в письме группы туркестанских работников во главе с заместителем председателя ТуркЦИКа И.Любимовым (т.е. заместителем самого Рыскулова) на имя Ленина и Троцкого. Для "свержения" Рыскулова, пишут эти "товарищи", они организовали "группу Тюрякулова", члены которой раньше, при Рыскулове, "не допускались ни к какой более или менее ответственной работе". Сам Рыскулов в это время находился по делам в Москве, чтобы на месте разъяснить ситуацию в Туркестане и отстоять реальную политическую автономию края. Его отсутствие, как пишут организаторы "переворота", облегчило их задачу: они сняли с должностей всех "рыскуловских кадров" – Эфендиева, Отарбаева, Джанызакова и других. Рыскулов понял, что сопротивляться бесполезно, и подписал заявление об отставке по собственному желанию. Что интересно, после того, как он ушел, в состав "временного совета", наспех созванного вместо "рыскуловского" мусбюро, а затем и правительства вошли члены "группы Тюрякулова": сам Н.Тюрякулов, а также свояки – С.Асфендияров и С.Ходжанов, женатые на сестрах Лапиных, и другие. В результате сложилась совершенно обратная ситуация. Как писал секретарь Туркбюро ВКП(б) Иоффе в октябре 1921 года Ленину, "ныне царствующей группой тюрякуловцев" рыскуловцы "на никакую работу не допускаются". По словам самого Рыскулова, людей, с которыми он работал раньше, преследуют, сажают в тюрьму. Был арестован бывший при нем наркомом внутренних дел (НКВД) Отарбаев. А Джанызаков, его "правая рука", убежал в горы к "басмачам" узнав, что на тайном совещании было решено арестовать его и расстрелять. "Кто, мол, будет разбираться в горячее революционное время, но зато избавимся от опасного помощника Рыскулова – это мысли Ходжановых", докладывает Т.Рыскулов в столицу И.Сталину. Письмо заканчивается словами: "Пусть товарищи из ТК (Турккомиссии) и Ходжановы и Тюрякуловы докладывают свои собранные материалы, я на все эти материалы сумею дать достойный ответ". И, действительно, его ответ был "достойным": "После Февральской революции 1917 года, в то время, когда в Ташкенте орудовали Чокаевы, Сейдалины, Булганбаевы… группа, куда входил Ходжанов, участвовала в правительстве Кокандской автономии, занимая в нем руководящее положение. – пишет он Сталину. – Она же была выразительницей идей Алаш-Орды в Туркестане". Рыскулов также пишет о конфликте, произошедшем в "доме Асфендиярова". По его словам, там состоялось собрание, в ходе которого собравшиеся разбились на два враждебных лагеря: на сторонников большевиков и на противников. "Во главе противников большевизма… стояли Булганбаев и Ходжанов, которые… набросились на нас как на изменников, вынули револьвер – чуть не произошла перестрелка. С этого момента Булганбаев и Ходжанов заделались врагами нам, сторонникам большевиков", – замечает Рыскулов. Письмо датировано мартом 1921 года. В дальнейшем отношения между группировками только ухудшились, приобретя форму, как выразились бы сегодня, "войны компроматов". Так, свергнутый еще раз в январе 1924 года Рыскулов был отозван в Москву (кстати, в этой интригующей истории тоже упоминается имя Ходжанова). Оттуда он написал письмо "Кабулбеку", очевидно, Сарымолдаеву, работавшему вместе с ним. В конспиративной форме Рыскулов задал ему вопрос: "я тебе две телеграммы давал относительно "здоровья дяди"", от тебя не было ответа. Что это значит, или ты не получил их (перехватили агенты Ходжанова), или просто прирожденная твоя лень взяла верх?". Не знаю, в чьи руки попали эти две телеграммы, но письмо, очевидно, было действительно перехвачено, если мы, читатели, имеем возможность ознакомиться с его содержанием. Оно зарегистрировано Туркестанским ВО (Восточным отделом ОГПУ?) в Ташкенте и датировано 24 мая 1924 года. В этом письме Рыскулов инструктирует Кабулбека, как организовать дела, чтобы дискредитировать "группу Ходжанова": опубликовать в "московско-туркестанских газетах" ряд статей с характеристикой окружающих Ходжанова людей, не жалеть сведений в местные ГПУ, …разоблачать каждого назначенного Ходжановым человека, в ЦКК (Центральная контрольная комиссия, т.е. своеобразное ГПУ внутри партии большевиков – прим. авт.) прислать полный список алашординских деятелей с перечислением занимаемых ими постов. "Главное – действуйте через ГПУ", – наставляет Рыскулов. Вместо послесловия В данном материале я затронул лишь некоторые аспекты проблемы. Мне хотелось, обратившись к внешне мало связанным между собой событиями, воссоздать общую картину сложного периода нашей истории. Я убежден, что, вводя выборный институт и запрещая барымту, имперское правительство действительно желало "водворения покоя" в степи. Непредвзятый исследователь не может пройти мимо документов, свидетельствующих о разорительных последствиях "баранты" "сильных" родов над "малочисленными" и "слабыми". Но, как это нередко бывало в истории XIX века, задумывалось несомненно полезное, а результаты оказались совершенно неожиданными. Реформаторы не могли предположить, что преобразования вызовут процесс глубокой трансформации казахского общества и породят совершенно новые формы политического противостояния, которые через многие опосредования приведут к поистине трагическим последствиям. Трагедия 1937-1938 годов – наша боль, национальная травма. Но вопрос, следующий из этой констатации, состоит, на мой взгляд, в том, действительно ли мы хотим понять смысл этой трагедии или нас, как авторов упомянутого в начале статьи пятитомника, удовлетворит указание на очередных "козлов отпущения" истории – "неграмотных активистов" и "деятелей"? Хотим ли мы без имплицитного кивания на недоброжелателей "со стороны", объективно и критично исследовать собственное прошлое? Готовы ли мы изучать отечественную историю, а не тиражировать героические легенды о родоплеменных биях и "батырах"? На мой взгляд, Рыскулова, Ходжанова и других корректнее было бы называть "государственными деятелями", прибавляя, в случае необходимости, эпитеты "видный" или "выдающийся". Но не использовать применительно к ним понятия "интеллигент" или "интеллектуал", ибо принцип того и другого состоит как раз в том, чтобы выступать против государственной власти – будь то за справедливость или за тех, "кто не могут сами сказать за себя". Вопрос, однако, не в названии, а в сути. К сожалению, за исключением механического калькирования этих понятий, или терминов, из русско-советской, а теперь из западной литератур, мы мало что сделали для действительно научного познания феномена. Халел Досмухамедов, лично и хорошо знавший упомянутых "интеллектуалов", в статье "Аламан", написанной в 1924 году, приводит неявную, но прозрачную параллель между характером их деятельности и казахской традицией аламанды?: "Аламанды? – это образ действия тех, кто, думая о пользе общества, заботясь об его благе, не может преодолеть свое личное самолюбие и потому не признает власть выбранных им руководителей, тем самым установленных им же самим правил общественного и политического порядка". По мнению Досмухамедова, одно не мешает другому – человек может занимать высокую государственную должность, думать о пользе общества, но действовать вполне как аламанщик. Опыт последних двух десятилетий подтверждает истинность его слов – в стране сформировалась плеяда государственных деятелей, даже "выдающихся", но оставшихся, по сути, банальными казнокрадами. Сейткасым Ауелбеков
тауарих 2017-09-29 19:15:02
Найсапқа (анти-таурих) 2017-09-28 23:39:12 Т.Жұртбай 100 пайыз дұрыс жазды деп тұрсың ба? Бұл - жартылай қияли, пәлеқор әңгіме ғана. Шыменттік Х.Тұрсұнның архивтен тапты деген күлдібадам дүниесі. Мысалы, С.Қожанов пен С.Садуақасовқа қатысты мүлдем кереғар фактілер жүр. Ұлт үшін жанын қиған Тұрар, Сәкен аруағы найсаптарды атады. Аруақты шулатпай тыныш жүріңдер, нақұрыстар! Тағы қайталап айтамын сөзіңе есеп берген дұрыс болады, егер дұрыс дәлел таба алмасаң ғалымдардың зерттеуіне әңгімеге араласпай ақ қой. бұл жердегі әңгіме ақ қараны ашып алу ИСТОРИЯ КОММУНИСТИЧЕСКОЙ ПАРТИИ КАЗАХСТАНА В целом Голощекин успешно свел на нет все усилия Ходжанова как идейного руководителя 5-съезда Советов Казахстана, проведенного в апреле 1925 года после присоединения Сырдарьинской, Семиреченской и Каракалпакской областей, по выполнению его резолюций о построении национальной государственности. Ходжанов, активный участник кампании по национально-территориальному размежеванию в Средней Азии, еще в 1924 году, при расформировании Туркреспублики говорил о том, что теперь, по воссоединении казахских земель, появляется возможность для создания национальной республики. А на пленуме Казахкого обкома ВКП(б), предшествовавшем 5-съезду Советов Казахстана, он объявил, что после присоединения южных областей, удельный вес казахского народа по отношению ко всему населению республики поднялся до 68 процентов, и говорил: «Мы все время боролись за национальную республику, хотя она у нас объявлена давно. Конец борьбы за национальную республику - это конец борьбы и начало работы за создание этой республики». Это он добивался и добился перенесения столицы Казахстана ближе к гуще казахской массы, это по его предложению делегаты 5-съезда переименовали новую столицу Акмечеть в Кзыл-Орду, казахи официально получили свое историческое самоназвание и Киргизская Республика стала впредь называться Казахской... Бейбут Қойшыбаев Затем Голощекин взялся за Садвокасова - своего сторонника по выживанию Ходжанова из Казахстана. Садвокасов критиковал его за формальное ведение политики коренизации - приближении аппарата к массе путем выдвижения в партийно-советские органы национальных кадров и внедрения делопроизводства на казахском языке. Он был, также, противником «Малого Октября» Голощекина. А Голощекин считал, что «Октябрьская революция прошла мимо казахского аула» и требовал «пройти по аулу малым Октябрем»: вбить клин между баем и бедняком, добиваться расслоения населения по классовому принципу. Садвокасов сначала был отправлен в Ташкент ректором Казахского педуниверситета, затем на учебу в Москву... Не всегда соглашался с Голощекиным и председатель КазЦИК Жалау Мынбаев. Он говорил на бюро, что республиканские кадры «не хотели бы быть только подписантами готовых решений», часто не отвечающих интересам коренной национальности. Голощекин обвинил их в подпольной связи «с недобитыми алашордынцами», и в 1926-27 годах организовал против Садвокасова и Мынбаева пропагандистскую шумиху, записав их вместе с выжитым из республики Ходжановым в некий антипартийный блок. Вскоре и Мынбаев был снят с должности. Так Филип Исаевич, по его выражению, «нивелировал» соратников и заодно укреплял свою власть. Готовясь к 90-летию движения Алаш, мы выявили документы, проливающие свет на закоулки идеологической борьбы среди казахов. Бесспорно, все деятели 20-30-х искренно служили обществу, хотели добра и процветания народу. Но если бы все споры и разногласия между собой они выясняли бы прежде дома, а не аппеллировали к московскому арбитру и так не топили бы друг друга. Например, неизбранный в состав ЦИК Туркреспублики Турар Рыскулов весной 1924 года написал письмо Сталину «о происках алашордынцев и перекрасившихся коммунистов» и просил поручить ГПУ сделать обыск, в частности, у Султанбека Ходжанова. Ходжанов в свою очередь той же осенью написал вождю, что «казахские коммунисты проявляют чудеса героизма в борьбе с мертвым врагом, каким является давно упраздненная Алаш-Орда». Сакен Сейфуллин весной 1925 года сообщал Кремлю, что пятый съезд Советов Казахстана прошел под руководством националистов-алашордынцев... Это примеры ошибочного, недостойного поведения казахской интеллигенции, выросшей в условиях колонии... Представители национальной интеллигенции, упорно боровшиеся за национальную государственность Казахстана, А. Букейханов, А.Байтурсынов, М. Чокай, Ж.Досмухамедов, С.Асфендияров, С.Ходжанов и другие в своих работах и выступлениях отмечали необходимость образования однородных национальных государств в составе Среднеазиатской федерации и поддерживали идею их размежевания. Этот вопрос был специально рассмотрен на заседании ЦК Компартии Туркестана, состоявшемся в начале 1924 г. Выступивший в прениях С. Ходжанов обосновал идею объединения национальных республик в составе Среднеазиатской федерации и в качестве мощной экономической и административно-политической организации войти в состав СССР. Эта позиция была идентична национальной системе, сформированной Сталиным. Однако, претворяя в жизнь эту идею, большевизм руководствовался принципом царского самодержавия “разделяй и властвуй” и, прикрываясь лозунгом “учитывая пожелания трудящихся масс”, успешно осуществил систему узконационального управления. По словам М. Чокая, Центр панически боялся объединения центральноазиатских народов и всячески старался оторвать Казахстан от Центральной Азии, поэтому идея большевизма о создании национальных государств начиная с 1925 г. пошла на убыль. Усиление произвола административно-командной системы большевизма в Казахстане началось с приходом к руководству казахской краевой партийной организацией Ф. И. Голощекина. Это был профессиональный революционер, привыкший к авторитарному стилю руководства и не считавшийся с чужими мнениями. Одна из причин направления Голощекина на руководство партийной организацией республики заключалась в том, что в Казахстане в то время сложилась мощная группа национальных кадров, по своей теоретической подготовленности и организаторским талантам ничем не уступающих известным деятелям центральных органов большевистской партии и Советского правительства. Тем более, что на V съезде Советов, руководством Казкрайкома был принят ряд решений, направленных на расширение полномочий республики. Такая настойчивость деятелей национального руководства не понравилась Центру, и Центральный Комитет партии большевиков, в первую очередь И. В. Сталин, решил направить в Казахстан деятеля жесткого, авторитарного коммуниста, способного навести “порядок” в республике. На V краевой партконференции, проведенной под руководством Голощекина, казахские партийные и государственные деятели вновь выступили за справедливое решение земельно-водного вопроса, волнующего казахское население со времен царской колонизации, и добились своей цели. При постановке и обсуждении вопросов наиболее твердые позиции заняли С. Ходжанов, С. Садвакасов и Ж. Мынбаев. Однако Голощекин открыто не выступал против принятия этих решений. Но, пользуясь своим положением первого человека в республике и при поддержке Центра, он все сделал для того, чтобы решения краевой партийной организации остались на бумаге, единолично нарушил все решения съезда и краевой партконференции. Чтобы расправиться с группой партийных и государственных деятелей, наиболее отличившихся при принятии упомянутых решений, в своей речи на ноябрьском объединенном Пленуме ЦК и ЦИК ВКП(б) Голощекин навешивает на них ярлык “правых оппортунистов”, “группы раскольников”. Начались гонения на честных, хорошо знающих местные условия и болеющих душой за родной народ коммунистов. В 1926 г. органы комитета контроля рассмотрели партийные дела 37 человек, 8 из которых были исключены из партии. Это означало поражение борьбы за национальную государственность, начало разгула в республике диктатуры административно-командной, тоталитарной системы. Кульминации в своей деятельности большевистская партия достигла в годы проведения коллективизации сельского хозяйства. 27 августа 1928 г. ЦИК КазАССР принял постановление “О конфискации скота и имущества байских хозяйств”. Согласно данному постановлению, были созданы специальные комиссии. При насильственной коллективизации не только крупные баи, но и масса середняков лишились всего скота и имущества. История компартии Казахстана № 58300 Совершенно секретно Секретарю ЦК ВКП(б) тов. СТАЛИНУ Направляю Вам протокол допроса Рыскулова Т. Р., руководителя пантюркистской контрреволюционной организации от 3 июля 1937 года.1 Народный комиссар внутренних дел СССР Комиссар государственной безопасности Ежов ПРОТОКОЛ ДОПРОСА РЫСКУЛОВА Турара Рыскуловича от 3-го июля 1937 года Рыскулов Т.Р. 1894 года рождения, казах Алма-Атинской области, Казахской ССР, бывший член ВКП(б) с 1917 года, до ареста работал заместителем председателя СНК РСФСР. Вопрос: Директивы, которые Вы получили от РЫКОВА, Вы начали осуществлять? Ответ: Да, во-первых, в целях срыва коллективизации крестьянских хозяйств и сеяния недовольства среди масс населения против советской власти, я, от имени РЫКОВА, предлагал организовать через кулацко-байские элементы ряд перегибов, особенно в отношении бедняцких и середняцких хозяйств. Я так же предлагал организовать массовый убой скота, порчу семян, сельскохозяйственного инвентаря. Я должен признать, что эти предложенные РЫКОВЫМ мероприятия в этой части проводились нами уже с конца 1929 года. Наша подрывная работа в сельском хозяйстве продолжала развиваться по тем линиям, которые указаны были РЫКОВЫМ. Очень большие перегибы организованы были нами в Казахстане и Киргизии. В Киргизии перегибы продолжались до 1934 года и проводились непосредственно через членов нашей пантюркистской организации при содействии кулацко-байских элементов. ** Проводником перегибов в Киргизии, так же как и всей вредительско-подрывной деятельности являлся член организации, бывший председатель Совнаркома Киргизской АССР — АБДРАХМАНОВ. В результате этой нашей вредительской работы, имели место массовые убой скота а Казахстане и Киргизии и значительная откочевка населения из пределов Казахстана и Киргизии в соседние края и республики и в Западный Китай, Афганистан и Иран. Затем РЫКОВ предложил мне от имени центра правых принять все меры к тому, чтобы завладеть партийным и советским аппаратом, продвинуть в этот аппарат своих людей и, наоборот, дискредитировать и убирать из аппарата людей, враждебных пантюркистской организации. По линии взаимоотношений с русской частью населения в Казахстане и Киргизии, РЫКОВ предлагал всячески обеспечить тесную смычку между байским и русско-кулацким элементом, связавшись с местными правотроцкистскими группами из националистов. В интересах конспирации в наши отношения с центром правых внесена была определенная система.
Жаса, аға! Жаса, қазақтың ері! 2017-09-29 10:02:31
Кеше телевидение Шерағамды көрсетті! Құдайға шүкір, сөйлеп тұр. Қанша науқас меңдесе де, рухын жоймаған. Қатты қуандық! Жаса, аға! Жаса, қазақтың ері!
Аманжол, Қарағанды 2017-09-29 09:45:52
Мына жерде асыл ер, біртуар азамат Сәкен Сейфуллинді "сері де шәмкөс" деп тұқыртыпты. Осыны жазған "аллашыл" (ондай адам кісіні ғайбаттамайды) "таурихшыл" біреу бір қазақты мыңға бөлігісі келсе керек. Т.Жұртбай мықты болса, 20-30 жылдары өмір сүріп көрсін. Қазір жүрген жоқ па, газетте, сайтта өзін мақтатып, Госпремия аламын деп. Сәкен, Тұрардан садаға кетсін! Бүгінде атағынан ат үркетін ғалым ойсыз, дәлелсіз, жадағай " Күзге қарай «алашордашыларды аластатып», қазақ қайраткерлерінің өтініші бойынша Голощекинді Қазақстанға жіберді" деп соғады. Осыған жауың да сенбес. Бұл не балалық, не көку, не жауапсыздық? Голощекинді Тұрар мен Сәкен нағашысындай шақырыпты деген сөз ғой бұл. Әй, қазақ жазушылары (мен Т.Жұртбайды тек жазушы деп білемін), осылай сандырақтап, әркімге жем боласыңдар-ау!..
Найсапқа (анти-таурих) 2017-09-28 23:39:12
Т.Жұртбай 100 пайыз дұрыс жазды деп тұрсың ба? Бұл - жартылай қияли, пәлеқор әңгіме ғана. Шыменттік Х.Тұрсұнның архивтен тапты деген күлдібадам дүниесі. Мысалы, С.Қожанов пен С.Садуақасовқа қатысты мүлдем кереғар фактілер жүр. Ұлт үшін жанын қиған Тұрар, Сәкен аруағы найсаптарды атады. Аруақты шулатпай тыныш жүріңдер, нақұрыстар!
Казак кызы 2017-09-28 22:16:10
Шерхан ага омирдеги мын кубылган тиршиликти бир-ак ауыз созбен окырман журегине жеткизе билген дара талант. Аганын жан дуниесин окып, билген адамнын ози талант. Когилдир экраннан болмаса, колынан устап, амандасып, мандайынан бир суймеген екенмин. Бул да болса бир кем дуние.
Тауарих 2017-09-28 19:58:57
"Тауарихтың" пародиясына 2017-09-28 16:41:43 Cірә, сенің атың "таурих" емес, пәлеқор! Егер Т.Рысқұлов пен Ф.Голощекинді қатар қойсаң, сен нағыз найсапсың! Басқасын айтпай-ақ қояйын, Шерағаң жазған "Тамұқты" оқы. Ол әдеби шығарма десе, ғалым О.Қоңыратбаев жазған зерттеуді қара. Оған сенбесең, академик-алаштанушы Мәмбет Қойгелдінің Тұрар туралы позициясымен таныс. Сонда құр өсекке, жалған дерекке сенгеніңді білесің! Қанша жерден «жолдастық сын» тұрғысынан айтылса да мұндай пікірлер жауапсыз қалмады. Оның зардабы бірге емес, мыңға тиді. Әсіресе, сері де шамкөс Сәкен Халық комиссарлары кеңесінің төрағалығынан кеткеннен кейін 1925 жылдың 13-20 мамыр аралығындағы Кеңестің ІІІ құрылтайынан соң: «Қазақстандағы жағдайлардан, өз жайымнан Сталин, Куйбышев, Молотов жолдастарға арыз бердім. Сталин жолдаспен ауызша сөйлестім, сөйлескенде барлық мән-жайды айттым («үкімет билігінің алашордашылардың - С.Сәдуақасов пен С.Қожановтың қолына көшкендігі туралы - Т.Ж.). Үлкен орындардан түсірілгендердің оқуға сұранатын әдеті бар ғой. Бұл ретпен мен де: «Комакадемияға оқуға кіргізіңіз»,- дедім. Мен осы сөздерді айтқан соң Сталин жолдас: «Комакадемияға орналастыру оп-оңай, бірақ Қазақстанның халі өзің айтқандай болса, сіздердің Қазақстаннан қашуларыңыз керек емес. Қайта қатты белсеніп істеулеріңіз керек, менің мәслихатым осы»,- деген кеңес алады. «Үкімет билігі С.Сәдуақасов пен С.Қожанов сияқты алашордашылардың емес», Сәкен Сейфуллин сияқты төңкерісшілдің қолында тұрғанда, ұлтының тең жартысы ашаршылықтан қырылып жатқанда «Қазақ халық комиссары қырға шығып, 5-6 ай бойы демалғанын, сол уақыттың ішінде халық комиссарының кеңсесіне бір де бір рет бас сұқпағанын» (Г.А.Коростылев), ақ боз атсыз «қарға адым жердегі жиналысқа да аттап баспайтынын, ешқашан ешқандай мәселеге араласпайтынын, мәселе де қоймайтынын» (А.Жиханов), әрине, Сталинге жеткізген жоқ. Одан гөрі алаш азаматтарын арандату тиімді еді (Д.А.Аманжолова, На изломе. А.2009. стр. 388). Араға апта салмастан Т.Рысқұлов пен С.Сейфуллиннің баянхатының негізінде Сталиннің «Ақ жол» журналы туралы хаты» жарияланады. Күзге қарай «алашордашыларды аластатып», қазақ қайраткерлерінің өтініші бойынша Голощекинді Қазақстанға жіберді. Басылымның атын ауыстырып алған Сталиннің қарапайым қатесін түзетуге Орталық Комитеттің де, Өлкелік Комитеттің де, екі «арызшының» да дәті жетпеді. Тура сол кезде «Ақ жолды» жабу туралы қаулы да шықты. Ғалым Шериаздан Елеукеновтің сыни ой өзегінен бұл салыстырудың астарында «Қу жақтың» Қазақстанға келуінің «жоғарыдағы себепкерлерін» меңзеу бар. Олар: жақсылықты күтіп - жаманатқа, көсемді күтіп - Қужаққа тап болды. Иә! Қандай ұқсастық десеңші! Сексен алтыншы жылы да осы жағдай қайталанып еді-ау! Тарихтан сабақ алмаппыз. Айтпақшы сол тарихтың беті кешігіп ашылды емес пе. Біздің мына жиырма жыл бойы салыстыра жинақтаған жанталасты жанығуымыздағы салыстырулар мен талдаулар сол үшін қолға алынып отыр ғой. Кейде жаныңды жеген жегіден: «Осының бәрі кімге керек, не үшін жанымды қинаймын?»,- деген торығудан сондай ойлар жарыққа алып шығады (Бұл мәселелер туралы бірінші кітапта барынша кең салыстырыла талданып, «Ақ жол» туралы қаулының мәтінін түгелдей біз құрастырған «Алаш ақиықтары» (2006) атты деректер жинағында ғылыми түсініктерімен қоса жариялағандықтан да, осы сілтемемен шектелеміз). Тұрсын Жұртбай Аблайша тікен ақын 19.11.2012 ж№ Абай кз сайты Көңілдің сол ыстық табын тергеу құжаттары суытып жібергенін несіне жасырайық. Соның ішінде мұқым алашордашыларды өмірде жоқ «астыртын ұйымның» мүшелері етіп көрсеткен «Дінмұхамед Әділевтің өз қолымен сызылған қазақ астыртын ұйымының шамамен алғандағы сызбасы» өзгелерді де, оның өзін де ату жазасына алып келген. Үш бетке сызылған жобаның мазмұны мынадай: «1-сызба. 1921 жылдың көктемі мен жаз айындағы құрылымның мүшелері: Орынборда - Байтұрсынов, Сәрсенов Б., Омаров Е., Балғымбаев пен Әділев (Бұқараға кеткенше); Петропавльда - Тілеулин Ж., Семейде - Ғаббасов, Ермеков, Қозыбағаров; Ташкенттегі бөлімшеде - Дулатов, Досмұхамедов Х., Досмұхамедов Ж., Қашқынбаев, Жаленов, Есполов, Бірімжанов, Юсупов, Б.Битілеуов, Омаров У., Тынышбаев, Бұқараға барғандар - Әділев, Болғамбаев, Әндіжанға барған - Әділев. 2-сызба: 21 жылдың соңынан 24-жылға дейін: Орынборда - Байтұрсынов, Омаров Е., Бөкейханов, Дулатов (24-жыл); Торғайда - Юсупов, Ақмолада - Болғамбаев, Семейде - Ғаббасов, Ермеков, Қозыбағаров, Дулатов (23-24 ж.ж.); Петропавльда - Тілеулин Ж., Москвада - Бөкейханов (23 ж. бастап), Жұмабаев (24- ж. бастап), Ленинградта - Әуезов (24-ж. бастап), Берлинде - Бірімжанов, Битілеуов, Мұңайтпасов, Парижде - Шоқаев; Ташкенттегі өзбек бөлімшесінде - Досмұхамедов Х., Досмұхамедов Ж., Қашқынбаев, Жаленов (24-ж. дейін), Есполов, Бірімжанов, Битілеуов (22-ж. дейін), Омаров У., Тынышбаев, Қожанов, Бұқарбаев, Баймаханов С., Мұсаев Ш., Әлиев О., Данияров Б., Үмбетбаев А., Жұмабаев М., Әуезов М., Әділев Д.; Самарқанда - Үмбетбаев, Валидов (22-ж. күзіне дейін) ; Шымкентте - Кенесарин, Әулие-Атада - Байсейітов Әзиз, Алматыда - Сүлеев Б. 3-сызба, 1925-28 жылдары: Қызылорда - Байтұрсынов, Дулатов, Есполов, Досмұхамедов Х. (27-ж.), Омаров Е., Юсупов, Әділев (25-26 жылдар), Ғаббасов, Ермеков; Ташкент - Досмұхамедов Х., Досмұхамедов Ж. (26-ж.), Қожанов (27-ж.), Шымкент - Аймауытов (26-27 жж.), Алматы - Тынышбаев, Өзбекстанда - Омаров У. (26-27 жж.), Сарысу ауданы - Әділев (26-27 жж.), Орал - Жәленов, Москва - Бөкейханов, Жұмабаев, Ленинград - Әуезов, Берлин - Бірімжанов, Париж - Шоқаев, Константинополь - Валидов». Өзге адамдар туралы мағлұматтар әфсана барысында ретіне қарай ықшамдала пайдаланылды. Әрине, түрмедегі тұтқындардың жанын жалдап берген айғақтарының шындығына толық сенудің қисыны жоқ. Дегенмен де жиырма-отыз адамның пікірінің орайлас келуіне қарап, С.Қожанов пен Т.Рысқұловтың, С.Сәдуақасовтың арасындағы шиеленістің себебі: Қазақстан мен Түркістанның қосылуы турасында екеніне көз жеткізуге болады. Тергеу ісіндегі сұрақтар мен көрсетінділердің бестен бірі осы үш қайраткер туралы. Алашордашылар бұл үш азаматты да бағалаған. Іш тартқан. А.Байтұрсынов оларды татуластырған. Бірақ кейіннен араларына Сталиннің өзі сына қақты. Голощекин өзінің республикадағы беделін нығайту үшін осы үш азаматты бір-біріне қарсы қойған сияқты. Т.Рысқұлов - ортақ Түркістан республикасын құруды, ал С.Қожанов - солтүстіктің халқын оңтүстікке қоныстандырып, Ташкентті астана етіп, тәуелсіз Қазақстан республикасын құруды, С.Сәдуақасов - оңтүстік пен солтүстікті қосып Ресейдің құрамындағы дербес Қазақстан автономиясын құруды ұсынған. Орыс «коммунист-колонизаторлары» С.Қожановтың ұсынысын қолдап: солтүстік облыстарға референдум жүргізу арқылы жер межесін жүргізіп, санақ өткізіп, жергілікті ұлтты оңтүстікке ысырып, Сарыарқаны Ресейдің құрамында алып қалуды мақсат етті. Сол мақсатпен Ежов Мәскеуден арнайы келіп, комиссия құрды. Бұл шараға комиссия мүшесі С.Сәдуақасов пен Ә.Ермеков тойтарыс беріп, қазіргі Қазақстан территориясын сақтап қалды. С.Сәдуақасов Т.Рысқұловқа: «Сталинге арқа сүйеп, ұлттық мүдделерді ұмытты, әйтеуір Қазақстаннан басқа республика құру үшін жанын сап жүр, «Алашордашылардың» соңына тыңшы қойып, зиялы қауымды жікке бөліп жүр, коллективизацияны тездетуді жүзеге асырмақ, жергілікті өнеркәсіп орындарын ашуға құлықсыз, бәрін өзі отырған Мәскеуден шешкісі келеді»,- деген кінә таққан. Әрине, мұның барлығы жеке бастарының мүддесі үшін емес, елі үшін түскен ерлердің ерегесі еді. Үшеуінің де мүддесі бір, күрес жолы, амалдау тәсілі өзге. Бұл үшеуіне қарағанда Меңдешевтің, Сейфуллиннің, Нұрмақовтың көзқарастары мүлдем басқа. «Алашорда» қайраткерлерін әшкерелейтін «Тар жол, тайғақ кешудің» тура сол тергеу ісі жүргізіліп жатқан кезде жазылып, жариялануы кездейсоқ үндестік деуге жатпайды. Ол да өзінің үгіт-насихаттық міндетін атқарды. Саяси сахнаға О.Исаев, Ұ.Құлымбетов, І.Қабылов, Е.Ерназаров сияқты қолжаулықтар шықты. Біз қарастырған жиыны 14 томның кейбір беттері жыртылған екен. Онда қандай деректердің «қолды болғаны» белгісіз. Тергеу мекемесіне тыңшылық еткен «салпаңқұлақтардың» аттары көрсетілген мағлұмат болуы да ықтимал. Сондай әрекетке ұмтылып, жанталасып жүрген бір «қадірлі» зиялыны қауіпсіздік комитетінің мұрағатынан көзіміз шалып қалғаны бар. Сонымен қатар, үшінші топ боп саналатындардың айғақтары жинақталған №06610 істің бірінші томы біздің қолымызға берілмеді. Соған қарағанда ол томға құпия орынның әр түрлі тәсілмен жиған мәліметтері, тыңшылар мен мағлұмат беруші куәлердің, жеке адамдардың «жымсымалары» тігілсе керек. Тергеу хаттамалары 420-беттен басталады. Онда тергеудің айғағы үшін жиналған «доностар» сақталып, кейін жойып жіберілуі әбден мүмкін. Бұл топтағылардың жауаптары кейде үйлесіп, кейде үйлеспей, қарама-қайшы келіп жатады. Ол түсінікті де. Бірінің сырын бірі ашқысы келмеген, немесе не айтуы керектігін болжай алмаған. Мысалы, А.Байтұрсыновтың тобындағылардың бірде-біреуі З.Валидовпен байланыс жасағанын мойындамаған, ал екінші М.Тынышбаевтің тобындағылар бірде мойындап, бірде бас тартқан. Тек: «Өзара аразбыз»,- дегенді ғана желеу еткен. Бұл оларды өзара арандатудан сақтаған. Әрине, ол да «астыртын ұйымның жұмыс әдісінің» бірі. Жоғарыдағы жайлардың анық-қанығын нақты анықтау үшін тергеу деректерін тарихи құжаттармен тиянақты түрде салыстырып барып пайым жасау қажеттігі туындайтыны өз-өзінен түсінікті. Бұл еңбектің ұзақ жыл жазылмай жатқаны да сондықтан. Алайда жазалау машинасы іске қосылып кеткендіктенде, оның бетін толық қайтару мүмкін емес еді. Дегенмен де, Сталиннің осындай босаңсыған «қас-қабағына» қарамастан тергеу астындағы «екінші қатардағы» тұлғалар Х.Ғаббасовқа, Ж.Аймауытовқа, А.-С.Юсуповқа, Ә.Байділдинге, Д.Әділеевке қарата шығарылған ату жазасын орындатып тынуға кім мүдделі еді және кімнің құзырлы мүмкіндігі болды? Мәскеуде «Алашорда» қозғалысы мен оның қайраткерлерін білетін, осы тергеу ісіне жақсы жағынан болсын, мейлі жазалау тұрғысында болсын, «кеңес бере алатындай» адам кім еді? Ең бірінші «Кене» - Ежов еске түседі. Ол Семейде губкомда жүргенде - М.Дулатов, Х.Ғаббасов, Ә.Ермеков, Ж.Аймауытов, М.Әуезов, Орынборда қызмет еткенде - А.Байтұрсынов, С.Сәдуақасов, Қызылордада - С.Қожанов, С.Мыңбаев сияқты қазақ қызметкерлері оны «коммунист-колонизатор» ретінде әшкерелеп, иықтарымен ығыстырған еді. Әсіресе, Семей губкомын таратқан С.Сәдуақасовқа ерекше тісін басқан. Мәскеудегі Орталық Комитеттің қарамағына барып, құқық мекемелері дәргейіне көшкен соң «алашордашылардың» тергеу ісін желеу етіп «майданға еркін араласқан». Оған - «Алаш ісіне» қатыстылар үштіктің үкімімен сотталып жатқан кезде Днепропетровскіден Кремльге «қызмет бабымен» шақырылып», таңертең аман-есен кіріп, кешке табытқа салынып шыққан, «кәсіптік улану» деп диагноз қойылған С.Сәдуақасовтың күдікті өлімі дәлел. Жұртты күдіктендірмес үшін М.И.Калинин сияқты «Кремльдің қаңбақ шалын» жерлеу рәсіміне қатыстырған. Бұл туралы С.Мұқановтың естелігінде нақты шындық айтылған. Әсіресе, Н.И.Ежовпен ежелден ерегесі бар Х.Ғаббасов пен Ж.Аймауытовтың өзгелерден ерекшелініп атылып кетуінің өзі сондай күмән тудырады. 1924-1925 жылдардағы жер межелеу кезіндегі комиссия төрағасы ретінде қатысып, солтүстік облыстарды екінші рет Ресейдің құрамына кіргізуге ұмтылысының алдын кескен С.Сәдуақасов пен С.Қожанов бастаған қайраткерлер Ежов үшін «басмашы» ғана болатын. Ал идеологиялық майданда онымен ымыраға барған, ортақ шешім қабылдауға ықпал бөліскен, «таныстығы бар, бұған кепілдік бере алатын» Әлімхан Ермеков пен Мұхтар Әуезовке «кешірім жолының» ұсынылуынан да сондай бір «адамдық фактордың» емеуіріні танылады. Тергеудің үкіміне ықпал жасай алатын екінші адам Тұрар Рысқұлов еді. «Саяси бағдарын Сталиннің ырқына ықтап анықтайтын» (өз сөзі) саясаткердің Сталинге құпия түрде жазған жасырын мәлімдемелеріндегі: а) Алашордашылардың соңына тыңшы қоюды, ә) олардың З.Валидовпен астасқан жасырын ұйымдарын (өзін ақтай отырып) әшкерелеуді, б) С.Қожанов пен С.Сәдуақасовты саяси сахнадан шеттетуді, в) байларды тәркілеу мен колхоздастыруды тездетуді, г) Қазақстандағы партия мүшелерін тазалауды «жергілікті ерекшелікті ескере отырып қатаң жүргізуді», д) өзінің З.Валидовпен таныс екенін, Сұлтанғалиевпен хат алысқанын, Қазақстандағы қазақ қызметкерлерінің ұлтшылдық әрекеттерін дер кезінде «Орталық Комитетке, Сталин жолдастың жеке өзіне хабарламағанына» қатты өкінетінін, оған кездейсоқ оқиға ретінде қарауды өтінген «қолданба қызмет хаттары» әр қилы ойға жетелейді. Т.Рысқұловты: жиырмасыншы жылдары саяси-жазалау науқанынан кездейсоқ тыс қалды, таза ұлтшылдық бағыт ұстанды, ашаршылық тұсында қазақ халқының мүддесін қорғап хат жазды (нағында ол хат ашаршылық өтіп кеткеннен кейін, Голощекин орнынан түскеннен соң, оның қызметтен алынуын негіздеуге тиісті партиялық тапсырмамен, ашаршылықты «абыроймен жүргізген» Ораз Исаевтің мәлімдемесі негізінде жазылған еді) - деген сияқты үгіт-насихаттық басылымдардың ықпалы нақты тарихи шындықтың бетін бүркеп кеткен жайлары да бар екенін ескеруіміз керек. Өйткені мұнда бірдің, мыңның емес, миллиондардың, соның ішінде ұлттың тағдыр тауқыметі жатыр. Т, Жұртбай, Абайкз сайты Арылу, 21 қаңтар 2013 жыл. Саған тиіспеген танымайтын білмейтін біреуге Сен деп қарғау арқылы аллаға жауап беретініңді ұмытпа.
Құдай қаласа 2017-09-28 17:18:23
Қазақ жершілдік пен аташылдықтан толық арылған кезде Шерхан Мұртазаны - ұлттың ар-ұяты, намысы ретінде қарап, жазушының елге адалдығын "Шерхан өлшемімен" бағалайтын болады. Құдай сол күнге жеткізеді. Әумин!
Егер шын бағаласа 2017-09-28 17:14:22
Егер шын бағаласа, Шерхан Мұртаза 1970-2010 жылдары Қазақстан жұртшылығында қоғамға игі ықпал еткен 10 қаламгердің қатарына қосылады. "Аса беделді, аса шебер қазақ редакторы кім?" деп сұраса, барлық иманды зиялы №1 редактор ретінде Ш.Мұртазаны атар еді.
Сәбит Байқара 2017-09-28 17:08:57
Шерхан Мұртаза! ХХ-ХХІ ғасырдағы аса ірі, өте маңызды есім. Шерағаңды туған халқым жасасын!
Айсара, Астана қаласы №48 мектеп 2017-09-28 16:57:55
Шерхан атама Қалам алып құдайдан, Адал жазды ұдайдан, Ер қазақта Шер-ата, "Елім - ұлы!" дер ата. Сөз сөйлесе - қырандай, Жазу жазса - ұрандай. Ер қазақта Шер-ата, "Алаш - мәңгі!" дер ата.
Айналайын Шерағам! 2017-09-28 16:48:19
Атын да, затын да тарихта ойып қалдырған Шерағам! Сіздің өміріңізде, шығармашылығыңызда "бір кем" жоқ. Құдай бұйыртқаны - бәрі де! Ұлтпен бірге жасай беріңіз. Сіздің үрім-бұтағыңыз - тұтас ұлт жастары. Олар бар және бола береді! Уайымдамаңыз! Екі дүниенің абыройындасыз!
"Тауарихтың" пародиясына 2017-09-28 16:41:43
Cірә, сенің атың "таурих" емес, пәлеқор! Егер Т.Рысқұлов пен Ф.Голощекинді қатар қойсаң, сен нағыз найсапсың! Басқасын айтпай-ақ қояйын, Шерағаң жазған "Тамұқты" оқы. Ол әдеби шығарма десе, ғалым О.Қоңыратбаев жазған зерттеуді қара. Оған сенбесең, академик-алаштанушы Мәмбет Қойгелдінің Тұрар туралы позициясымен таныс. Сонда құр өсекке, жалған дерекке сенгеніңді білесің!
Есенғали, Антакиядан 2017-09-28 15:45:45
Өзакалардың "Бир кам дунё" деген 14 сериялы фильмі бар.
Төре 2017-09-28 15:19:25
Шерхан Аға, мына даналық сөздерге қандай пікір жазуға болады? Шамам келсе ойыма тоқып алайын? Жаратқан Иеміз! Бір Алла! Сізге "Ойдәулет" берген ... Сіздің дауысыңызды сағынып, білетін адамдардан сұрастырып едім ... амал не, Сізді аурыңқырап қалды, деп естиміз ... Бұлда бір кем дүние ...
Тауарих 2017-09-28 15:07:15
Бирі кәм дуниее өзбектің атамзаманғы мәтелі. Жазушымыз жазған екен пікір білдірмеуге болмас. Рысқұлов деген азамат туралы ол Қазақстанда істемеген біріншіден, екіншіден СССрде Сталиннің оң қолы болған адамды қайта қайта зардап шеккен адам ретінде көрсете беру қандай адамгершілікке жатады. Туысқаның болса 4-5 миллион қазақ Сталин, Рысқұлов, Голощекин секілділер билік басында болғанда опат болғандар ұрпақтарына не айтасыңдар, осы ойландырмайды ма.
ереке 2017-09-28 15:04:37
бүгін бұл атамыздың туған күні.

ۇزدىك ماتەريالدار

رۋحاني جاڭعىرۋ

قانات ابىلقايىر. قارىز بەن پارىز

Abai.kz 7675
قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن

قازاقستاندا جۇرگەن قىتايلار كىمگە سۇيەنەدى؟ 

ن.قوشامانۇلى 14919