سەنبى, 18 قاراشا 2017
الاشوردا 1214 16 پىكىر 10 قاراشا, 2017 ساعات 08:46

الاشورداشى دىنشە ءادىلوۆ «ساتقىن» ەمەس...

بۇدان ءبىر عاسىر بۇرىن ءۇش ءىرى تاريحي وقيعا بولدى. العاشقىسى – جوعالتقان مەملەكەتتىگىمىزدى جاڭعىرتۋعا ساياسي مۇمكىندىك اشقان اقپان رەۆوليۋتسياسى. ەكىنشىسى  – سول مۇمكىندىكتى جۇزەگە اسىرۋ جولىن بەلگىلەيتىن قۇرىلتايشى جينالىس شاقىرۋعا ءتيىس ۋاقىتشا ۇكىمەتتى بيلىكتەن قۋعان قازان توڭكەرىسى. ءۇشىنشىسى – الاش-وردا اتاۋىمەن ەلدىك شاڭىراق كوتەرگەن جەلتوقسان سەزى. بۇلاردىڭ ىشىندەگى ءبىز ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى مەرەكە – وتارشىلدار جويعان مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ قايتا تۇلەۋىنە ىرگەتاس قالاعان الاش-وردانىڭ ءجۇز جىلدىعى.

25 قازاندا قۇرىلعان ورتالىق سوۆەت ۇكىمەتى ۇلتتىق قوزعالىستاردىڭ بارىمەن ۋاقىتشا، اعىمداعى جاعداي تالابىن ەسكەرگەندىكتەن، تاكتيكالىق تۇرعىدان عانا ساناسقان ەدى. ماسەلەن، پەتروگرادتا جۇمىس ىستەپ تۇرعان رەسەي مۇسىلماندار وداعىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىن – يكومۋستى – بولشەۆيكتىك بيلىك تەز-اق كەرەكسىز ەتتى. يكومۋس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىندا رەسەي رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋاقىتشا زاڭ شىعارۋ ورگانى پرەدپارلامەنتكە مۇشە بولىپ، بولاشاق مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى انىقتايتىن زاڭ جاساسۋعا قاتىسىپ جۇرگەن جانشا دوسمۇحامەدوۆ بۇعان تىكەلەي كۋا بولعان. سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ توڭكەرىس ارقىلى دۇنيەگە كەلۋى مەن وعان قارسى شاپشاڭ بوي كورسەتكەن ارەكەتتەردى، جالپى سول كەزدە ورىن العان كۇردەلى ساياسي جاعدايدى جانشا «ورىستاردىڭ ءوزارا ىرىلداسۋى» دەپ باعالاعان-تىن. سوندىقتان دا ول، ورىنبوردا وتكەن ەكىنشى جالپىقازاق سەزىندە، «ورتالىقتان بەرمەن لىقسىعان انارحياعا توسقاۋىل بولۋ ءۇشىن»، قازاق اۆتونومياسىن شۇعىل جاريالاۋدى تالاپ ەتۋشىلەردىڭ باسىندا تۇردى.

دەگەنمەن، سوۆەت وكىمەتىنىڭ بيلىكتە بەكەم تۇراتىنى انىققا اينالعان شاقتا، 1918 جىلعى اقپاندا، ورال قازاقتارى سەزىنىڭ شەشىمىمەن، ارنايى دەلەگاتسيانى ماسكەۋگە جانشا «الاش-وردا» حالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە باستاپ باردى. ونىڭ سوۆەت ۇكىمەتى باسشىلارىمەن جۇرگىزگەن تۇڭعىش كەلىسسوزى ءبىرشاما ءساتتى ءوتتى. ۇلت ىستەرى جونىندەگى كوميسسارياتتان قازاق ءبولىمى اشىلاتىن بولدى، حالىق كوميسسارى ستالين سەمەيدەگى ءاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان الاش-وردانىڭ باسشىلارىن توتە جەلىگە شاقىرىپ، سويلەستى. ورال وبلىسىنداعى زەمستۆو مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرۋگە سوۆناركومنىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن پۇرسات بەرىلدى، وبلىستاعى الاش-وردا قۇرىلىمىن سوۆەتتىك پلاتفورماعا كوشىرۋ ءۇشىن، دەلەگاتسياعا قوماقتى قاراجات ءبولىندى.

بىراق، سونىڭ ارتىنشا، «پراۆدا» گازەتىندە ءستاليننىڭ جەر-جەردەگى كەڭەستىك بيلىك وكىلدەرىنە ارناعان نۇسقاۋ-حاتى شىقتى. وندا سوۆەت نەگىزىندەگى اۆتونوميا عانا مويىندالاتىنى، سوندىقتان ەڭبەكشى بۇقارانىڭ «بۋرجۋازيا قايراتكەرلەرىن» – «وزدەرىنىڭ دوسمۇحامەدوۆتەرىن» – مويىندارىنان ءتۇسىرىپ تاستاۋعا تيىستىگى  تۇجىرىمدالعان ەدى. سول سەبەپتى الاش-وردا باتىستا دا، شىعىستا دا اقتارمەن وداقتاسۋعا ءماجبۇر بولدى. ماسەلەن، 1918 جىلدىڭ كوكتەمىندە  رەسپۋبليكالىق رەجيمدە جۇمىس ىستەيتىن ويىل ءۋالاياتى قۇرىلىپ، قىزمەتىن الاش-وردانىڭ باتىس بولىمشەسى رەتىندە جالعاستىردى. كەڭەستىك بيلىك وكىلدەرىمەن ازامات سوعىسىنىڭ سوڭىنا قاراي كەلىسىم جاساپ، كۇللى قۇرىلىمىمەن، اسكەري كۇشىمەن سوۆەت وكىمەتى جاعىنا ءوتتى. ءسويتىپ الاش-وردا ءبىرجولا تارقادى.  ۇلتتىق قوزعالىسقا قاتىسۋشىلارعا امنيستيا جاريالانعاندىقتان، ەلدىك ويعا ادال ۇلت قايراتكەرلەرى  ەندى  قازاقتىڭ  مەملەكەتتىلىگىن  تاپتىق  نەگىزدە  تۇلەتۋ ءۇشىن كۇرەستى. الايدا الاش-وردا ۇزاماي «كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم» دەپ عايباتتالدى دا، قۇپيا قىزمەت قولدان قيىستىرعان جالامەن، الاشورداشىلاردىڭ العاشقى توپتارى 1928–1932 جىلدارى تۇتقىنعا الىنىپ، رەپرەسسيالاندى، ال 1937–1938 جىلدارعى ۇلكەن تەررور كەزەڭىندە الاششىلدار دا، الاش يدەياسىن جۇرەكتە ۇستاپ،  ەل مۇددەسى ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن ۇلت كوممۋنيستەرى دە جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىلدى.

بۇگىندە مۇنىڭ باستى سەبەبىن انىق ايتا الامىز. بىرىنشىدەن، بولشەۆيكتەر پارتياسى قاتاڭ ورتالىقتاندىرىلعان  يمپەريالىق پارتيا ەدى، سوندىقتان دا ول ۇلتتىق بەلگىلەرگە قاراي دەربەستەنۋ ىقتيمالدىعىن قاپەرىنە دە المايتىن. ەكىنشىدەن، جۇمىسشىلار پارتياسى اتالىپ قۇرىلعان بۇل ساياسي ۇيىمنىڭ جالاۋلاتاتىن باستى قۇجاتى – «كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مانيفەسىندە» «جۇمىسشىلاردا وتان جوق» دەپ اپ-ايقىن جازىلعان. وسى ەكى ءجايت ساباقتاسا كەلە پايدا بولعان  «دۇنيە ءجۇزىنىڭ پرولەتارلارى، بىرىگىڭدەر!» دەگەن  ۇران كۇنى كەشە سوۆەت وداعى قۇلاعانعا دەيىن كۇشىندە تۇرعانى ءمالىم. الەمدىك رەۆوليۋتسيا جاساۋ جوسپارىنىڭ جۇزەگە اسپايتىنىنا سوناۋ 20-شى جىلدارى-اق كوزدەرى جەتكەندىكتەن، بولشەۆيكتەر وسى ۇرانمەن بۇرىنعى يمپەريا اۋماعىنداعى حالىقتاردى بىرىكتىرىپ-تۇتاستىرۋ ءىسىن بىردەن قولعا العان. ۇلتتىق قۇرىلىمداردىڭ سوۆەتتىك تۇعىردا ۇيىسۋىنا تەك تاكتيكالىق ەسەپپەن عانا  پۇرسات بەرىپ، بارشا قوسپانى تاپتىق تۇرعىدان بىرىكتىرىپ-تۇتاستىراتىن تسەمەنت ەسەبىندە ورىس حالقىن، ونىڭ ءتىلى مەن ءومىر سالتىن العا شىعارعان. سوندىقتان دا كەڭەستىك اۆتونوميالاردى بولشەۆيزم ارناۋلى قۇپيا قىزمەتىنىڭ تورىمەن مۇقيات شىرماپ، ولارداعى ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستادى. ۇلت ماسەلەسىنىڭ وزەكتى جاقتارى 1923 جىلى ءحىى پارتسەزدە ءتاپ-ءتاۋىر  تالقىلانىپ،  جاقسى  شەشىمدەر  قابىلدانعانىنا  قاراماستان، ارتىنشا وتكىزىلگەن ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردا ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ 4-ءشى ماجىلىسىندە، گپۋ قاماۋعا العان ءىرى قايراتكەر ميرسايد سۇلتانعاليەۆتىڭ «كونتررەۆوليۋتسيالىق» ءىس-ارەكەتىن كورنەكى تۇردە  سىناۋ ارقىلى، ۇلت ساياساتىنىڭ قانداي شەكتەۋلى ارنادا جۇرگىزىلۋگە تيىستىگىن كورسەتتى.

وسى 4-ءشى كەڭەس ساباعى ءوز الدىنا، قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ پاتشالىق زاماننان ساناعا ۇيالاعان  قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلماعاندىعى، تيىسىنشە ورتالىققا كوزسىز ەمىنۋى، اسىرەسە، جەكە باستارىنا كەلگەندە، ۇلتتىق مۇددەنى دە ويلاتپايتىن الاۋىزدىعى سالدارىنان قازاقستان بيلىگىنە 1925 جىلى فيليپپ گولوششەكين كەلگەنى ءمالىم. ول «وكتيابر داۋىلى قازاق اۋىلىنىڭ جانىنان وتە شىققان» دەگەن قيسىنمەن، باي مەن كەدەيدىڭ ارا-جىگىن اشا تۇسەتىن سىنا قاعىپ، «كىشى وكتيابر رەۆوليۋتسياسىن» جاساۋدى قولعا الدى.  بولشەۆيزمنىڭ ءبىر ورتالىققا قاتاڭ باعىندىرىلعان، وزگەشە ەركىندىككە توزبەيتىن جۇيەسىنىڭ ەميسسارى قازاق كوممۋنيستەرىنىڭ سانا-سەزىمىن قىرناپ-تەگىستەۋمەن،  ءوز  سوزىمەن  ايتقاندا،  «نيۆەليروۆكا» جاساۋمەن شۇعىلداندى. جاس ۇرپاققا ۇلتتىق تاربيە بەرۋى ىقتيمال الاشورداشىلاردى اعارتۋ سالاسىنان الاستادى. قۇپيا قىزمەتكە ەرەكشە ەركىندىك بەردى.  «ۇلتشىلدار كامپەسكەلەۋ ناۋقانىنا كەدەرگى كەلتىردى» دەگەندى بولشەۆيكتىك جادىگويلىكپەن جەلەۋ ەتىپ، رەپرەسسيالاۋ ماشيناسىن ىسكە قوستى.  ال سوۆەتتىك سولاقاي رەفورمالارعا كورسەتىلگەن حالىق قارسىلىقتارىن مۇلدەم قارۋلى كۇشپەن باسىپ-جانىشتى. ودان جاساندى اشارشىلىقتارىمەن حالىقتى ميلليونداپ قىرىپ، كول-كوسىر قايعى-قاسىرەتكە بوكتىرگەن ايگىلى ۇلتتىق اپاتقا ۇرىندىردى. جانە سونىڭ بارىندە دە كىنانى بولشەۆيزمگە ءتان كولگىرلىك ويدان قۇراستىرعان «تاپ جاۋلارىنا» ارتىپ وتىردى.

سوراقى بۇرمالاۋلار  جۇرتتى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە تۇسىرگەن زاماندا دا، جەكە باسقا تابىنۋدى اشكەرەلەگەن حح پارتسەزدەن كەيىنگى «جىلىمىق» كەزەڭدە دە كەڭىنەن قولدانىلدى. قۇربانداردىڭ اتىلعان ۋاقىتىن جاسىرىپ، لاگەرلەردە اۋرۋدان ءولدى دەگەن جالعان مالىمەتتەر تاراتۋ  ادەتكە اينالدى. سونداي وتىرىكتى كوپشىلىك ساناسىنا ءسىڭىرۋدىڭ ءبىر سالدارى سول، ءتىپتى، قازىرگى تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە دە كەي كىسىلەر 1938 جىلى اتىلعان ماعجان جۇماباەۆ پەن ساكەن سەيفۋلليندى ءوز ولىمىمەن 50-ءشى جىلدارى ولگەنگە بالاپ،  سۇيەگىن سوناۋ ماڭگى توڭ باسقان ايماقتان ىزدەستىرىپ ءجۇردى. بولشەۆيكتىك بۇرمالاۋلارعا ءبىزدىڭ كەيبىر زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ دە قۇلاي سەنگەنى سونشالىق، ەڭبەكتەرىندە، ماسەلەن، «الاش ءىسى» بويىنشا تۇتقىندالعان بەلگىلى زيالىلار دىنشە ءادىلوۆتىڭ «ساتقىندىعى» سالدارىنان رەپرەسسياعا ۇشىرادى دەيتىن قاتە پىكىر قورىتتى. الايدا، ءادىلوۆتىڭ وگپۋ تەرگەۋشىسىنە بەرگەن كورسەتۋلەرىمەن مۇقيات تانىسقان كىسى بەلگىلى زيالىلار ونىڭ «ساتقىندىعىنان» ەمەس، ارنايى قىزمەت تەرگەۋشىسىنىڭ ادەيى قيىستىرىپ تۇجىرىمداعان «ايىپتاۋلارىنان» قىلمىستىق ىسكە تارتىلعانىنا كوز جەتكىزەدى.  1930 جىلعى 21 ساۋىردە ماسكەۋدە اتىلعان دىنشە ءادىلوۆ – 1917 جىلدىڭ قازان ايىنان الاش پارتياسى اقمولا وبلىستىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولعان،  1920 جىلعى قازاقستان سوۆەتتەرىنىڭ قۇرىلتايشى سەزىندە العاشقى قازتسيك قۇرامىنا سايلانعان، ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ القا مۇشەسى، حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى،  حالىق كوميسسارى مىندەتىن اتقارۋشى بوپ ىستەگەن مەملەكەت قايراتكەرى، 1925 جىلى ۇلت تەاترىن (قازىرگى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى درامتەاتردى) قۇرىپ، جوقتان بار جاساعان، كاسىبي ساحنا ونەرى ورداسىنىڭ شاڭىراعىن تۇڭعىش كوتەرىپ، قيىندىعى مول ەڭ العاشقى تەاتر ماۋسىمىن  ابىرويمەن وتكەرگەن مادەنيەت قايراتكەرى.  ول – ەڭبەگىن ءادىل باعالاپ، ەسىمىن ونەر وردالارىنىڭ ياكي وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە بەرۋگە ابدەن لايىق تۇلعا.

وسىنداي ەسكەرۋسىز قالىپ كەلە جاتقان تۇلعالاردى بيىلعى ءجۇز جىلدىق قۇرمەتىنە ارنايى ارداقتاۋ شارالارىن جاساۋ ءجون بولار ەدى. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ ونەر تاريحىنداعى ەرەك تە دارا قۇبىلىس – قوجىقوۆتار اۋلەتىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك.   اۋلەت وتاعاسى قوڭىرقوجا قوجىقوۆ – 1912 جىلى جارىق كورگەن تۇڭعىش «الىپپەنىڭ» اۆتورى، ۇستاز، قازاق ازاتتىق قوزعالىسىندا ءوز ورنى بار قوعام قايراتكەرى. ول قوقاندا جاريالانعان تۇركىستان اۆتونومياسى حالىق كەڭەسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى، سوۆەتتىك تۇركىستان رەسپۋبليكاسى مۇعالىمدەر دايارلايتىن وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىسى،  تۇركرەسپۋبليكا جەر-سۋ حالىق كوميسسارياتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى، سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ ەجەلگى تاريحىن، كونە جادىگەرلەرىن زەرتتەۋ سالاسىندا ەلەۋلى ىستەر تىندىرعان عىلىمي قىزمەتكەر بولدى. ۇلكەن تەررور كەزىندە ۇستالىپ، 1938 جىلعى 17 قاڭتاردا الماتىدا اتىلدى. ونىڭ زايىبى ءلاتيپا  ۇلت تەاترىنىڭ العاشقى ساحنا بەزەندىرۋشىسى، سۋرەتشىسى، قولدانبالى ونەر شەبەرى، كەزىندە باسپاسوزدە قازاق تەاترىنىڭ اڭىز-ادامى دەپ اتالعان تۇلعا بولاتىن. ەكەۋىنىڭ ءتورت ۇلى بار ەدى، تورتەۋى دە جاڭاشا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قازاق ونەرى تاريحىندا وزىندىك وشپەس ءىز قالدىردى. تۇڭعىشى قوجاحمەت – قازاقتان شىققان العاشقى سۋرەتشى، اكەسىنىڭ ارتىنان رەپرەسسيالانىپ، لاگەر ازابىنان ەرتە قايتىس بولدى. ەكىنشى ۇلى قۇلاحمەت – تۇڭعىش تەاتر جانە كينو سۋرەتشىسى، ونەرگە ءسىڭىرىپ جۇرگەن زور ەڭبەگىنە قاراماستان، «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى رەتىندە ۇدايى قىسىم كوردى. ءۇشىنشى ۇلى نۇراحمەت – العاشقى مونۋمەنتاليست-ءمۇسىنشى، مايداندا اۋىر  جاراقات  العاندىقتان،  تالانتىن تولىق اشا المادى. ال كەنجەسى سۇلتاناحمەت – مايدانگەر-پانفيلوۆشى، اعاسى قۇلاحمەتپەن بىرگە باستاپ، اتاقتى «قىز جىبەكتى» تۇسىرگەن ايگىلى كينورەجيسسەر. رەپرەسسيالانعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس قايراتكەرىنىڭ وتباسىنان وسىنداي بەس بىردەي كورنەكتى ونەر قايراتكەرى شىعۋى، ءسوز جوق، ءسۇيسىنىپ ايتارلىقتاي ەرەن قۇبىلىس.  وسى ۇلاعاتتى اۋلەتتى ۇلىقتاۋ شاراسىن ويلاستىرۋ قاجەتتىگى – الدەقاشان ءپىسىلىپ-جەتىلگەن ماسەلە، الاش-وردانىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ اۋقىمىندا ەلىمىزدىڭ وقۋ ورىندارىنىڭ، ەلدى مەكەندەرىنىڭ، بەكەتتەرىنىڭ، ياكي قالالارىنداعى كوشەلەرىنىڭ  ءبىرىن قوجىقوۆتار اۋلەتى اتىمەن اتاۋ سۇرانىپ تۇر.

الاش-وردا مەن ونىڭ جازىقسىز جازالانعان قايراتكەرلەرىن ەستە قالدىرۋ شارالارىن وسى مەرەكە اۋقىمىندا شۇعىل جۇزەگە اسىرۋدىڭ  تاۋەلسىزدىك  تۋىن  الىپ  جۇرەتىن  بولاشاق  ۇرپاق تاربيەسى ءۇشىن اسا قاجەت ەكەنىن ۇمىتپايىق.

بەيبىت قويشىباەۆقازاقستان «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، جازۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.

Abai.kz

16 پىكىر
Бейбіт Қойшыбае 2017-11-17 23:39:54
2- cізге де осы сайтта тұрған, сіздікі секілді пікір айтушы түрткі болғандықтан берілген: "РЕПРЕССИЯЛАР ЖАСАҒАН БҰРМАЛАУЛАРҒА АЛДАНБАЙЫҚ" деген мақаланы оқуға кеңес беремін.
2. 2017-11-17 21:57:33
Осы Әуезов пен Ермековтің кешір, үкімет, жаздық жаңылдық деп, арыз хат жазып, газеттерге бастырып, 1932 жылы түрмеден шығуларын қалай түсінуге болады? Әуезов пен Ермеков екеуі осыдан кейін принципті түрде ешқашан кездеспеген. Москвадан шыққан "Геноцид в Казахстане" деген кітабында сол екеуімен түрмеде бірге отырған Жұмахан Күдерин деген ботаниктің қызы әкесінің айтуынша екеуін де теріс тұрғыдан, тыңшылар ретінде жазады. Мағжанды ұстап берген дегенге келтіреді. Қазақстандағы авторлар бұл хат жазу туралы Қайым Мұхаметханов айтқан, оған Әуезов айтқан-мыс, Әуезовке Байтұрсынов айтыпты-мыс, сен Мұхтар қылмысыңды мойындап хат жаз, аман қаласың, келешекке керексің депті-мыс деп насихаттайды, Әуезовті ақтайды. Бұл пиғыл дұрыс шығар, бірақ шындыққа жанаса ма, әлде жанаспай ма? Мұхтар Шаханов депутат кезінде ҰКҚ төрағасынан үш әріпке тыңшы болғандардың тізімін ашуды талап еткенде Әуезов туралы да ақпарат айтып қалды "Жас алашта". Артынша бұл мәселені жуып-шайып, жоққа шығарушылар шыға келді. Шындық бәрібір ашылады ғой. Әрине, Әуезов ұлттық мақтаныш, сондықтан ол туралы Күдерина мен басқалар айтқан күдікті сейілту керек қой. Оны жаладан аршып алған жөн. Несіне жасырамыз. Ал Дінше Әділевтің ісінде ешқандай күмән жоқ, ол алашордашыларды ұстап берген. Қаза берсе талай пәле шығады әлі.
1 2017-11-17 20:04:17
Мен төменде Б.М.ұлын бекер кіргізгенім жоқ. Біздің алдымызда үш буынның өкілі жатыр. Әр қайсы арасында мүшел жас айырма бар. Саяси тұтқындаулар басталғанда, мыс. Бауыржандар 10-13 жастағы бала болса, Д.Әділовтер одан мүшел жас үлкен ағалары, ал Міржақыптар әкелері іспетті еді. Алдыңғы толқыннан кейінгі толқынның арасында 25 жастай айырма бар. Міне осы жағынан саралап қарауымыз, олардың бір біріне, қоғамдағы орнына қаншалықты араласатынан жобалап білуімізге болады. Алаш арыстарын дәйекті құжаттар бойынша жазып жүрген - Тұрсын Жұртбай. Оның шығармаларынан біраз ақиқатты білуге болады. Менің таң қалғаным Т.Жұртбай келтірген Алтайскийдің айтуындағы А.Фадеевтің "әр республикада бір-бір Әуезов болса ғой шіркін" деген сөзі. М.Ә . Фадеевтың қазақстандағы информаторы, кеңесшісі болды деген сөз қаншалықты шындық?
Бейбіт Қойшыбаев 2017-11-17 15:54:13
Кәдірбек деген пікір айтушыға осы сайтта тұрған, алғашқы соныкі секілді пікір айтушы түрткі болғандықтан берілген: "РЕПРЕССИЯЛАР ЖАСАҒАН БҰРМАЛАУЛАРҒА АЛДАНБАЙЫҚ" деген мақаланы оқуға кеңес беремін. 1 деген пікір айтушының "Бұлай кесіп айту асылық болады. Себебі әлі де анықтайтын нәрсе көп" дегені дұрыс, әзірге бүгінге дейін анық нәрселерді түсініп алған жөн.
1 2017-11-17 15:39:30
Дінше Әділовті олай деп айта алмаймыз. Бұлай кесіп айту асылық болады. Себебі әлі де анықтайтын нәрсе көп. Бірақ автор неге екені белгісіз пікірлесуге шықпай жатыр. Бізде осы тұрғысынан кемшілік, қателік көп кетіп жатыр.
Кәдірбек 2017-11-15 21:09:44
Дінше Әділов нағыз сатқын екен, ешкім зорламай алдымен Хайреддин Болғанбаевты, Байтұрсынов, Бөкейхановты, Дулатовты, Аймауытовты, сосын қалғандарын өз еркімен жазып ұстап берген. Оны ешкім алашордаға барып көмектес, соның басмашылармен байланысшысы бол деп зорлаған жоқ қой. Ұстай салысымен бәрін сайрап жазып берген. Болғанбаевта сөйтіпті. Бүкіл алашорданың қылмыстық ісі Әділев пен Болғанбаевтың көрсетілімдеріне негізделген. Олар кезінде шындарын айтып, қалған істес адамдарды ұстап беруге мәжбүр болды дейік, сонда оларды не үшін ақтау керек? Қылмыс жасадың ба, ұсталып қалдың ба, мойныңмен көтер. Жоқ, екеуі де тергеуде сайрай берген, сайрай берген, бетпе бет тергеу кездесуінде көрсетілімдерін екеуі де дәлелдеп берген. Алматының түрмесінен Москваға Бутыркаға әкеткендеде Әділовті оңаша ұстап, оңаша камерада жақсы тамақ беріп, қағаз бен қарындаш беріп, ойын көсіле жазып беруге жағдай жасалыпты. Нәтижесі белгілі. Ол алашорданың түбіне жетті, өзі де ешкімге керексіз адам ретінде атылды. Оны бүгін ақтап сөйлеуге негіз жоқ.
1 2017-11-14 16:02:18
Бейбіт, соғыстан кейін де саяси тұтқындар, бұрынғы эссер, меншевиктер аз болған жоқ, оған кейінгі соғыс тұтқындары, отанын сатқандар дейтіндер қосылды емес пе. Б. атамыз қызмет еткен 49 атқыштар бр.сы сияқты құрлымдар осыларды (концлагерді) күзетуге алынған болар. Мұндай қатаң режимдегі концлагерлер Одақтың барлық түкпірінде болған ғой. Оны біз білмейміз. 1927 ж . ол суретті интернеттен "Б мен Ә" деген сұрақпен шықсаң табасың. Б Момышұлының 100 жылдығы қарсаңында "Б.М жайлы тың дерекке байланысты дау шықты" деген мақалада Б.М.ның немере інісі Әбд.ға хатын тауып алды деген хабарда, соғыстан кейін Б.М.ұлына батыр атағы мен ген. шенін беруге Шаяхметов кезінде Н.Оңдасынов қарсы болған деп жала жабылғаны айтылған. Мәселе онда емес, "немере інісі" деген сөзде еді. Одан әрі М.Әу.ке Бауыржан атамыздың хатында да Әбд. жағ. сұрайды, алғыс айтады. Содан Б. атамызды зерттеп оқи бастадым. Б. Момышұлы Әбд.мен Шымкенттегі 7-ші мектепте (қазір Қ.Сыпатаев ат.) оқыған, одан соң екеуі Шымк. пед.училищеде (өмірбаянда көрсетілмейді) Жүсіпбек Аймауытовтан сабақ оқыған. Жүсіпбек әрі директор. Б. атамыз Ж. Аймауытовты ұстазым деп мақтайды. Ал Дінше ол мектепте оқуы мүмкін емес, себебі олардан 15 жас ересек адам. Алаш арыстарын ұстау осы Жүсіпбекті ұстаудан басталған ғой. Жүсіпбектің өзі де Діншеден 11 жас үлкен. Бұл жерде қисынсыздық көзге ұрып тұр.
Бейбіт Қойшыбае 2017-11-14 13:41:46
Мақаш әңгімесінің репрессия заманының қитұрқылыққа толы болғаны жайындағы сарыны ғана есте қалыпты, дәл кімдерді атағаны есімде жоқ. Бәлкім өзінің жазбаларында қалған шығар, жеке архивін зерттеушілерге кезігуі ықтимал. Абдулла ақсақалдың естелігін Алматыдағы бір арнайы жиында мен де тыңдағанмын, ол кісі өзіне Мағжанның қойын дәптерін бергенін де айтқан-ды жаңылыспасам, тек жоғалтып алғанына өкініш білдірген. Мен құпия полиция архивіндегі Мағжанның атылғаны туралы актіні өзім көргендіктен, ақсақалдың естелігіндегі адам - өзін Мағжанмын деп атаған басқа ақын болар деп ойлаған едім, қазір де сол ойдамын. Ал Баукең естелігіне байланысты жаңсақтықтарды өзіңіз де айтып отырсыз ғой, қалай болғанда да, ол кісінің де шын Мағжанды көрмегені анық-ау. "Ал Бауыржан Момышұлының 1927 ж. Әбділдә Тәжібаев екеуі бірге түскен суреті күдік келтірмей ме" деген сауалыңызға не дерімді білмей тұрмын, біріншіден, сурет маған бейтаныс-ау, көрмеген сияқтымын, елестетер емеспін, екіншіден, қандай, не нәрсеге байланысты күдік жөнінде айтпақсыз, түсінбедім... Ақ-адал пікірлесуге ниет білдіргеніңізге рақмет.
1 2017-11-14 11:03:43
Қайырлы күн болсын ! Бейбіт, жауап бергеніңізге рахмет. Мақаш Тәтімов мысалға кімдерді атап еді, соны атасаңыз дұрыс болар еді. Мағжан сияқты ақындар ол кезде көп емес қой, әсіресе қазақта. Қазір Абдулла қарт тірі, көзі, жады әлі мықты. Ол кісі соғыстан кейін ұсталған адам. Ал Бауыржан Момышұлының 1927 ж. Әбділдә Тәжібаев екеуі бірге түскен суреті күдік келтірмей ме сізге. Өйткені Бауыржан атамыздың М.ды көргені туралы әңгімесі - екеу. Екеуі екі түрлі, бірі сұхбат түрінде алынған. Бірінде орман ішінде отқа жылынып отырған бір топ адамдар десе, екіншісінде вокзалда, қоймаға зат тасып жатқан М.мен ұшырасқан. Біріншісінде 1 айдан соң келдім десе, екінші сұхбатта 2-3 айдан соң келгенін айтады. Біріншісінде Сібір (Новосибирск) 59-шы атқыштар бригадасында болғаны айтылады. Шындығы Б. атамыз 1949-50 жылдары 49 атқыштар бригадасында (өмірбаяны) болған. Сонымен алдыңғы дерек біреулер қолымен өңделген емес пе екен дегенім. Новосибирск қайда , Магадан - Береговой қайда ! Екінші деректе Қиыр Шығысқа баратын армия қолбасшысына Б. атамыз вокзалға репорт беруге келген. Ал Мғ сол жерден Б. келгенше кетіп қалған, қайда кеткен..... . Қиыр Шығысқа ма.... Сұрақ көп. Абдулла қартты да сол 1948 ж. ұстап айдаған.
Бейбіт Қойшыбаев 2017-11-14 09:16:52
1 деген пікір білдірушіге: "Құрметті Бейбіт Қойшыбаев ! Сіз "сондай өтірікті көпшілік санасына сіңірудің бір салдары сол, тіпті қазіргі тәуелсіздік дәуірінде де кей кісілер М Жұмабаев пен С Сейфуллинді өз өлімімен 50-ші жылдары өлгенге балап, сүйегін сонау мәңгі тоң басқан аймақтардан іздестіріп жүр" дейсіз. Сонда Б Момышұлы мен жасы 96-дағы Ә Абдрахманов қарт өтірік айтатын кісілер ме, оны қалай тексеріп білдіңіз. Соны айтсаңыз." Ол кісілердің өтірік айтпағанына сенімдімін, тек, 30-шы жылдары қазіргідей БАҚ жоқ болуы себепті, Мағжанның келбетін дәл білмеулері әбден мүмкін екеніне де сенімдімін. Сол шақта жазықсыз репрессияға ұшыраған талантты адамдар қатарында белгілі ақындар өлеңдерін жатқа айтып ,өзін сол есіммен атай беретін кісілер болғаны жағдайы кезінде демограф Мақаш Тәтімов те айтатын. Ал кейінгі кезге дейін құпия болып келген НКВД архивіндегі олардың атылғаны жайындағы актілерге күмән келтіру қиын. НКВД талай жанды атып тастай отырып, онысы жайындағы құжаттарды жасырып, жұртшылыққа олар "хат жазысу құқынан айрылып, айдауға кетті", "пәле жақта лагерьде жүрек ауруынан қайтыс болды" деген ақпараттар беріп отырғаны бүгінде құпия емес. КЕЛМЕСКЕ КЕТКЕН ӨКІМЕТТІҢ ҚЫЛМЫСТАРЫ КӨП, СОЛАРДЫ ДӘЛ ТАЛДАЙ БІЛУГЕ ТЫРЫСАЙЫҚ
1 2017-11-14 04:03:24
Құрметті Бейбіт Қойшыбаев ! Сіз "сондай өтірікті көпшілік санасына сіңірудің бір салдары сол, тіпті қазіргі тәуелсіздік дәуірінде де кей кісілер М Жұмабаев пен С Сейфуллинді өз өлімімен 50-ші жылдары өлгенге балап, сүйегін сонау мәңгі тоң басқан аймақтардан іздестіріп жүр" дейсіз. Сонда Б Момышұлы мен жасы 96-дағы Ә Абдрахманов қарт өтірік айтатын кісілер ме, оны қалай тексеріп білдіңіз. Соны айтсаңыз.
р 2017-11-13 15:20:05
таңда авторға жауап жазғанбыз, Абай кз қабылдамады, түсініксіз. Адимнді қайта құру керек. Абай кз толық жаңартылуы керек. Ойымызды ашық айта алмай жүрміз.
Бейбіт Қойшыбаев 2017-11-11 21:15:26
Аты-жөнін көрсетпеген пікір айтушыға. Сіз үшін мына мақаланы: "РЕПРЕССИЯЛАР ЖАСАҒАН БҰРМАЛАУЛАРҒА АЛДАНБАЙЫҚ" - жіберіп едім бірақ форумға өтпеді, бәлкім сайт әкімшілігі мүмкін деп тапса, жариялар, солай бола қалса, оқыңыз, басқалар да ойын айтар, пікірлесейік. Бізге бұл тақырыпты әділ талдап, жазықсыз жала жабылған тұлғаны кірден тазарту ләзім
Авторға 2017-11-11 20:01:39
Дінше Әділрвті қорғап, ақтайтын сылтау да, себеп те жоқ. Оның өмірі жеңілтек, ұрыншақ адамның сол алмағайып аласапыран заманда біресе қызылдың сөзіне еріп, тіптен Қиыр Шығысқа барып, партизан болып, кеңес өкіметін қорғаушы, пулеметші ретінде жүздеген адамның қанын ағызған, өлтіруші жендет болудан өзін көтеріп, жоғары қызметтерге сүйреген кеңес өкіметіне адал қызмет етушіден сатқындыққа дейінгі "тірліктің" куәсі. Сол кезде біресе қызыл қызметкер /қызыл жаға әпербақанның нағыз өзі - ішкі істер ВЧК-ОГПУ бастығының орынбасары болған Әділевтің істерін тексеру, зерттеу күтіп тұр. Оның өмірі халыққа әңгір таяқ ойнатқан "қызыл жағаның" жан алғышынан бұрынғы алашордашылардың сөзіне еріп, солардың астыртын тапсырмасын орындаушы екіжүздінің, кеңес өкіметінің жауы болып, өз көзқарасын, өзі орнатқан үкіметін өзі сатып кеткен байғұстың тіршілігінің айқын сипаты. Ал совет чекистері оларды бақылауда ұстап, кезі келгенде ұстап үлгірместен Дінмұхамед /Дінше, Мұқыш/ Әділов барлық алашордашыларды /Бөкейхановнынан, Байтұрсыновтан, Дулатовтан бастап Жүсіпбек Аймауытовқа дейін / түгел өзі қағазға түсіріп, /бірі қырық төрт бет, бірі отыз алты бет/ ұстап берген. Дінше Әділов көрсетілім бермесе Дулатов та, Байтұрсынов та, Аймауытов та, басқалары да сотталмас еді. Жүсіпбек Аймауытов, Халел Ғаббасов, Ахметсафа Юсупов бірден атылып кетпес еді. Ұшарын жел, қонарын сай да білмеген ақымақ Әділевті ақтап, сатқын болған жоқ деп аңыз таратудың, қоғамдық пікір қалыптастырудың ешқандай қажеті жоқ. Алашордашылардың тұтқындалған бірінші тобына жүргізілген он екі томдық қылмыстық істі, екінші тобына жүргізілген төрт томдық, әр томы қомақты, қылмыстық істі қараңыздар. Олар ҰҚК архивінде, үзінділері жарияланған, ал толық нұсқасы ерте ме, кеш пе, бәрібір жарияланады, шындық айтылады. Сондықтан өз еркімен барлық алашордашыларды ұстап берген, соттатқан, атылудан аман қалғандарын отыз жеті-отыз сегізде бәрібір аттыруға соның көрсетулері себеп болған, алашордашыларды совет билігіне әшкерелеп, қылмысын ашып берген Д.Әділевті бүгін майлап, майлап, "герой" етудің еш қисыны жоқ. Тек рушылдық себеппен ғана оны туысқаны ретінде ақтауға талпыныс болуы мүмкін деп ойлар едік, бірақ авторға ондай айып тағатын себеп жоқ қой. Ақиқаттан ауытқымайық ағайындар. Халықты шатастырып, алдамайық. Дінше Әділев алашорданы түгін қалдырмай ұстап беретіні бар - онда ол ашародамен байланысып не жұмысы бар еді ? Ал Дінше Әділовтің өмірі мен тағдыры бүгінгі жас өркенге, жалпы барша халыққа ешқашан тұрақсыз болма, бір ұстанымды жақтадың ба, басыңа іс түскенде бірден сатып, бәрін ұстап берме деген тағлымның үлгісі ретінде айтылуы керек. Дінше Әділов - қазақтың ұлттық сатқыны, оны дәріптеу - ұлттық тарихты, алашорданы мазақ ету.
калбит 2017-11-10 11:14:58
казахтын 2 нин 1 саткын кобиси бирин бир кор алмагандыктан сатады казагын мал гои это факт казах казахта досын болса белинде балтан калтанда акшан болсын
1 2017-11-10 10:20:16
Ватсон мырза, біз білмейтін жағдайлар әлі баршылық. Сондықтан асықпа-ақ қоя тұрыңыз. Мен көлігімнің доңғалағын ауыстырып 2-3 күнге бір жаққа жол жүріп келейін, содан соң кең отырып талқылармыз. Аздап виски болса жақсы болар еді. Жаман айтпай жақсы жоқ деген, аяқ асты боран соғып кетуі мүмкін. Шерлок Холмс.

ۇزدىك ماتەريالدار

رۋحاني جاڭعىرۋ

قانات ابىلقايىر. قارىز بەن پارىز

Abai.kz 9984
قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن

قازاقستاندا جۇرگەن قىتايلار كىمگە سۇيەنەدى؟ 

ن.قوشامانۇلى 18071