Jeksenbi, 25 Tamız 2019
Jañalıqtar 2529 0 pikir 28 Aqpan, 2013 sağat 06:58

Käkimbek Ayubay. Oñtaylı älipbi: 26+1

 

Qazaq älipbiiniñ jobaları türik jäne ağılşın tañbaların negizge alu arqılı eki bağıtta körinis beredi.

Birinşi bağıt ortaq türki älipbii tuıs halıqtardıñ ıntımaqtastığın nığaytatındığın tilge tiek etedi. Biraq ıntımaqtastıq älipbiden göri  mädeni, sayasi, ekonomikalıq, t.b. qatınas faktorları boyınşa körinetini belgili. Ärip tañbası wlttıq ne türkilik oqşaulanuğa negizdelmeui abzal. Aqparat beretin ärip tañbaları barşağa ortaq. Kerek adam latın tañbasına negizdelgen kezkelgen älipbidi meñgere aladı. Öytkeni köp el latınnıñ negizgi 22 tañbasın azdağan tolıqtırumen paydalanadı.  Türikter de latınnıñ 22 tañbasına altı ärip (ç, ş, ğ, ö, ü, ı) qosıp älipbi jasağan. Osı älipbige bes tañba (ä, x, q, ñ, w) qosılıp, 34 äripten twratın ortaq türki älipbii qwrastırılıptı. Onıñ türki halıqtarı fonemaların qanşalıqtı dwrıs beyneleytini beymälim. Biraq onı äzerbayjan, özbek, türkimender qabıldağan joq. Al türikter bolsa, kezinde «ng» tañbası zardabınan joğalğan töl «ñ» dıbısına da oralar emes. Oyğa qaldırar önege.

 

Qazaq älipbiiniñ jobaları türik jäne ağılşın tañbaların negizge alu arqılı eki bağıtta körinis beredi.

Birinşi bağıt ortaq türki älipbii tuıs halıqtardıñ ıntımaqtastığın nığaytatındığın tilge tiek etedi. Biraq ıntımaqtastıq älipbiden göri  mädeni, sayasi, ekonomikalıq, t.b. qatınas faktorları boyınşa körinetini belgili. Ärip tañbası wlttıq ne türkilik oqşaulanuğa negizdelmeui abzal. Aqparat beretin ärip tañbaları barşağa ortaq. Kerek adam latın tañbasına negizdelgen kezkelgen älipbidi meñgere aladı. Öytkeni köp el latınnıñ negizgi 22 tañbasın azdağan tolıqtırumen paydalanadı.  Türikter de latınnıñ 22 tañbasına altı ärip (ç, ş, ğ, ö, ü, ı) qosıp älipbi jasağan. Osı älipbige bes tañba (ä, x, q, ñ, w) qosılıp, 34 äripten twratın ortaq türki älipbii qwrastırılıptı. Onıñ türki halıqtarı fonemaların qanşalıqtı dwrıs beyneleytini beymälim. Biraq onı äzerbayjan, özbek, türkimender qabıldağan joq. Al türikter bolsa, kezinde «ng» tañbası zardabınan joğalğan töl «ñ» dıbısına da oralar emes. Oyğa qaldırar önege.

Degenmen, osı ortaq älipbige öz tilimiz twrğısınan qarayıq. Bwl älipbidi qabıldasaq, ondağı 8 äripti (qazirgi 9 ärip siyaqtı) qosımşa pernege ornatuğa tura keledi. Sonıñ saldarınan internet, wyalı telefondağı «saqau» jazuımız jalğasa bermek. Äri mätinde astılı-üstili belgiler örip jür. Eñ bastısı, äripterdiñ qazaq sözinde kezdesu jiiligi eskerilmegen. Sondıqtan bwl bağıttı töl älipbige qolaylı körmedik.

Ekinşi bağıt negizge alğan ağılşın älipbiinde latınnıñ 22 tañbası tört ärippen tolıqtırılğan. Payımdap qarasaq, latın tañbaların negizge alğan elderdiñ eşbiri (onıñ işinde türik te, ağılşın da) jaña älipbi tañbaların oylap şığarmağan - latın tañbaları men belgilerin paydalanğan. Sondıqtan öz älipbiimiz üşin qaysısın alsaq ta, törkini - osı latın tañbaları. Endeşe özimizge tiimdisin, qolaylısın tañdauımız kerek.

Bizdiñşe, komp'yuter men wyalı telefon pernetaqtasında bar ağılşın tañbaların alu tiimdi. Odan tilimizge ağılşın tiliniñ üstemdigi ornay qoymadı. Kezinde keñes ökimetiniñ otarı bolğandıqtan, orıs tili dıbıstarın emlesimen qabıldauğa mäjbür bolğanbız. Qazir täuelsiz elmiz. Tañba ağılşındiki bolğanmen, jazıluı, oqıluı jäne til emlesi özimizdiki. Eki tildiñ emlesi eki basqa. YAğni tildiñ töl zañdılıqtarına ağılşın ıqpalı jürmeydi. Äri qazaq äripterin qosımşa pernege ornatu azabınan qwtılamız. Tek til dıbıstarına pernetaqtadağı tañbalardı tiimdi paydalanu amaldarın qarastıru kerek. Osı mäselege oy jügirtip köreyik.

Til dıbıstarı. Qazaq älipbiiniñ negizin 28 töl dıbısı qwraytını dausız. Jaña älipbige «f», «h», «v» dıbıstarı qosıla ma, joq pa? Pikirler äraluan. Mäseleni anıqtau üşin bwlardıñ tilimizge enu sipatın payımdayıq.

Tarihi sipatı. Arabtar Deşti Qıpşaq dalasın jaulap alğannan bastap islam dini men arab jazuınıñ üstemdigi ornaydı. Nätijesinde köne türki jazuı qoldanıstan şığarıladı. Arab jazuınıñ ıqpalımen jergilikti halıqtar tiline «f», «h», «h», «ў» dıbıstarı ene bastaydı. Bwlar  ertedegi türki ğwlamalarınıñ eñbekterinde jäne kisi esimderinde jii kezdesedi (Farabi, Horezmi, Qoja Ahmed, t.b.). Bwl dıbıstardıñ tarihı türki tilderinde mıñ jıldan asadı eken.

Äleumettik sipatı. Joğarıda aytılğanday, atalğan dıbıstar qazaq halqı wlt retinde qalıptasudan köp bwrın kelgen. Söyte twra, olardan tört-bes ğasır keyin qalıptasqan qazaq üşin olar nege kirme sanaladı? Jauap izdep köreyik. Halıqtıñ deni sauatsız zamanda az sandı oqığandar arab-parsı jazuların paydalanu arqılı arab-parsıda joq, tek türkilerge tän kitabi tildi tuğızadı. Al oqımağan qara halıq kirme sözderdegi «f», «h», «h», «ў» dıbıstarına tilderi kelmey, öz aytularına beyimdeydi. Biraq oqığandar da, oqımağandar da - bir halıqtıñ ökilderi. Bwl kirme dıbıstardıñ türki tiline eki jolmen enu ürdisin körsetedi. Aqır soñında «f», «h» dıbıstarı qazirgi türki halıqtarınıñ, onıñ işinde qazaq ta bar, tilderine siñisip ketti. Al «h» dıbısı keybir türki tilderine siñgenimen, qazaq tiline beki almadı.

Resey biliginiñ ıqpalımen tilimizge «v» dıbısı enip, eki-üş ğasırda-aq ornıqqanı belgili. Şet eldermen qatınas, ğalamdıq aqparat jäne ğalamtor äleminde kezdesetin jat sözderde osı «f», «h», «v»  dıbıstarı jii wşırasadı. Bügingi aqparat tasqınında jat sözderdi dereu audaru nemese däl balama tabu oñay emes. Jat sözderdi tilge beyimdep, sözdik qorğa qosuda bwl dıbıstar eleuli qızmet atqara aladı. Olar jalqı esimderde de jii kezdesedi.

Artikulyaciyalıq sipatı. Qazaqtıñ dıbıstıq apparatı köptegen jat dıbıstardıñ işinen  osı üş dıbısqa ğana san ğasırlardan soñ äzer beyimdeledi. Jat dıbısqa twtas el twrmaq, jeke adamnıñ dıbıstıq apparatınıñ beyimdelui oñay emes. Qazir atalğan üş dıbıstıñ tilimizge siñisti bolğanı sonşa, olardı basqaşa jazu, oqu, aytu özimizge ersi körinedi. Salıstırıñız: «fonetika - pänetike», «morfologiya - morpoloğiya nemese mörpölögie», «vatt - bat», «vol't - bolt nemese bölt», t.b. YAğni, törkini jat «f», «h», «v» töl dıbıstar qatarına engeni bayqaladı. Endeşe twtas eldiñ dıbıstıq apparatın qayta özgertu mümkin emes. Söytip, «f», «h», «v» äripterin älipbi jobasına qosudı qoldaymız.

Däyekşe. Biz pernetaqtadağı 26 tañbanı öz dıbıstıq jüyemizge oray oñtaylı paydalanu amaldarın wsınamız. Keñeytilgen latın äripteriniñ astılı-üstili belgileri köp jäne qosımşa perne kerek. Bir dıbıstıñ eki-üş ärippen berilui jazuğa, oquğa ıñğaysız äri ünemsiz. Sondıqtan bir dıbısqa bir tañba belgilep, qosımşa tañbalarğa jalğız däyekşe belgisin aludı wsınamız. Belgi komp'yuterde « ˴ ̃» tañbalı bos perneden qoyıladı. Orın ünemdeu üşin äriptiñ däl üstine tüsetin 0301 Kod belgisi tiimdirek. Al wyalı telefonda tiisti äripten soñ «1» pernesin üş ret bassa, däyekşe qoyıladı.

Tildiñ erekşe dıbıstarı. Olardı däyekşemen belgileuden sanalı türde bas tarttıq. Öytkeni älipbi erekşe dıbıstardı qosımşa belgileuge emes, tildiñ töl zañdılığına, dıbıs jiiligine negizdelui tiis. Onı soñıra qarastıramız.

Diftong dıbıstar. Älipbi jobalarında «i» (ıy/iy),  «u» (wu/üu) äripterine qatıstı daulı pikirler bar. Bwl diftongtar orıs tili ıqpalımen payda bolğan deytin oy basımdau. Biraq orıs tilinde «w», «ü», «i» dıbıstarı joq, «ı» qazaq tilinen özgeşe dıbıstaladı. Olay bolsa, qazaqtıñ «i» (ıy/iy), «u» (wu/üu) äripteri orıstıñ «i», «u» äripterimen bir emes. Qazaqta «i», «u» dıbıstarı jeke aytılmaydı. Jeke nemese dauıssızdardan soñ aldında «ı/i», «w/ü» dauıstıları eriksiz aytıladı. Sondıqtan qosarlı (diftong) dıbıs sanaladı. Diftong dıbıs tañbaları orın ünemdeu üşin qızmet etedi.

Qosardıñ soñğı üni - dauıssız «y», «ŭ». Sondıqtan dauıstılardıñ aldında kelgende, eki dauıstı qatar keledi dep jañsaq wğudıñ jöni joq. Olar dauıstılardan soñ jalañ dauıssız «y», «ŭ» bolıp qaladı. Eki jağdayda da bwlar özge dıbısqa aynalmaydı jäne söz mağınasına eş nwqsan kelmeydi. Söytip, bwl dıbıstar «i», «u» (i, u) äripterimen belgilenedi.

Diftong söz mağınasın saqtay otırıp, tañba ünemdeu üşin kerek. Qalıñ oqırmannıñ jazuına jeñil, oquına oñtaylı boluı jäne sözdiñ tüsinikti jetkizui közdeledi. Al fonetikalıq taldau oqu ürdisine tän. Oğan üyretu mwğalimniñ käsibi äreketine kiredi.

Osı orayda mına mäselege nazar audarğım keledi. Mısalğa, «oqı», «beki» etistikterine «u» jwrnağı jalğansa, «oqu», «beku» bolıp jazılıp, «oqwu», «beküu» türinde oqılatını belgili. Bwl qwbılıstıñ tüsindirilui ärtürli: 1) «ı/i» dauıstı «u»-men almasadı;  2) «ıu/iu» türinde oqıladı; 3) «ı/i» tüsip qaladı. Olardıñ dwrısın anıqtau üşin tübir men jwrnaqtıñ jalğanu körinisin elesteteyik: oqı+wu, beki+üu. Osı jerde mınalardı eskereyik: 1) erindik «u» ezulik «ı/i» dıbıstarımen ündespeydi; 2) qazaq tilinde eki dauıstı («ı/i» jäne «w/ü») qatar aytılmaydı, aldıñğısı tüsip qaladı. Demek, «ı/i» tüsip qalıp, «wu/üu» qosarlı dıbıstarı aytılıp twr.

Swlbalas äripter. Bir ärip däyekşe arqılı ekinşi dıbıstı bildiredi. Onday eki ärip söz işinde qatar jazılmaydı. Öytkeni däyekşesi bolğanmen, qatarlasqan bir tañba qabıldauğa keri äser etedi. Jobadağı «a-á» (a-ä), «o-ó» (o-ö), «w-ẃ» (w-ü), «f-f́» (f-v), «h-h́» (q-h)  äripteri qazaq sözinde qatar kezdespeydi.

Äripterdiñ jazılu jiiligi. Bwl jiilik dıbısqa ärip belgileude eskeriledi. Äripter jazılu jiiligine qaray bılay bölinedi: barlıq köriniste jazılatındar -  «belsendi», bir körinisi kem, biraq qosımşada kezdesetinder - «belsendirek», tübirde bar, qosımşada joq äripter - «enjar».

Wsınılğan jobalarda negizge alğan älipbide joq dıbıstarğa däyekşe berilgen. Bizdiñşe, onı enjar bes äripke tağayındau tiimdi. Ol dauıstınıñ jiñişke, dauıssızdıñ wqsas nwsqasına qoyılıp, sözdiñ tek 1-buınında kezdesedi. Eki däyekşeli ärip qatar kelmeui eskeriledi. Jazuğa jeñil, ünemdi, oquğa oñtaylı, üyretuge ıñğaylı.

Äripterdiñ jiilik belsendiligine qaray toptatırıluı (latın tañbaları qalıñ terilimmen berildi):

Belsendi äripter: a-a, e-e, ı-y, i-v, i-i, u-u, r-r, l-l, m-m, n-n, z-z, s-s, ş-c, p-p, k-k, q-h,t-t.

Belsendirek äripter: b-b, g-g, ğ-q, d-d, ñ-x.

Enjar äripter: ä-, o-o, ö-, w-w, ü-, j-j, f-f, v-, h-.

Qwrandı dıbıs äripteri: dj-dj, c-ts, ç-tc, ş-cc, yu-iu, ya-ia.

Bwlardıñ işindegi däyekşeli bes ärip: ä-, ö-, ü-, h-, v-.

Jazıp üyrenude tömendegi özgertilgen äripterdi nazarda wstağan jaqsı:

ä-á, ö-ó, ü-ẃ, h-h́, ı-y, i-v, ğ-q, ş-c, ñ-x, q-h, v-f́.

Mısal: áke, óner, ẃnem, kẃn, h́abar,cyny, jnj, aqa, car, tax, hazah, f́agon.

Jazu emlesine üyretu. Äripterdiñ sözde jazıluı emlesi jiilik belsendiligine qaray «bağdarşam» ädisimen üyretiledi. «Bağdarşamnıñ» jasıl tüsi belsendi äripterge, sarı tüsi belsendirek äripterge, qızıl tüsi enjar äripterge säykes keledi. Grammatikalıq kategoriyalardı osı ädispen üyretudiñ tiimdiligin öz täjiribemde körip jürmin.

Ündestik emlesi.

1 Buın ündestigi. Bwl zañğa kirme sözder de bağınuı tiis. Alayda qazaq tiline erteden siñip, buın ündestigine bağınıp ketken  sözderdiñ özi bwrmalanıp jazılıp jür. Mısalı:  «kitäp - kitap», «mwğalım - mwğalim», «kinä - kina», «künä - küna», «ärip - qarip».

2 İrgeles ündestik. Tübir men qosımşa jäne birikken sözder arasında kezdesedi. Söyleu tilinde jii bayqaladı. Qazir onıñ bwrmalanu körinisteri birikken sözderde jii bayqaladı. Bastı sebep - birikken sözderdiñ tübirin saqtap jazu wstanımı. Mısalı, «şekara», «kökönis», «Aqorda», «Sarıarqa», «Sarıağaş» sözderi osılay jazılıp, osılay oqılıp jür. Al bwrın bwl sözder aytıluı boyınşa «şegara», «kögönis», «Ağorda», «Sararqa», «Sarağaş» dep jazılıp, solay oqılatın. Biz birikken sözderdiñ osılay jazıluın qwptaymız.

3 Erin ündestigi. Bwl ündestik qırğız tilinde qatañ, qazaq tilinde bosañ körinedi. Öytkeni erin ündestigi bizde 2-buınnan äri älsiz estiledi. Bizdiñ jastar twrmaq, ağa buın ökilderiniñ özine «wzwn, wzwndwq, wzwndwğw» dep jazu da, oqu da, aytu da, ernin şüyiru de oñay emes. Sondıqtan «o/ö», «w/ü» äripteri qazirgi qalıpta sözdiñ alğaşqı buınında jazıladı.

4 Kirme sözder emlesi joğarıdağı ündestik zañdarına negizdeledi. Bwl mäselede ötken ğasırdağı H.Dosmwhamedov wstanımdarın basşılıqqa alamız. Kirme sözderdi qabıldauğa mäjbür bolğan jağdayda orıs tili nwsqasına emes, tüpnwsqa tilge süyenemiz. Sol nwsqadan ündestik zañdarına beyimdep jazamız, oqimız, aytamız.

Buın. Buın jigi dästürli jağdayda söz soñınan bastap 1-dauıstınıñ aldındağı dauıssızdı qamtidı. Biraq bwl qatıp qalğan qağida emes. Diftong dıbıstı äripten soñ dauıstı kelse, buın jigi ekeuiniñ aralığına tüsedi. Mısalı: su-ıq. Diftongtiñ soñğı dıbısı dauıssız «ŭ» bolğandıqtan, «swŭ-ıq» dep oqimız. Buın jigi eki dauıstınıñ arasında emes, diftong pen dauıstınıñ arasında twr.

Sözdik. Jaña älipbi emlesi sözdik tüzuge de özgeris engizedi. Sondıqtan emle tüzilmey, sözdik tüzu erterek. Osı orayda mınalarğa köñil audarğım keledi.

Twyıq etistik. Grammatikalıq anıqtama boyınşa, etistik is-ärekettiñ ürdisin (atauın emes), şağın, rayın, reñin bildiredi. Esimge tän septik, täueldik jäne köptik (-lar/ler) jalğauların qabıldamaydı. Al qazaq tilindegi etistiktiñ «twyıq etistik» atalatın forması atalğan talaptardıñ birine de säykes kelmeydi. Ol septik, täueldik jäne köptik (-lar/ler) jalğaularınıñ bärin qabıldaydı. Kerek bolsa, etistik kategoriyasınıñ qosımşaların jalğau üşin twyıq etistiktiñ «-u» jwrnağın qayta alıp tastauğa tura keledi. Söytip, «-u» jwrnağı ärekettiñ atauın bildiretini bayqaladı.

Kezinde I.Mamanov öz oqulığında onı «qimıl esimi» dep atağan edi. Biz osı pikirdi quattay otırıp, biraq onı «äreket esimi» dep ataudı dwrıs köremiz. Öytkeni «qimıl» fizikalıq dene qozğalısına tän bolsa, «äreket» oğan qosa abstraktilik (oy) qozğalıstı da qamtidı. Türki tilderine qatıstı «imya deystviya» wğımı orıs tilinde de bar. Sondıqtan «-u» jwrnaqtı sözder «äreket esimi» dep ataluı jäne esimder tobına qosıluı dwrıs bolmaq.

Infinitiv (neopredelennaya forma glagola). Sözdikterde orıs tili etistiginiñ infinitivine säykes qazaq tilinde «twyıq etistik» forması berilip jür. Äreket atauı etistiktiñ infinitivi bola almaytını belgili. Şet tilderi (nemis, arab, parsı) sözdigin alıp qarasaq, infinitiv forma üşin ötken şaq etistiktiñ jekeşe İİİ jağı alınğan. Bizdiñ tilimizde tübir etistik, yağni bwyrıq raydıñ jekeşe İİ jağı eş özgerissiz infinitiv bola aladı.

Joğarıdağılardıñ negizinde äzirlengen älipbi nwsqasın wsınamın.

 

Oñtaylı älipbi: 26+1

 

Komp'yuter men wyalı telefon pernetaqtasına ıñaylanğan bwl nwsqa älipbi jobalarına wsınılğan joq. Paydalanuşılardıñ köñilinen şıqsa, wsınbaq oyım bar.

 

Kiril

Latın

Kiril

Latın

1

A a

A a

17

O o

O o

2

Ä ä

18

Ö ö

3

B b

B b

19

P p

P p

4

G g

G g

20

R r

R r

5

Ğ ğ

Q q

21

S s

S s

6

D d

D d

22

T t

T t

7

E e

E e

23

U u

U u

8

Z z

Z z

24

W w

W w

9

J j

Jj

25

Ü ü

10

Y y

I i

26

Ş ş

C c

11

K k

K k

27

I ı

Y y

12

Q q

H h

28

İ i

V v

13

L l

L l

29

Hh

14

M m

M m

30

Ff

F f

15

N n

N n

31

V v

16

Ñ ñ

X x

-

 

Biz pernetaqtadağı 26 tañbanı öz dıbıstıq jüyemizge oray oñtaylı paydalanu amaldarın wsınamız. Keñeytilgen latın äripteriniñ astılı-üstili belgileri köp jäne qosımşa perne kerek. Bir dıbıstıñ eki-üş ärippen berilui jazuğa, oquğa ıñğaysız äri ünemsiz. Sondıqtan bir dıbısqa bir tañba belgilep, qosımşa tañbalarğa jalğız däyekşe belgisin aludı wsınamız. Belgi komp'yuterde « ˴ ̃» tañbalı bos perneden qoyıladı. Orın ünemdeu üşin äriptiñ däl üstine tüsetin 0301 Kod belgisi tiimdi. Al wyalı telefonda «1» pernesin 3-ret bassa, däyekşe şığadı.

Äripter jazılu jiiligine qaray bılay toptastırıldı. Barlıq köriniste jazılatındar -  «belsendi», bir körinisi kem, biraq qosımşada kezdesetinder - «belsendirek», tübirde bar, qosımşada joq äripter - «enjar».

Wsınılğan jobalarda däyekşe negizge alğan älipbide joq dıbıstarğa berilgen. Bizdiñşe, onı enjar bes äripke tağayındau tiimdi. Ol dauıstınıñ jiñişke, dauıssızdıñ wqsas nwsqasına qoyılıp, sözdiñ tek 1-buınında kezdesedi. Eki däyekşeli ärip qatar kelmeui eskerildi. Jazuğa jeñil, ünemdi, oquğa oñtaylı, üyretuge ıñğaylı. Äripterdiñ jiilik belsendiligi tömennen bayqaladı.

Belsendi äripter: a-a, e-e, ı-y, i-v, i-i, u-u, r-r, l-l, m-m, n-n, z-z, s-s, ş-c, p-p, k-k, q-h,t-t.

Belsendirek äripter: b-b, g-g, ğ-q, d-d, ñ-x.

Enjar äripter: ä-, o-o, ö-, w-w, ü-, j-j, f-f, v-, h-.

Bwlardıñ işindegi däyekşeli bes ärip: ä-, ö-, ü-, h-, v-.

Qwrandı dıbıs äripteriniñ jazıluı: dj-dj, c-ts, ç-tc, ş-cc, yu-iu, ya-ia.

Jazıp üyrenude tömendegi özgertilgen äripterdi nazarda wstağan jaqsı:

ä-á, ö-ó, ü-ẃ, h-h́, ı-y, i-v, ğ-q, ş-c, ñ-x, q-h, v-f́.

Mısal: áke, óner, ẃnem, kẃn, h́abar,cyny, jnj, aqa, car, tax, hazah, f́agon.

Ayubay Käkimbek Qaliwlı,

«Til» oqu-ädistemelik

ortalığınıñ oqıtuşısı,

Almatı qalası

Abai.kz

0 pikir