Jwma, 15 Qaraşa 2019
Kübirtke 5158 0 pikir 5 Qırküyek, 2015 sağat 11:12

ÖZ ÖNİMİNE ORISŞA ATAU QOYU - BEYŞARALIQ

Qıs keterde birneşe kün qızılşwnaq ayaz bolıp, jer betin qattı qısıp jiberetini nemese qwldıqtan boyın jaza almağan jwrt özge tilde köbirek söylep, onı maqtanış köretini sekildi Keñestiñ şañırağı ortasına tüsetin qarsañda keybir orıstar terisine sıymay kümpildeudi meylinşe küşeytip edi. Ras, keybireulerdiñ aytuınşa älgindey dañğoy astamşılıqtı, äsirese «wlı orıs halqı», «wlı orıs tili», «orıs batırı», «orıs harakteri», «wlı orıs halqınıñ basşılığımen» degenniñ bärin atı-jöni orıs bolıp jazılğan öte bir aylaker wlttıñ ökilderi, sayasatkerleri, jurnalisteri, ğalımdarı ädeyi oylap tapqan körinedi.

Ras bolsa, keyin solardıñ birazı Izrail'ge köşip ketipti-mıs. Qalay bolğanda da, Keñes Odağınıñ tübine jetken köp kesirdiñ biri – orıstı jer-kökke sıyğızbay maqtau boldı. Al «siz keremetsiz, siz Qwdaydıñ jerdegi elşisisiz, siz älemdik deñgeydegi sayasatkersiz, memleketke, wltqa sizdey eñbek siñirgen adam joq dep» – maqtap-maqtap bir adamdı, ol basqarıp otırğan memleketti op-oñay qwrtıp jiberuge bolatının tarih talay körsetken. Degenmen, älgi «wlı halıqtıñ» älde sonıñ atın jamılğan äldebir aylaker wlt ökilderiniñ sol üstemdigi men astamşılığı qazaq elinde äli de öz küşinde twr-au dep qalasıñ. Qazir qazaq jerinde sebilip, qazaq jerinde ösirilip, orılıp, qazaq jerinde pisirilgen nannıñ özine («moskovskiy», «borodinskiy», «belıy russkiy», «kremlevskiy», (türli-türli orısşa at qoyıladı. Mwnıñ arjağında bwl özimizdiñ «russkiy hleb», qazaqtıñ nanın jediñ dep auızdarıñdı aşuşı bolmañdar degen änjilik işki aram piğıl jatqanın añqau qazaq tüsinbeydi. Añqau qazaq öz nanın özi beymälim bireuler qoyğan atauımen aytıp otırğanın da bayqamaydı. Tipti «bir bulka beriñizşi», «bir buloçka beriñizşi» dep, nemese lepeşka, kirpiç, pirojok beriñiz dep tilin qırıq bwrap twradı. Qanday nadandıq ekenin kim bilsin, solay söyleuge, äsirese qazaqtıñ äyelderi qwmar. Solar kädimgi törtbwrıştı nandı «kirpiç» dep atap twrğanda eñ qasietti, eñ kieli astı qorlap twrmın-au dep oylamaytını, osı küngi qazaqtıñ sanası osınşalıq qwldırağanı işiñdi uday aşıtadı. Eger qazaq soñğı 25 jıldıñ işinde qay jağınan da sonşalıqtı qwldıramasa, ol eñ aldımen öziniñ bastı baylığı, nannıñ qazaqşa aluan türli atauı bar ekenin, sol ataudı wmıtıp, öz nanın özi orısşa ataularmen ataudıñ äri künä, äri beyşara nadandıq ekenin biler edi. Al üyiniñ irgesindegi körşi wyğır bazarğa, ashanağa aparıp satatın qiıqşağa «uçpwçmak», yağni «üş pwşpaq» dep at qoyıp alğan.

Qazir qazaqtıñ qımızın– düniejüzi nemistiñ wlttıq tağamı, şwbat pen şalaptı– japonnıñ wlttıq tağamı deydi. Öytkeni olar osı tağamdarğa patent alıp alıptı. Qazir mapay, üştaban, älşitaban, hantalapay, saqalaspaq, arqalaspaq siyaqtı wlttıq oyındar men wlttıq oyulardı da menşiktep alğandar bar. Bizdiñ şeneunik bayğwstar onday wlttıq oyındardıñ ornına ne sport deuge, ne basqa deuge kelui qiın «gol'f» oynağandı däreje köredi. Osındayda marqwm Saparmwrat Niyazovtıñ: «Men türkimenniñ Alabay iti men Ahalteke atınan bastap, ärbir türkimenniñ hwqın qorğaymın» degeni eske tüsedi.

Al aqıl-esi dwrıs adam, aqıl-esi dwrıs wlt özi jerinde özi ösirip, öndirgen tağamdı özge wlt tilinde atau otarlau sayasatınıñ bir jımısqılığı ekenin aytpay-aq bilui kerek. Äytpese, qazaqşa külşe, toqaş, bauırsaq, samsa, qazanjappay, qatırma, taba nan, jayma nan, maynan, orama, qalaş, tandır nan siyaqtı ädemi ataulardan qaşıp, lepeşka, pirojok, vatruşka dep äurege tüspes edi. Sirä, kömeşti «kirpiç» deudiñ özi äri nannıñ obalınan qorıqpau, äri nandı kemsitu ekenin bilmeuimiz bizdiñ mäñgürttenu «kursın» tolıq ayaqtap şıqqandığımızdıñ nışanı şığar. Sanalı adam «vermişel'», «makaron» degen sözderdiñ qanday mağına beretinine bas qatırıp jatpağannıñ özinde orıstıñ «rojkiiniñ» qazaqşası ayqwlaq, baqalşaq ekenin bilui kerek qoy. Biraq soñğı 25 jıldıñ işinde bwrınğı azdı-köpti wlttıq namısı men wlttıq sanalılığınan ayrılıp qalğan qazaq bayğwstı bwl mäñgürttigi üşin de kinälauğa bolmaydı. Öytkeni eñ äueli wlt deñgeyinde emes bükil adamzattıq, planetalıq deñgeyde oyla, köp tilde söyle degen sayasattı bügingi qazaqtıñ jas wrpağınıñ miına qwyu jwmısı öte qarqındı jürgizilude. Al qazaqtıñ astığı men malınıñ et-sütinen jasalğan tağamdar salınğan qapşıq, qalta, dorbalardıñ sırtına, düken sörelerine orısşa atauların jazıp qoyudıñ özi qazaqtı sanasızdandıru üşin, öz tağamınan özin jat qılu üşin jasalıp otırğanın tüsinuge jäy qazaqtıñ jetesi jetpeydi. Osınıñ bäri keybireulerdiñ özderi «köpvektorlı sayasat» dep ataytın körbaq sayasatınıñ, äli de Mäskeudiñ imperiyalıq soyılınan qaymığuınıñ, işki sayasattı täuelsiz jürgize almauınıñ kesirinen bolıp otır. Jäne osınıñ bäri bizdiñ köptegen aqparat qwraldarımız ben olardağı jarnamalar äli de Reseydiñ ıqpalında ekendiginen boluda. Büginde bükil jerinen, onıñ bükil baylığınan ayrılıp qalğan qazaqta jalğız ğana «şükirşilik» qaldı. Ol äzir tuğan jeriniñ astığınan pisirilgen öz nanı men öz malınıñ etin jeytin mümkindikke ğana ie bolıp otırğandığı. Eger jastardıñ köbi qaltasına salıp jürip jeytin «kirieşki» men «çipsı», köşede kele jatıp işe salatın «sprayt», «fantalar» osı ekpinmen dükenderge toltırıla berse, jaqında qazaq öz tamağın işudi de qoyadı. Osılayşa jas wrpağımız semirip, qan aynalısı bwzılıp, jürek qızmeti auırlap, bauır men büyrek dertterine duşar boluda.

Qazaq endi özi qısı-jazı asırap baqqan malınıñ etinen jasalğan tağamdarğa da orıstıñ, ukrainnıñ, ata-babası tügil äli özi de qol alısıp amandasıp körmegen wlttardıñ atauların beretin boldı. Äytpese, son-a-au Şalqar audanındağı Şömişbay ne Şwbartaudağı Şerhan arqa eti arşa, borbay eti borşa bolıp bağıp-qaqqan jılqınıñ şwjığına «Poltavskaya», «Kievskaya», «Moskovskaya» dep at qoyğanı nesi? Esiginiñ aldınan orıp alıp pisirgen nanına «Borodinskiy», «Varşavskiy» dep, qazaqtıñ aqbas twqımdı siırınan sauıp alğan süttiñ dorbaşasına «Mumunya», «Krest'yanskoe» dep, bar ayırmaşılığı döñgelek etip, twz seuip qatırıp tastağan, baltamen şauıp jeytin irimşikke «gollandskiy» dep at qoyğanı qalay? Osınıñ özi-aq qazir är künin toy-tomalaqpen, ötirik aytıs, müşäyramen, qoy soyıp, as berumen, bir qalanıñ tuğan künine nemese 500, 1000 jıldığına milliondap, milliardtap aqşa şaşumen ötkizip jatqan beyqam qazaqtıñ bükil tirşilik közine Resey (AQŞ pen Qıtaydı aytpağanda) baqılau jasap otırğanın ap-anıq körsetip otır. Al, taza qazaq jılqısınıñ etinen jasalğan şwjıqtı «Bekkerdiki» deytindey jön bar ma?

Qazanday qaynap, teñizdey tolqıp, tasıp-tögilip jatqan qalıñ qıtaydıñ işindegi az ğana qazaq (jalpı mwsılmandardıñ) mal bazarına şoşqa äkelip satqızbaydı. Şoşqa etin, odan jasalatın tağamdardı satatın dükender de bölek ornalasqan. Al bizde – Qazaqstanda şe? Qazaqstanda kez kelgen maldıñ etinen jasalatın şwjıqqa mindetti türde şoşqa mayı qosıladı. HH ğasırdıñ 60-jıldarında, Hruşevtıñ kezinde jılqı eti men şoşqa eti aralastırılıp, «Drujba» degen şwjıq şığarıldı. Är üyde «Drujbasız» dastarqan jayılmaytın boldı. Ol zaman basqa zaman edi. Al künige teledidardan är sözin «Täuelsizdigimizdiñ arqasında» dep bastaytın bügingi qazaqtar äli künge sol küyinde siyaqtı. Mümkin, bwğan osı küni bükil bilikti de, baylıqtı da qolına wstap otırğan keybireuler – keşegi keñestik imperiyanıñ qolşoqparları men jandayşaptarı kinäli şığar? Öytkeni ondaylardı qazaq «küşiginen talanğan», yağni, küşik kezinen qorqıp qalğan deydi. Olar qwldıq minezden qwtıla qoyuı öte qiın. Onıñ üstine olardıñ tili köbine orısşa. Olar üşin orıs äli de «velikiy narod». Olarda wlttıq namıstan göri qorıqqanın ğana sıylau basım boladı. Bir ökiniştisi, orısqol, orısqwmar qazaqtar öler şağı bolğanda ne qartayıp, küş-quatı ketkende, qoldan bilik, bastan baq tayğanda özge wlttıñ marjası men mwjığına da kerek bolmay qalatının bilmeydi. Talay jıldan beri jürgizilgen ışqırlığı bos sayasattı «köpvektorlı sayasat» dep bürkemelep kelse, büginde onıñ da äuselesi belgili bolıp qaldı. Onı bükil bazar-järmeñkelerimizde ayrannıñ ornın «bio-S», irkittiñ ornın – «ryajenka», «peppi», toqaştıñ ornın – «hot-dog» siyaqtı tolıp jatqan konservant, koncentrat qosılğan, balalarımızdıñ büyregi men bauırın, näzik asqazanın jalmaytın bäleketter basqanınan-aq köruge boladı. Bwl

Ayrılıp ay müyizdi qoşqarınan,

Aq toqtı sarı doñızdan toray tudı, – deuimizge däl keletin siyaqtı. Osınıñ özi-aq qazirgi Qazaqstan ne tiliniñ täuelsizdigin, ne ekonomikalıq täuelsizdigin tolıq ala qoydı ma, şeteldiñ, äsirese, AQŞ, Resey, Qıtaydıñ juındı-suındısın almaymın deuge de batılımız jetpeytinin körsetip otırğan joq pa degen auır oy tuğızadı.

Al qımız ben şwbattıñ ornına «koka-kola», «sprayt», «fanta», «kokteyl'» (mwnıñ qazaqşası – äteştiñ qwyrığı) işip, et pen quırdaqtıñ, qazı men qartanıñ, jal men jayanıñ ornına «hot-dog» (qazaqşası – ıstıq it) jegen bala da öziniñ wltına degen iñkärlikten jwrday bolıp ösedi. Ol bala qazaq halqınıñ qımız, qımıran, şwbat, ayran, irkit, şalap, irimşik, qwrt, qaymaq, kilegey, süzbe, sıqpa, torta, malta, sarısu siyaqtı süt tağamdarı men qazaqşa asqan etten bastap, jañağı qazı-qarta, jal-jaya, bwj, äsip, quırdaq, üzben, sür, qaqpış siyaqtı äri qwnarlı, äri däru, äri küş-quat beretin, kezinde ata-babasın Adriat teñizine deyin şarşatpay-şaldıqtırmay aparıp, Rimdi dür silkindiruge kömektesken tağamdarınıñ özgelerde onnan biri joq ekenin bilmey ösedi. Olar osı küngi wntaq sütti de (poroşok) öte erte zamanda qazaqtar oylap tauıp, onı jaylauğa köşer aldında dayındağanın da bilmeydi. Aytsañ, «Da, bros'te… Otkuda koçevomu kazahu takuyu tehnologiyu osvoit'!» – deui äbden ıqtimal. Bilmegesin özgeniñ qañsığına tañsıq beyşara bolıp şığadı. Olardıñ äbden orıstanğanı sonday ashana, meyramhana mäzirinde jazılğan tağamdardıñ köbi nağız orıstıki emes ekenine de sanası jete bermeydi. Olar qazaqtıñ astığınan pisirilgen toqaştı, samsanı, külşeni aytpay, «buloçku pojaluysta!» nemese «odnu lepeşku, dva pirojka» deuinen özi nağız beyşaralıq pen arsızdıq ekenine de jetesi jetpeydi. Onıñ esesine qazaq jerinde, qazaq elinde twrıp, nanına özi de toyıp, jetegindegi itin de toydırıp, bau-baqşağa sarıtıp jürgender bayağı jetpis jıldı aytpağanda, soñğı jiırma tört jılda qazaqşa üş-aq äripten twratın «nan» degen sözdi aytpaydı. Bile twra aytpaydı. Bwl, aşığın aytar bolsaq, nağız wltaralıq ädiletsizdiktiñ ayqın bir körinisi deuimiz kerek. Öytkeni «nan» degen sözdi sıylamağan, Qazaqstanda memlekettik til – qazaq tili ekenin sıylamağan wlt ökilimen «mäñgilik dostıqtı» küştep tañılğan dostıq deuge boladı.

Bile bilgen adamğa, yaki, sırtközge bizdiñ bağanadan beri aytıp otırğanımızdıñ bäri «jau ketken soñ qılışıñdı qiğa şaptıñ» keri. Bizdiñ osı maqalamızdı oqısa, sol sırtköz «mına qazaqtar äueli jatqa jer bölip berip, qazba baylığın tügel derlik jat jerlikterdiñ kompaniyalarına tapsırıp, zañmen qorğay almağan tilin qor qwrıp qorğamaq bolıp, endi öz nanın özi qalay ataudı da mäsele qıp köterude» dep mırs-mırs külui de mümkin. Bügingi qazaqtıñ basına mısqalday quanış kelse, töbesi kökke jete jazdap quanatın, qazaqtıñ wlttığına säl sızat tüskenin körse kökiregi qars ayrılatın: azamat ağamızdıñ biri Qoyşığara Salğarinniñ. «… Qazirgi qazaqşıldıq köp jağdayda wlttıq joğarğı sanağa emes, dertke wşırağan jerlestik tüysikke, qandastıq soqır sezimge negizdelgen. Sodan da bolar, qazirgi qazaqta şamdanu bar da şamırqanu joq; kijinisu bar da qıjıl tanıtu joq; wrandasu bar da wyımdasu joq; «halqım» deu bar da onıñ qamın jeu joq. Aynalıp kelgende jeter jerimiz bayağı bos sözdi suday sapırıp, özara qauqıldasumen ğana şektelip qala beru. Täuelsizdik alğannan bergi tilge, jer satuğa jäne basqa özekti mäselelerge, tipti, qılayağı keşegi wlttıq valyutamızdı özgertuge qatıstı ıqpaldı bir nätijesi joq köp şuılımız osınıñ jarqın ayğağı» – degeni eske tüsedi (Q. Salğarawlı, Eldik negizderi, 31-bet. Almatı 2007). Jazuşı, jurnalist ağanıñ äri tuğan eliniñ basındağı berekesi qaşqan mäselelerge jansarayı sızdap, äri tuğan wltınıñ azamattarınıñ öresizdigi men jetesizdigine, bir isti bastap, sonı aqırına jetkizbeytin tındırımsızdığına degen nalasınıñ bwl bir üzigi ğana. Mwnday nalanı kezinde Abaydan bastap Äbubäkir Kerderi, Sarşolaq Boranbaywlı da aytıp ötti. Olardıñ da berjağında Esengeldi Aqpan jırau Keñes ökimetiniñ qarulı jasaqtarına şıday almay Qaraqalpaq asıp bara jatıp, artına qaray-qaray:

Şer-şemendey qaynaydı-au,

Kökirektiñ sanası-ay.

Sanasız bolıp barasıñ,

Sarı qazaqtıñ balası-ay.

Öz balasın jem qılğan,

Bilerdiñ auzı alası-ay, – dep at jalın qwşıp eñirep jılaptı deytin edi äkelerimiz. Sol Aqpan jırau bügingi qazaq ministrler, qazaq ekonomister, qazaq zañgerler siyaqtı eşqanday yurfak, ekonomfak bitirgen emes. Jäne Allağa şükir, ol kezeñ han tağında otırğan, halıq ornında otırğan, qazaq öz jeriniñ sulısın jaylap, nulısın qıstağan, tili men dini saf küyinde saqtalğan bir zaman edi. Aqpan atamız jat jerden basa-köktep kelip jatqandar qazaqtıñ wrpağınıñ sanasın sarsañğa saların so kezde-aq sezine bildi. Sonıñ saldarı biz täuelsiz boldıq dep şuıldap jürgende de küşeymese sayabırsığan joq. Bizdiñ şuıldaq şolaq belsendiler öytip jatırmız da, büytip jatırmız dep gümpildep jürgende Reseyde TMD elderi jönindegi Agenttik jäne «Russkiy mir» dep atalatın qor qwrıldı. Bwl qordan ärtürli investor dep atalatındar, tipti Reseydiñ Qazaqstandağı jeke käsipkerleriniñ özi qarjı alıp otıratın boldı. Bügin basqa şaruanıñ bärin bitirip, endi qalğanı öz jerimizde, öz nanımız ben öz et-sütimizdi qay tilde ataytınımız ğana qalğanday äñgime köteruimizdiñ özi – kisi külerlik jağdayat emes pe?! Qazir sapasızdanğan qız-jigitterimiz birin-biri «bratanım», «sestrenkam» deydi. Monşanı «banya» deydi. Qazaq köp wzamay nandı – hleb, etti – myaso dep ataytın beyşaralıqqa jetetin türi bar. Onı kimnen köremiz?

 Mırzan KENJEBAY, aqın

Tüpnwsqadağı taqırıp: Qazaq tağamdarın özge tilde atau orınsız saltqa aynaldı

Türkistan gazeti

0 pikir