Särsenbi, 17 Şilde 2019
Alaşorda 2908 16 pikir 12 Qazan, 2018 sağat 08:19

Birtwtas memleket. Eles jäne alauızdıq

Cyuzerenge adaldıq jäne eki taraptıñ özara mindettemeleri

Qazaq dalasında 1731 jılğı 10 qazanda ötken aqsüyekter men bedeldi adamdar mäjilisiniñ tağdırşeştilik mäni bar. Ol tarihi ahual tañdatqan syuzerenge arqa süyeu mäselesin qarağan jäne qazaq elin jaña tarihi jağdayda jañaşa twtastandıru ideyası Äbilqayır han tarapınan aşıq köterilgen twñğış ta soñğı jinalıs edi. Osı jinalıs sodan beri üzdiksiz jüre bastağan kürdeli üderistiñ bası boldı.

Sol jinalısta tolıq qoldauğa ie bola almağandığına qaramastan, Äbilqayır han Resey protektorattığına ötu jayındağı öz wstanımın özgertken joq. (Osınau protektorattıqqa ötu oqiğası pälen jıldan keyin qazaqtıñ jer-suı men elin orıs eline, orıs eliniñ jerine aynaldıratın taza orıs ülgisindegi otarlauğa wlasuı ıqtimal-au degendi añğal dala ämirşisi elestete de almağan bolsa kerek).  Ol bwl şeşimine kezdeysoq emes, iri sayasi qayratker payımımen kelgen de, öz wyğarımınıñ qazaq halqınıñ el retinde saqtalu müddesi üdesinen şığatınına kämil sengendikten, özgertpegen. Äbilqayır han orıs imperiyasınıñ protektoratı bolu arqılı, birinşiden, eldegi handıq bilikti jañartıp jetildirudi közdedi. Onıñ oyınşa, bwğan deyingi täjiribe – handı halıq jinalısında saylau qazirgi tañda el birligin arttıruğa jauap bere almaytın. Handıqtan ümitker şıñğıstıq-joşılıq swltandar auqımı ülken, sondıqtan olar mindetti türde baqtalastıq pen alauızdıqtı örşite tüsedi. Sol sebepti elde monarhiyalıq tärtip engizilip, taq kelesi buınğa saylau jolımen emes, mwragerlikpen beriletin ereje engiziluge tiis. Mwnday retpen modernizaciyalanğan jüyede Äbilqayır han qazaq elindegi jeke-dara joğarğı ämirşi därejesine köterilmek jäne taq ärdayım tek onıñ öz kindiginen tarağan wrpaqqa tiip otırmaq. Ekinşiden, eldegi külli äleumettik satı boyındağı buındardı qamtıp basqaratın, monarhiyalıq qwrılımğa say äkimşilik-küştik apparat jasaqtaluğa tiis. Halıqtı twtastırudı jäne bir ortalıqqa mäjbürlep bağındırudı äm tınıs-tirşiligin qamsızdandıruğa qajet sauda-sattıqtı jandandıru joldarın sayasi twrğıda osınday wyımdastıru şaralarımen qamtamasız etuge boladı. Bwl üşin  Äbilqayır han Or özeniniñ sağasına, Elek özeniniñ orta ağısına jäne Sır boyındağı bwrınğı Jankent şaharınıñ ornına arnayı qalalar saludı, sonday-aq oñtüstikten özi ketkeli beri joñğar qolastında qalğan qazaq astanası Türkistan şaharın qaytarıp aludı, söytip olardı özi qwratın jaña memlekettik biliktiñ  quattı twğırına aynaldırudı kökseydi. Äbilqayır hannıñ oyı osınday edi, al patşa elşisi Mämed Tevkelev hannıñ mwnday josparı barın birden bile qoymağanmen, onımen orıs protekciyasın qabıldau haqında tez tüsinisip, ekeui tamır bop ketken. Ol orıs qorğauında boludıñ paydalılığın qazaqqa ilandırudı bastı mindeti dep sanağan. Öytkeni kökireginde Petr patşanıñ qazaq dalasın Aziyağa jol aşar qaqpa dep bağalağan közqarası jäne soğan oray tikeley özinen alğan nwsqauı sayrap twrğan. Patşalıqta mansaptıq satımen öse beruden ümitker qızmetşi retinde, qanday şığınğa baru kerek bolsa da täuekel etip, qazaqtardı qaytkende orıs tuı astına ikemdeuge tırısqan. Oğan han qazaq halqınıñ erekşeligin – öz bas adamdarınıñ soñınan eruge qaşanda dayın twratının aytqan-dı. Sondıqtan Tevkelev qazaqtıñ bas adamdarımen tüsindiru-ügitteu jwmıstarın jalğastıra tüsu üşin elşiligimen dala tösinde qala bergen.  Sodan el işinde bir jılday boldı. Hannıñ aşıq mälimdemesinen orıs patşasınıñ qamqorlığın öziniñ işki sayasi maqsattarına paydalanbaq oyı barın  biler men rubasılar anıq bilgen. Solardıñ basım köpşiligi, joğarıda aytqanımızday,  jaña jağday hannıñ bwlardıñ üsterinen qaraudağı qwzırettiligin arttıra tüsedi, demek, tiisinşe, el basqarudağı osı künderi qolda bar artıqşılıqtarın sözsiz joyadı. Bwğan eşqaysısı kümändanğan joq.  Sol sebepti olar Tevkelevten, sonday-aq orıs elşiligi keruenimen birge kelgen başqwrttıñ igi jaqsılarınan protekciyanıñ egjey-tejeyin qayta-qayta swrastırdı. Tevkelev elşiligi tüsindirmelerin, ügit-nasihattarın jürgizip, sıylıqtarın ülestirip bolğan soñ, aqırı, 1733 jılı Reseyge qayttı. Äbilqayırdıñ ekinşi wlı Eralı swltanmen, hannıñ inisi Niyaz swltanmen, Qwdaynazar, Tügelbay mırzalarmen, Sadıq bi, Mırzageldi batırmen jäne tağı birer han ökilderimen birge oraldı.

Osı jılı Wlı jüzdiñ asa ıqpaldı bes bas adamı (Töle bi, Qolar bi, Hangeldi bi, Satay batır, Bölek batır) patşayım tuı astına swrandı. Orta jüzdiñ bir top starşındarımen birge Sämeke han patşayımnıñ qorğauına ötuge ekinşi ret swrandı (alğaşqısı 1731 jılı bolatın). Osı oqiğalar birinşiden, qazaq elindegi ağa han märtebesi memlekettik birliktiñ twtas ta mığım boluına qızmet ete almaytının körsetti, ekinşiden, qazaq elindegi belgili twlğalardıñ (kişi handar, swltandar, biler, batırlar) el birligin arttıru jolındağı memlekettik közqarastarı damımağanına dälel boldı. Eger  parasatqa salıp, Äbilqayır hannıñ orıs protekciyasın qabıldauğa barğan jağdayın jan-jaqtı saraptasa jäne onı el igiligine qalay paydalanu jolın oylasa, onda özderin orıs biligi qorğauına tikeley aluın swramağan bolar edi, kerisinşe, protektorat bileuşisi Äbilqayır hannıñ töñiregine toptasıp, orıs tuı sayasında qazaq memlekettiligin nığaytıp alu bağıtın wstanğan bolar edi. Olardıñ imperiya bodandığına jeke-jeke swranuı qazaqtıñ küşti handığın qwrğızbauğa müddeli orıs sayasatına äbden säykes keldi. Äbilqayır hannıñ wlı Eralı swltan 1734 jılğı 10 aqpanda Anna Ioannovna patşayımnıñ saltanattı qabıldauında bolıp, äkesiniñ tilegin qaytaladı. Osı jılı qazaqtı imperiya qolastına äkeludegi eren eñbegi üşin Tevkelevke imperatricanıñ jeke özi tikeley polkovnik şenin berdi.  Qazaq eliniñ jekelegen bölşekterin patşalıq bodandığına äkelu üderisi jalğasa berdi. Tiisinşe,  Äbilqayır hannıñ küşti handıq qwru jayındağı oyın jüzege asırmaudı közdeytin patşa äkimderiniñ odan basqa da qitwrqı sayasatı aşıqqa şıqtı.  Äbilqayır hannıñ tabandı türde bildirgen tilegine säykes, Or özeni qwyılısına arnayı qala salınğan. Onı han qazaq-orıs sauda-sattıq jasaytın orını jäne öziniñ Edil-Jayıq öñirindegi biliginiñ tiregi etpekşi edi. Qala salındı, biraq ol qazaq handığın küşeytuge emes, kerisinşe, orıs biligin arttıruğa qızmet etetin ortalıqqa aynaldırıldı. Or qalasınıñ salınuı başqwrt azattıq köterilisin jañadan twtatqan sebepterdiñ biri boldı. Köterilisşi başqwrttar  Äbilqayır handı, arağa eki müşel uaqıt salıp, tağı da, ekinşi ret, özderine han boluğa şaqırdı. Patşa äkimşiliginiñ naqtı isterine köñili tolmağan Äbilqayır han oğan qarsılıq körsetu üşin bwl wsınıstı qabıl aludı da oylağan bolu kerek. Ol 1938 jıldıñ kökteminde Noğay jolı aumağınan bir top başqwrttı ilestirip, öz nökerlerimen Or qalasına kirdi. Qala komendantı aldında qılışın jalañdata kökke köterip: «Bwl meniñ qalam, men üşin salınğan, kim de kim tıñdamaytın bolsa, basın şabamın», – dep mälimdedi. Oqiğanıñ Resey üşin qolaysız bağıtqa bwrılıp bara jatqanın sezgen patşalıqtıñ ükimeti men äkimderi  külli mämilegerlik şeberlikterin qoldanıp, Äbilqayır hanmen meylinşe jılı qarım-qatınas ornatuğa tırıstı. Onıñ Reseyge adaldığına eleuli küdik payda bolğandıqtan, odan jäne onıñ qolastındağı bas adamdardan qayta ant alu qajettigi tudı. Äri bwl şara qazaq ämirşisiniñ talabın qanağattandırğanday, orıs imperiyasınıñ protekciyasında boludıñ qazaq halqına paydalı bolatınına barşanıñ közin jetkizetindey bolıp ötkizilui kerek edi. Äbilqayır han men qazaqtıñ bas adamdarı 1738 jılğı 3 tamızda, Or qalasında ötkizilgen biik deñgeydegi asa zor  saltanat kezinde, ekinşi ret Resey protekciyasın qabıl aldı. Äbilqayır hannıñ qwrmetine sän-saltanatı mol diplomatiyalıq qabıldau jasaldı.  Qazaq hanı men handığı delegaciyasına mıs kerneyler men dabıldardıñ äuezdi küyiniñ süyemeldeuimen dragundıq soldattar rotası hor bop qosılıp resmi sälem joldadı. Äskerdiñ jergilikti bölimşeleriniñ merekelik bayqauı boldı. Artilleriyadan salyut berildi. Äygili twlğalarğa bağalı sıylıqtar tartıldı. Orıs tarihşılarınıñ jazuınşa, qabıldaudıñ osılay ötui qazaq aqsüyekteri men şonjarlarına Rossiya memleketi basşısınıñ bedelin bwrınğıdan da tartımdı etip, asqaqtata körsetti jäne bwdan bwrın jasalğan tañdaudıñ dwrıs bolğanına közderin jetkize tüsti. Mwnday qabıldau  Äbilqayırdıñ da oyınan şıqqan. Ol elin quattı patşanıñ qanatı astına alınıp, qamqorlığına ötui özine handıqtağı tolıq mänindegi bilikke qol jetkizuge, sonımen birge qazaq hanınıñ körşi memleketterdegi  bedelin arttıruğa mümkindik beredi dep sanağan. Mına özderine körsetilgen qoşemet sonıñ ayğağı ispetti edi. Ol öz sözinde: «Adam özi jayında balaları arqılı estelik qaldıradı, biraq mwnday jad januarğa da layıq, al adamnıñ özi qol jetkizgen abıroyı ğasırlar boyı ölmeydi», – dep, orıs patşayımına adal ekendigin tanıtatın ant beruge äzirligin mälimdedi. Hanmen birge onıñ wlı Eralı swltan jäne Kişi jüz ben Orta jüzdiñ 56 bas adamı – rubasılar, biler men batırlar imperiya qamqorlığına adal boluğa ant etti. Kelesi künderi kelisimşartqa otırğan taraptar özara mindettemelerin naqtılastı: Äbilqayır han orıs twtqındarın bosatuğa jäne jerinen ötetin sauda-sattıqqa  qamqorlıq jasauğa, qazaq jerindegi sauda keruenderin küzetpen qamtamasız etuge uäde berdi, al Orınbor ekspediciyasınıñ bastığı Vasiliy Tatişev qazaqtardı qamqorlıqqa alıp, sırtqı dwşpandardan qorğaytınına sendirdi...

Özara bitispes müddeler tolqınında

1731 jılğı 10 qazan jinalısınan beri qazaq elinde teristikten tañdalğan işmerez syuzerenge añğırt arqa süyeuşilik arqılı eldik twtastıqqa jetu müddesine say keletin de, onday birlikti maqsat ete  qoymaytın da äreketterge tolı kürdeli üderis üzdiksiz jürip jatqan. Bwl üderis, birinşiden, qazaqtıñ basqaruşı elitasınıñ sayasi aqıl-oyınıñ kenjelep qalğanın tanıttı. Birtwtas, bir ortalıqtan basqarılatın memleket qwrudı közdegen ideyanı tereñ jäne jan-jaqtı taldap, saraptauğa el ağalarınıñ qauqarsızdığın bayqattı. Zamana talabına jauap bere alatın, eñ dwrıs dep moyındauğa twratın bastamanı qostau nemese jetildire otırıp qoldau deñgeyine jete almağanın, qaytkende de memlekettilikti saqtau sındı jasampaz ideyanı pısıqtay otırıp oñ şeşim qabıldauğa dayın emestigin, mwnday eldik mwrattı oylauğa sayasi twrğıda pisip-jetilmegenin körsetti. Ekinşiden, el tağdırın memlekettik közqaras twrğısınan payımdauğa köterilmegenin däleldedi. Protektorattıq damudıñ bolaşağın elestete almadı. Şındap kelgende, olardı qazaq eliniñ Resey protektoratı boluı emes, sol beles arqılı Äbilqayır hannıñ qatañ ortalıqtandırılğan bilik jüyesin qwru nieti şoşıttı. Olar külli el biligin bir adamğa – Äbilqayır hanğa berudi oylarına da alğısı kelmedi. Öytkeni jekelegen ru-taypalardıñ qojayını bolıp jürgen özderin endi, kenetten, jeke-dara bileuşige täueldi etudi, söytip, ämirşi qolastındağı pende sezinudi qorlıq  kördi. Olarğa bügingi jüre tıñdap, öz degenderin istey beruge ıñğaylı  ağa han institutı qolaylı edi. Bir hannıñ biligin qoldap küşeytip, oğan özderiniñ bağınıştılığın arttırğannan göri, ärqaysısınıñ öz aymaqtarında, is jüzinde hanğa täuelsiz türde, erkin qojayındıq jasap jüruin jalğastıra berui olar üşin äldeqayda tiimdi bolatın.

Sondıqtan da qazaq aqsüyekteri men şonjarlarınıñ köpşiligi 1731 jıldıñ 10 qazanındağı jinalısta Äbilqayır hannıñ körşi alıp memleketke arqa süyeu ideyasın keri qağıp, orıs patşasımen teñ därejede beybit kelisimşart jasaudı qwp köretinin jariya etti. Onday teñ därejedegi beybit kelisimşartqa otırudıñ mümkin emestigin bwl jinalısqa izaşar bolğan 1730 jılğı mamır qwrıltayınıñ şeşimi tek añdatqan ğana bolsa, osı jiında jasalğan han mälimdemesi men aralarına arnayı kelgen orıs elşisiniñ sözi ayqın körsetken. Şındap kelgende, mwnı olar tüp-tügel jäne müldem anıq tüsindi. Biraq özderiniñ bas paydasın küyttedi. Sol sebepti qaytkende Äbilqayır hannıñ küşeyuine jol bermeudi közdedi. Şıntuaytında, olar protektorattıqqa emes, Äbilqayırğa, onıñ bolaşaqta monarhqa aynaluı ıqtimal qwzıretine qarsı şıqqan edi. Bwl top tek onısın aşıp aytpay, qalıptasqan tınıs-tirşilikterine jaña qauip töndirui mümkin wsınıs äkelgen orıs elşiligin keri qaytarudı talap etti. Talaptarı orındalmağandıqtan, işki piğıldarın bügip, kinäni hanğa audaruğa jandarın saldı. Solardıñ: «Äbilqayır han jeke basınıñ paydasın közdep, halıq ökilderimen (biler keñesimen) aqıldaspay, qazaq elin orısqa bağındırudı qoş kördi» degen ayıptauımen, sonı qoştay ketken bertingi wrpaqtıñ tilimen aytqanda, «jeke basınıñ paydasın közdegen Äbilqayır han satqındıq jasap, qazaq eline otarlıq qamıt kigizdi» degen twjırımmen twzdıqtalıp, ğasırlarğa ketken zildi jala ornıqtı.

Alayda Äbilqayır han Resey imperiyası tağına adaldıqqa ant bergende, orıs patşayımınıñ qoldauına süyenip, qazaq handığın  birtwtastandırudı, bilikti ortalıqtandırıp, ökimetin edäuir küşeytip aludı közdegen bolatın. Söytip özine başqwrttar men qaraqalpaqtardı, Hiua men Bwhara bileuşilerin qaratudı, oñtüstiktegi qazaq jer-suı men astanasın joñğarlardan qaytarıp aludı maqsat etken.  Bwlardıñ öteuine ol patşayım elinen şıqqan orıs sauda keruenderiniñ saparların qauipsizdendirudi moynına aldı, reseylikterdiñ qazaq jeri aumağınan altın ken orındarın izdestiruine järdemdesuge, qazaqtardıñ Resey qolastındağı halıqtar mekendeytin aymaqtarğa şabuıldauın toqtatuğa, basqa da kömekterin beruge uäde etti.   Al orıs ükimeti Äbilqayır han da, özge twlğalar da  Resey tuına adal bolamız dep bergen anttı Reseyge mäñgilikke bağınuğa kelisti dep eseptedi (qazaq bileuşileri mwnday aktini ağımdağı jağdayğa oray özderine qajet uaqıtşa odaq qwruğa degen zañdı qwqınıñ körinisi retinde sanağan). Teristiktegi quattı monarhiyanıñ protektoratı boluğa beyildigin rastap,1738 jılı ekinşi ret ant beru arqılı Reseymen beybit qarım-qatınas ornatuğa jol aşqan, söytip eline köp jaqsılıq äkelgen  Äbilqayır hannıñ dañqı şartarapqa taradı. Kişi jüz (Araldıñ teristik-şığıs jağın mekendeytin sanı köp Şekti o bastan onıñ negizgi äleumettik tiregi bolatın, ülken wlı Nwralı swltan basqaratın Baywlı birlestigi rularınıñ köpşiligi, basında Eset batır twrğan Jetiru birlestigi) tügel derlik, Orta jüz rularınıñ edäuir böligi (Arğın taypasınıñ Jänibek batır jetekşilik etetin köptegen ruları, hannıñ ekinşi wlı Eralı swltan basqaratın Kereyler, işinara soltüstikti mekendeytin Nayman men Uaq) onı öz hanı dep tanıdı. İşki sayasi jağday birşama twraqtanıp, nığaydı. Protektorat retinde damudıñ alğaşqı jıldarında Äbilqayır hannıñ sayasi jağdayı osılay, is jüzinde ağa han märtebesine  säykes kelip twrdı.

Biraq Orta Aziyadağı halıqaralıq ahual qazaq qoğamın bir ortalıqqa bağındırıp basqaru jüyesin qwru qajettigin kün tärtibinen eş tüsirmegen edi. Äbilqayır han Sırdıñ tömengi ağısına qala salıp, joñğarlar men irandıqtardan qorğanu şaraların jüzege asıru üşin, qazaqtı sırtqı jaudan qorğauğa mindettengen patşa ükimetinen 1739 jılı äskeri kömek swradı. Alayda birneşe ret swrağanına qaramastan, kömek berilmedi. Sonıñ saldarınan qazaq eliniñ oñtüstigi men teristik-şığısındağı sayasi jağday şielenise tüsti. Parsılar Hiua men Bwharanı jaulap aldı. Joñğarlar Ertis pen Esil arasında, Sır aumağında köşip-qonıp jürgen qazaq ruların şaptı. Reseylik äkimşiliktiñ järdem bermey aldausıratuına aşulanğan Äbilqayır han patşa ükimetine senimsizdik bildirip, joñğar qontayşısımen tikeley kelissöz jürgizip kördi. Özbek aqsüyekteri men şonjarlarınıñ şaqıruımen Hiuağa az uaqıt han bolıp ta qayttı. Bwl kezde onıñ patşa ükimetin öziniñ biligin küşeytuge paydalanuına kedergi keltiru üşin, şıqqan teginiñ artıqşılığın dabıraytıp erekşe maqtan twtatın, qazaqtıñ eldik birligin arttıruğa qatıstı eş jobası joqtığın bılay qoyğanda, sol mäseleni oylanıp ta körmegen Baraq swltan qaytkende orıs biligine tikeley bağınıştılıqqa özi jetudi añsadı, sol armanınıñ orındaluın  qamtamasız etetin äreketter jasap jürdi.

Joñğarlardıñ qalıñ qolı 1741–1742 jıldarı Wlı jüz ben Orta jüzge şabuıl jasağan şaqtardağı şayqastardıñ birinde Abılay swltan twtqınğa tüsti. Dwşpan tegeuirinine tötep bere almağan Äbilmämbet han jasağımen Elektiñ joğarğı ağısınan Orınborğa qaray  şeginuge mäjbür boldı. Sonda, Äbilqayır hannıñ ötinişine säykes, Or qamalınıñ komendantı joñğar äskeriniñ qolbasşısına:  qazaqtardı Resey memleketi öz bodanı retinde qorğaydı dep mälimdedi. Şapqınşılıq toqtatıldı. Biraq qalıñ qolımen Orta jüzdiñ edäuir böligin basıp alğan joñğar qontayşısı Galdan Ceren qazaq ämirşilerinen Joñğariyanıñ sayasi protektoratı ekenin moyındaudı talap etti. 1742 jılğı köktemde  osı talaptı talqılau üşin 1500 adam qatısqan jinalıs ötti. Köpşilik Galdan Cerenniñ talabın orındau qajet degen oyğa keldi. Biler Äbilqayır hanğa: «Biz qalmaqtarmen üyrenisip qalğanbız, qalmaqtardıñ swrağanın beru kerek», – dedi. Äbilqayır han qattı aşu şaqırıp, olardı aqımaqsıñdar dep döreki türde sökti. Joñğar mäselesi boyınşa öziniñ Orınbor ekspediciyasınıñ  jaña basşısımen  keñesui kerektigin jariya etti. Biraq Orta jüz hanı Äbilmämbet pen Batır jäne Baraq swltandar qontayşı talabına könip, oğan amanattarın jiberip jattı. Alayda Añıraqay jeñisiniñ bas qaharmanı Äbilqayır bahadür hannıñ ilanımınşa – qazaq handığı joñğar qontayşısına bağınam dep abıroydan ayrıladı. Osılay oylağandıqtan, ol joñğar protekciyasın moyındauğa üzildi-kesildi qarsı şıqtı. Küş-quatı artıp twrğan Galdan Cerenge kiriptarlıqtan qwtılu üşin, soğısudan taysalmay, qarsı şığu kerek. Sol rette ol qazaqtı qorğauğa mindettengen Reseyden naqtı äskeri järdem swraudı jön kördi. Äri özektiligi arta tüsken öziniñ bayırğı sayasi maqsatına jetudiñ – handıqtı bir ortalıqqa tolığımen bağındırudıñ säti tudı dep eseptedi. Solay oylağan Äbilqayır han Orınbordağı jaña äkim Ivan  Neplyuevke 1742 jılğı 18 mausımda Galdan Cerenniñ qazaqtarğa qoyğan talap-hatımen birge öziniñ Resey täjine adaldığın bildire otırıp, kömekke qarulı küş swrağan jeke hatın joldadı. Reseydiñ  äskeri kömegi oğan eñ aldımen joñğar qontayşısınıñ talabın orındauğa bet alğan Äbilmämbet han men Baraq, Batır swltandardı küşpen auızdıqtap toqtatu üşin kerek edi. Osınday jolmen ol memlekettik twtastıqqa qol jetkizudi, Orta jüzdegi özine bäsekeles bolıp jürgen şıñğıs twqımdas bauırların birjolata bağındırıp alıp barıp, ıqpalın külli qazaq eline jürgizudi oyladı. Alayda imperiya ükimeti Äbilqayır han armandağanday qazaq eliniñ sayasi qwrılımın ortalıqtandırudı, handıqtıñ qatañ memlekettik jüyesin qwrudı oyına da almaytın. Sondıqtan bwl ötinişi de jauapsız qaldırıldı. Biraq qazaq elitasınıñ arasında joñğar qontayşısına qaray  bağdarlanu küşeyip bara jatqanın eskerip, Orınbor ekspediciyasınıñ jaña bastığı general Neplyuevke arnayı tapsırma berildi:   Kişi jüz ben Orta jüzdiñ Resey qolastında ekenin Galdan Ceren resmi türde moyındasın, soğan qaytkende de qol jetkizu kerek... Osı tapsırmanı orındaudı qolğa alu barısında Orınbor ölkesiniñ patşayım bekitken jaña qojayını men qazaq hanı twñğış ret betpe-bet kezdesti...

Resey qamqorlığına artılğan ümittiñ küyreui

Imperatrica ükimetindegi Sırtqı ister alqası alğa qoyğan mäseleniñ şeşimin tabuına Äbilqayır hannıñ Irğız özeni boyındağı jazğı ordasına joñğar elşileriniñ kelui  qolaylı jağday tuğızdı. Äbilqayırdıñ oñtaylı diplomatiyalıq amaldar qoldanuınıñ nätijesinde  Orınbor ölkesiniñ jaña bileuşisi olardı Or qamalındağı rezidenciyasına şaqırttı. Äbilqayır han üş jüzdiñ 155 ökilin (Kişi jüzden – 83, Orta jüzden – 68, Wlı jüzden – 4 adam), sonday-aq ordasındağı joñğar men qaraqalpaq elşilerin ertip, 1742 jılğı 23 tamızda Or qamalına keldi. Orınbor ekspediciyasınıñ bas komandiri lauazımına sonıñ aldında ğana tağayındalğan, keyinirek «Orınbor ölkesiniñ Wlı Petri» atanğan general Ivan Neplyuev pen Äbilqayır han sol sapar alğaş ret kezdesip, qazaq-joñğar qatınastarınıñ kürdeli qırların ekeuara talqığa saldı. Sodan keyin qazaq elitasınıñ ülken delegaciyasımen ötken sol asa mañızdı kezdesude general Neplyuev Kişi jüz ben Orta jüzdiñ Resey bodandarı bolıp tabılatının, yağni olardan alım-salıq talap etuge Joñğariyanıñ eşqanday da zañdı qwqı joq ekenin  joñğar elşilerine aşıq, ayqın, batıl mälimdedi. Qazaqtarğa qatıstı daulı mäseleniñ bärin tek orıs ükimeti arqılı şeşu kerektigin ayttı. Han-swltandarmen oyrat biligi separattıq kelissöz jürgizbesin, kikiljiñge aparatın mäselelerdi şeşu üşin joñğar qontayşısına tayauda arnayı elşilik attandırılmaq dedi. Kezdesuge qatısuşılar generaldı qızu quattadı. Äbilqayır han Joñğariyağa jiberilmek elşilikke twtqındağı Abılay swltandı bosatudı tapsıru mäselesin köterdi. Mäseleniñ şeşiluin jıldamdatu üşin jolbasşılıqqa wlın qosıp berudi jäne, Abılayğa almastıruı üşin,  qazaqtarda twtqında jürgen joñğarlardı jinap, elşimen qosıp jiberudi wsındı. Hannıñ  öz aytqandarın tez jäne tolığımen orındağanı elşiliktiñ jöneltpe qwjattarında körinis tapqan.

Neplyuev jasaqtağan ayrıqşa elşilik mayor Karl Millerdiñ bastauımen Or qamalınan 1742 jılğı 3 qırküyekte oñtüstik-şığıs bağıtpen jolğa şıqtı. Elşilik qwramında on bir adam boldı. Olardı  Äbilqayır hannıñ wlı Eralı swltan bastağan senimdi adamdarı alıp jürdi. Elşilik aldına üş türli maqsat qoyılğan edi. Birinşisi – joñğar qontayşısı Galdan Cerenge Resey imperiyasınıñ bodandarı bolıp tabılatın qazaqtar isine aralaspaudı talap etken patşa generalınıñ resmi hatın tapsıru, ekinşisi – Abılay swltandı joñğar twtqınınan bosatu, üşinşisi – üş jüz jerimen jürip ötu barısında qazaq swltandarı men rubasıların joñğar qoqanloqqısına berilmey, Resey qwzırında qala berudiñ dwrıstığına ilandıru.  Eki jarım ay jolda bolğan elşilik joñğar ämirşisi ordasına jetpey, Jetisuda saparın toqtatuğa mäjbür boldı. Elşilikti Galdan Cerenniñ Şu boyındağı senimdi noyonı Sarı Manjı qontayşı tapsırmasına säykes toqtattı, ol qazaq mäselesine baylanıstı mayor Millermen eki ay boyı kelissöz jürgizdi. Kelissöz nätijesinde Galdan Ceren (Qaldan Seren) qazaq rularınan alım talap etuin qoydı, qazaq-joñğar saudası jandandı jäne, eñ bastısı, Abılay swltan azat etildi. Äbilqayır hannıñ tilegine say jürgizilgen bwl şara qazaqtar arasındağı orıs äkimşiliginiñ bedelin belgili därejede arttırdı. Alayda sol 1742 jılı ğana ölke äkimi bolıp kelgen (1744 jıldan gubernator) Neplyuev üşin bwl şara öz kökeyindegi ülken jobanıñ baspaldağı ğana siyaqtı edi. Ol Elizaveta patşayım taqqa otırğan kezde Malorossiya komandiri lauazımınan taydırılıp, abaqtıdan bir-aq şıqqan, biraq jazıqsız ekeni däleldengennen keyin ğana osı jaña ölkege jiberilgen bolatın. Patşayımnıñ senimin ol  mwnda  tolığımen aqtap, orıs imperiyasınıñ protektoratı märtebesindegi qazaq elimen qarım-qatınastı josparlanğan därejege – otarşıldıq  sipattı körsetetin deñgeyge tüsirilgen jaña bağıtqa saldı. Söytip, Reseydi protektorı retinde moyındağan, orıs imperiyasınıñ vassalı sanatındağı qazaq elin orısşa otarlaudıñ, yağni onı müldem orıs jerine aynaldırudıñ negizin qaladı.

Az uaqıttıñ işinde Neplyuev Äbilqayır hannıñ orıs qamqorlığına arqa süyeudegi tüpki maqsatın ayqın tüsindi. Ol öziniñ bıtırap jatqan köşpendi jwrtın biriktirip, bir küşti handıq qwrıp almaqşı. Biraq bwl jüzege asuğa tiis emes. Birinşiden, oğan orıs imperiyası müddeli bola almaydı. Ekinşiden, qazaqtı mwnday twtastıqqa jetkizbeuge qazaq elitasınıñ memlekettik müdde haqındağı sayasi oyınıñ tömendigi, ortaq maqsattı oylauğa joq özara alauızdığı kömektesip twr. Küni keşe Neplyuev joñğar elşilerine orıs biligi sırtınan qazaq bileuşilerimen separattıq kelissözder jürgizuge bolmaytının ayttı. Al, şındap kelgende, qazaq birligin ıdıratuğa aparatın separattıq kelissözder Äbilqayır hannıñ sırtınan äldeqaşan jürip jatqan. Türtki orıs ökimeti tarapınan-tın. Äbilqayır özin qazaqtıñ bas hanı, ağa hanı sezinip, orıs qamqorlığına özimen birge külli qazaq halqın äkeldim dep oyladı, alayda bilik emeuirinin jiti añdağan qazaq elitası ökilderi Äbilqayır handı mise twtpay, onıñ sırtınan qilı äreket jasap, orıs tuı astına jeke-jeke swranumen keledi. Resey protekciyasın moyındağan öz bas hanınıñ aynalasına toptasıp, handıqtı küşeytuge atsalısudıñ ornına, protektor qamıtın jeke-jeke kiip, is jüzinde ıqtimal twtastıqtı ıdıratuğa üles qosıp keledi. Bwl rette bastı hanmen bäsekelesip jürgen öz aralarındağı qazaq bileuşileriniñ onıñ sırtınan sonday äreketti jüzege asıruğa öte beyim twrğanı tez bayqaldı.  Reseyge arqa süyeu qajettigin, mwnıñ tarihi mwqtajdıq ekenin wqqan Äbilqayırdı qoldau, el birligin saqtau üşin onıñ mañında toptasu, ülken memlekettiñ qamqorlığımen birtwtas küşti handıq qwrıp alu mäselesin oylauğa olardıñ sayasi öresi jetpedi. Jeke bastarınıñ şamşıldığı onday mümkindikke oy jügirtkizbedi de. Mäselen, «mwnday şara haqında bas han menimen aqıldaspadı» dep şamdanğan Orta jüz hanı Sämeke öz betinşe, Äbilqayırdıñ sırtınan ötiniş bildirip, Reseyge bodandıqtı qabıl aldı. Wlı jüz hanı Jolbarıs joñğar hanı Galdan Cerenge vassaldıq täueldilikte bolatın, oğan alım-salıq tölep jürgen. Sol täueldilikten qwtılu üşin ağa han Äbilqayırğa arqa süyeudiñ ornına, onıñ sırtınan eki märte orıs bodandığın alu äreketin jasadı. 1733 jılğı Töle bi bastağan toptıñ hatınan keyin, 1738 jılı Jolbarıs hannıñ özi Resey bodandığın qabıldau nietin bildirip, patşayımğa hat jazdı. Ol hatında Wlı jüzdi Resey öz qamqorlığı men qorğauına alsa, Reseydiñ ortaaziyalıq qalalarmen sauda baylanısın jaqsartuğa öziniñ septesuge äzirligin bildirgen-di. Biraq jerdiñ şalğaylığınan orındaluı sozılıp ketken josparı 1740 jılı jergilikti qojalar qolınan oyda joqta opat boluı saldarınan jüzege aspay qaldı. Sämekeden keyin Orta jüz hanı bolğan Äbilmämbet pen onıñ qamqorlığındağı bedeldi äskeri qolbasşısı Abılay swltan sol 1740 jılı qazaq handığınıñ twtastığına öz işinde ağa han Äbilqayırdıñ aynalasına toptasu arqılı qol jetkizu qajettigin oylamastan, tikeley Resey bodandığın qabıldadı. Sodan birer jıldan keyin Neplyuev joñğar twtqınınan qwtqarğan Abılay swltan 1745 jılı  Tobıl gubernatorına  Üysin ruınıñ 300 üyin Resey bodanı boluğa alıp keldi. Osınday separattıq bodandıq swrau nauqanında general Neplyuev ayrıqşa köñil audarğan  twlğa – Orta jüz swltanı Baraq edi. Ol Neplyuevtiñ oyınan şığıp, 1742 jılğı qaraşada  imperatrica Elizavetağa hat joldadı, onda Reseydiñ qolastına «öz ordasımen, atap aytqanda, qırıq mıñ tütini bar nayman ruımen bodandıqqa kelgenin» jazdı. Bir sät qazaq elindegi ağa handıq märtebeni resmi moyındap      («ülken bauırımız Äbilqayır hannıñ adal bodandıqta twrğanına razımız»), söyte twra orıs sayasatkerleriniñ qazaqtıñ separattıqqa beyim bedeldi twlğaların jeke-jeke bodandıqqa alu astarında ne jatqanın payımdamastan («bizge de bodandıqqa keluge ämir etilgen erekşe gramota alğandıqtan»), tikeley Resey bodandığına ötti («biz... adaldıqqa ant beremiz»). Elşisi arqılı öz tilegin bildirdi («...bizdiñ jiberip otırğan Sırımbet auızşa ne aytsa, soğan senudi swraymın»). Baraq swltannıñ osınau elşisi 1743 jılğı 13 naurızda Elizaveta patşayımnıñ qabıldauında boldı. Orıs keñse qızmetşileri toltırğan qwjatta jazılğanday, imperatricağa «Orta ordanıñ Baraq swltanı elşisi arqılı bodandıq alğısın bildiredi, ayağına jığılıp, onı barlıq ieligimen imperatorlıq meyiriminiñ qamqorlığına aludı ötinedi». Tiisinşe patşayım bodandıqqa «Baraq swltandı qabıl aladı, onı meyirine böleytininen ümittendiredi, sonıñ belgisi retinde qılış sıylaydı». Bwl oqiğanı Neplyuev Äbilqayır hannıñ bedelin tüsiruge wtımdı paydalandı. Ol endi Äbilmämbet pen Baraqtı ärdayım kötere tüsip, Äbilqayırdı tömenşiktetip, kemsite tüsti. Neplyuevtiñ olarğa  (ağa han – han – swltan) teñgermeşilikpen qarauı, resmi, beyresmi jağdaylarda Baraq swltandı dosı retinde atauı, 1745 jılı onıñ tağı bir elşisin patşayımnıñ zor qwrmetpen qabıldauına qamqorlıq etui, patşayımnıñ Baraq swltanğa tağı da arnayı bağalı sıylıq pen gramota jiberui, oğan qosımşa, Baraqqa gubernatordıñ özi twlpar mingizui ülken eseppen jasalğan şaralar edi. Bäsekelesi Äbilqayır handı qorlaytın mwnıñ bäri nayman ämirşisiniñ jalın küdireyte tüsti. Namısqoy Äbilqayır han renişterin äldeneşe ret qwpiya keñesşi Neplyuevke, patşayım Elizavetağa jazdı. Qarulı jorıqqa şığıp, orıs qalaların, Orınbor jelisindegi küşeytilgen bekinisterdi şabuıldadı, sauda keruenderiniñ jolın kesti. Osınday äreketterine baylanıstı tarihşı Vladimir Vitevskiy belgili zertteuinde onı «orıs halqınıñ jauı», «Neplyuevtiñ jeke dwşpanı» dep atadı.

Sırtqı ister alqasınıñ qaulısın eskere otırıp, Basqaruşı Senat 1747 jılı Äbilqayır han men gubernator Neplyuevti tatulastıru üşin «brigadir Aleksey (Qwtlw-Mwhammed) Tevkelevti» jiberuge, eger Äbilqayır qitığa berse, ornına basqa han qoyuğa şeşim şığardı. Alayda bwl Sırtqı ister alqasında: handı halıq ökilderi saylaydı, oğan Reseydiñ aralasuı ıñğaysız, äri  Äbilqayır han qazaq arasında tek han bolğandığımen emes, «äkkiligimen jäne wlı familiyasımen» ülken küşke ie degen sebeppen qoldau tappadı. Aqırı, 1748 jılğı mamırda diplomatiyalıq maqsatpen Orınborğa Tevkelev keldi, artınşa, mausım ayında Äbilqayır hannıñ ordasında Kişi jäne Orta jüzderdiñ aqsüyekteri men şonjarları (500 adam), «barlıq iste erkine berilip, Äbilqayır hanğa senu jäne qalıptasqan jağdaydan şığudıñ jaqsı amal tabuın hannan ötinu» qajet dep bir auızdan şeşti. Sol aydıñ soñında han Tevkelevpen birge, Or qamalında Neplyuevpen kezdesti. Kelissöz barısında Äbilqayır han men gubernator Neplyuevtiñ tatulasu räsimi  ötti. Äbilqayır orıs twtqındarın qaytaruğa, Reseyge qarsı jauıngerlik jorıqtarın toqtatuğa, orıs köpesteriniñ qazaqtarmen, özge de körşi halıqtarmen  sauda isin damıtuına järdemdesuge uäde etti.  Öteuine, reseylik taraptan Resey bodandığı institutı turalı öz wğımın moyındaudı tabandı türde talap etti. Orınbor äkimşiligi onıñ qazaq qoğamındağı ağa handıq märtebesin nığaytuğa, ağa han institutın küşeytip, qazaqtardı öz biligine bağındıruğa kömektesui tiis dep sanadı. Tarihşı Pavel Matvievskiy   «Äbilqayır hannıñ ımırağa tek bir ğana jağdayda – qazaqtardı onıñ biligine biriktiruge Neplyuev tolığımen kelisken jağdayda ğana kelui ıqtimal ekenin körsetti» dep öte däl anıqtap jazğan. Qoyğan mäselesiniñ patşayım sarayında şeşim tabuın tosıp jürgeninde (qazaqtardı el biligin bir ortalıqqa, bir qolğa şoğırlandırıp, Äbilqayır han arqılı basqarudıñ dwrıstığın, sol  üşin arnayı pärmen şığaru jayın Tevkelev qoldağan), Neplyuevpen tatulasu räsiminen bir ay ötkende, Äbilqayır han Baraq swltannıñ qolınan qaza taptı...

Arıstan men aydahardıñ ortasında

Mıqtı memlekettilik qwrıp alu haqında Äbilqayır hannıñ Resey  qamqorlığına artqan ümiti onıñ ölimimen birge küyredi. Dalalıq añğal ämirşi, birinşiden, qazaq tärizdi köşpendi qalmaqtıñ Resey bodandığın qabıldau jäne orıs memleketin qamqorşısı retinde tanu arqılı  küşti handıq qwrıp alğanın körip, handığın tap sol sekildendire  twtastıru äm küşeytu mümkindigi tudı dep aldandı. Ekinşiden, bodanınıñ küşti memlekettik qwrılım jasauına  orıs patşalığınıñ eşqaşan jol bermeytinin, bodan boludı birjola bağınu dep wğatının, bodandıq swrağan eldi özine tübegeyli bağındıru üşin qilı amalğa baratının bilmey aldandı. Üşinşiden, öziniñ sayasi öresi tayız şıñğıstwqımdas bauırlarınıñ qazaq halqınıñ eldigin emes, jeke bastarınıñ igiligin küytteuge beyim twrğandığın, hannıñ sırtınan imperiya qoltığına tikeley kiruge qwlşınıp qana qoymay, qazaq elin bölşekteuge müddeli aytaqqa oñay erip, hannıñ közin joyuğa tırısatının  bilmey aldandı.

Äbilqayır han aqırı, bitispes jauı general Neplyuevpen formal'dı türde tatulasıp, handığınıñ memlekettik twtastığına qoldau körsetilui ıqtimal asa biik därejeli pärmen beriluinen ümittenip jürgeninde, jolın torığan dwşpanınıñ qandı qanjarına tüsti. Sayaz da öresiz, mansapqwmar,  baqtalas swltandarmen jäne  orınborlıq gubernatormen keskilesken sayasi küreske tüsken qazaqtıñ eñ belgili, eñ äygili, eñ bastı hanın Torğay özeniniñ joğarğı ağısındağı ordasınan eldegi işki mäselelerdi qarauğa şıqqan şağında bas dwşpanı Baraq swltan köp jigitimen 1748 jılğı 1 tamızda şabuıldap, öltirip ketti. Halıq üşin, qazaqtıñ belgili twlğaları üşin, jauınger bahadürdiñ talay şayqastı birge ötkizgen üzeñgiles batırları üşin bwl ornı tolmas qaza edi. Al Neplyuev üşin – öte jağımdı jañalıq boldı. Öytkeni Äbilqayır hannıñ öliminen soñ orın aluğa tiis biik märtebeli auısımdar qwpiya keñesşige asa qajet sayasi-qwqıqtıq qwral berip twr edi. Resey bodandığın moyındağan qazaq ämirşilerin bastarın biriktirmey, is jüzinde jeke-jeke birjolata bağındırıp aluğa qolaylı jağday tuğan. Qazaq  elitası arasına özara baqtalastıq pen birin biri moyındamauşılıq uın sätimen şaşıp jürgen gubernator äm qwpiya keñesşi Neplyuev 1748 jıldıñ qazanında, Äbilqayır hannıñ qazasınan aydan säl-aq astam uaqıt ötkennen  keyin, ortalıqqa: «Äbilqayır siyaqtı äkki adamdar taqqa jiberilmese, Qazaq handığı degenimiz tük te emes», – dep habarladı. Onısı ras edi, Äbilqayır han öltirilgennen keyin qazaq basqaruşı elitası işinen orıs imperiyasımen eliniñ twtastığı üşin ayqasatın ol siyaqtı twlğa şıqpadı. Qazaq eli üstinde Resey patşalığınıñ naqtı memlekettik-sayasi protekciyasın erkin jüzege asıratın däuir tudı. «Jeke dwşpanı» Äbilqayır hannan qwtılğan qwpiya keñesşi general Neplyuev orıs-qazaq qatınastarı tarihınıñ şın mänindegi jaña kezeñin bastauğa jol saldı. Ol Äbilqayır hannıñ süyikti zayıbı Bopay hanşa men wldarın mınağan: biler keñesinde äkesiniñ ornına han bop saylanğan Nwralınıñ handıq märtebesin orıs imperatricasına bekitkizip alu öte tiimdi boladı degen oyğa sendirdi. 1748 jıldıñ qısında arnayı delegaciya Peterburgke attanıp, Äbilqayır hannıñ ülken wlı Nwralını 1749 jılğı 13 säuirde han märtebesine bekitken patşayımnıñ pärmenimen 1749 jıldıñ jazında oraldı. 30 mausımda Orınborda Neplyuev twñğış ret qazaqtıñ Kişi jüziniñ hanın orıs äkimşiligine saltanattı türde tanıstıru räsimin ötkizdi. Qwpiya keñesşi engizgen bwl jañalıqtıñ sayasi mäni sol – bwdan bılay han saylau tek orıs ükimetiniñ kelisimimen ötkiziluge tiis...

Sonımen, Nwralı Äbilqayırwlı biler, rubasılar men batırlar keñesinde Kişi jüz hanı lauazımına saylandı. Qalıptasqan dästür boyınşa qazaq eliniñ ağa hanı märtebesi jiırma şaqtı jıldan bergi Orta jüz hanı Äbilmämbetke ötti. Biraq bwl öte nominal'dı ataq edi, ol ağa han retinde twtastay qazaq elin öz qolastına bağındıruğa eşqanday äreket jasağan emes, orıs äkimşiligi aldına öz märtebesin moyındatu talabın eşqaşan qoyğan emes. Ökinişke qaray, jalpı qazaq elitasınıñ memlekettilik twrğısındağı sayasi oy öresiniñ tarlığı saldarınan, onıñ özi de Äbilqayırdıñ ağa handıq märtebesine tereñ sayasi män berip qaray almağan-dı. Kezinde «qazaqtıñ ağa hanınıñ orıs tuına adaldığın bildirgen antı bärimiz üşin  jetkilikti, biz ağa han biligin moyındaymız» dep mälimdey almadı. El basqaruşılar söytip imperiya aranına jeke-jeke jwtıldı. (Äbilmämbet Abılay ekeui Or qamalına 1740 jılı özderimen birge Orta jüzdiñ 128 aqsüyegi men şonjarın ertip äkelgen de, orıs bastıqtıñ talabına say kilem üstinde tizerlep, börikterin şeşip, qwran wstap ant bergen). Al oñtüstikte Jolbarıs han qaza tapqannan keyin Taşkentti basqaruğa Töle bi tağayındaldı, han saylanğan joq, ölke joñğar qolastında qalıp kele jatqan. Qaharlı qontayşısı Qaldan Seren (Galdan Ceren) 1745 jılı ömirden ötkennen keyin jağday özgere bastadı. Joñğariya işinde üzdiksiz taq talası jürip, handıq bwrınğı qaharınan ayrıldı. Tiisinşe, Jetisu, Tarbağatay ölkelerinde qazaq batırlarınıñ azattıq üşin küresui örşi tüsti.

Joñğarda twtqında bolğan kezinde Abılay swltan qontayşı äuletimen jaqın boluğa tırısqan, oyrat noyonı Amursanamen dostasqan, elge oralarında tatulıq jayında şart jasasıp ketken. Onıñ Ayuke hannıñ jesiri Darma-Balağa jazğan hatında: «Men, Abılay swltan, sizge densaulıq tileymin, bizdiñ barlıq bodandarımız sizge iilip sälem joldaydı. Özim jayında sizge mınanı habarlaymın: men Galdan Cerenniñ qolınan aman-esen  jäne abıroymen bosanıp, üyge keldim. Meni  Galdan Ceren öziniñ wlınday köredi, al sizdiñ nemereles bauırıñız Septen meni inisi dep biledi. Men de sizdiñ iniñiz bolamın», – degen joldar bar. Twtqınnan bosanıp qırğa kelisimen Äbilmämbet hanğa joldağan hatında onı äreketsizdik körsetken jauapsızdığı üşin söge otırıp, özine bostandıq beriluine mayor Millerdiñ elşiliginiñ joñğar eline kelui  septeskenin atap körsetti. (Onıñ handı kinälay söyleui kezdeysoq emes edi. Özin hanmen teñ jağdayda wstauğa tırısuı, orıs qwjattarına qarağanda,  alğaş ret ekeuiniñ – Orta jüzdiñ jaña hanı men onıñ äskeri basşısınıñ – 1739 jılı Tobılğa kelgeninde añğarılğan. Äbilmämbetke otıruğa  kreslo, Abılayğa orındıq qoyılğanda, swltan özine handikindey orıntaq beriluin talap etken, kelissöz kezinde wdayı hannıñ aldına tüsip sergek söylep otırğan). Joñğarlardıñ 1735 jılğı şapqınşılığı kezindegi jekpe-jek ayqasta jeñiske jetip közge tüskeli beri özin äskeri qayratker retinde keñinen tanımal etken Abılay swltan Äbilmämbet hanğa reniş bildirgenmen, onı joqqa şığarmay, ärdayım qasında boldı, biraq özin täuelsiz wstadı. Ol, jalpı, nebir kürdeli mäselelerdi tikeley öz şeşimimen jüzege asırıp jürdi. Esim han kezinen qalıptasqan alqalıq şeşimge bas iyu tärtibin tärk etip, Qasım han twsındağıday şeksiz jeke bilikke qwmarlığın körsetti. Biler keñesin elemeytin, qatal, qatıgez ämirşi boldı.  Halıq onı özderiniñ is jüzindegi qorğauşısı dep bildi, sodan da el arasında Abılay qırıq jıl han bolğan degen wğım ornıqqan.  Ol joñğarlarmen qazaq jeri üşin soğısıp jürip, olardıñ taq talasında belgili bir şaqqa deyin Amursana noyondı qoldadı.

Joñğariya işindegi mazasızdıq cin-qıtay imperiyası biliginiñ qilı amal qoldanğan şeber diplomatiyası saldarınan da toqtamay twrğan bolatın. 1735 jılı ömirden ötken YUnçjenniñ tağına otırğalı beri onıñ törtinşi wlı Hunli (Cyan'lun) Joñğar handığın şauıp alu josparın oylastırumen jürgen. 1745 jılı Galdan Ceren dünie salğan soñ bastalğan taq mwragerligine talas Cyan'lunniñ oyrat memleketin işten ıdıratuğa bağıttalğan kürdeli qwpiya sayasi jwmıstar jürgizuine, söytip 50-şi jıldardıñ ortasına qaray joñğardıñ ortalıqtandırılğan biligin äbden älsiretuine mümkindik berdi. Han tağına talasqan noyondardıñ biri onıñ qoldauın, ekinşisi – araağayın boluın nemese müldem aralaspauın swrauğa mäjbür boldı. 1753–1756 jıldarğı soğısta Cin-qıtay armiyası joñğar elin birjolata basıp alıp, halqın qırğınğa wşırattı. Bir kezdegi asa küşti köşpendiler memleketi qanğa böktirilip, tarih sahnasınan joyıldı. Cinder oyrattardıñ äskerimen qosa halqın da qırıp, azın-aulaq tiri qalğandarın qazaq arasına bıtıratıp siñistirip  jiberdi. Sosın, is jüzinde qañırap qalğan ölkeni imperator Cyan'lun üşke – İle, Ürimşi, Tarbağatay okrugterine bölip, uäkilderiniñ basqaruına berdi. Ömir süruin doğarğan Joñğariyanıñ aumağın iemdengen cin-qıtay imperiyası endi qazaq eline tikeley qauip töndirip twrdı. Osı twstağı Abılay swltannıñ şeşimtaldığı men batıldığı, mämilegerligi qazaq jer-suın qorğap, saqtap qaludı mümkin etti. Ol 1759 jılı elşilik saparmen Beyjiñge barıp, qıtay bodandığın qabıldadı. Imperator Cyan'lun oğan «van» lauazımın berdi («van» – uağdalasqan alımdı tölep twratın, is-äreketin täuelsiz jürgizetin vassaldıq knyaz'). Abılay swltan özi 1740 jılı bodandığın qabıldağan Resey imperiyasımen de baylanısın üzgen joq. Cin imperatorı elşisi arqılı talap etkendikten, 1762 jılı Beyjiñge wlın amanatqa jiberdi. Oğan ımıralasu sıyları, Şäueşek pen Qwljada qazaqtar üşin tauar almastıratın saraylarğa ie bolu qwqı berildi.  Osılay, öziniñ «arıstan men aydahar arasındağı» äygili sayasatın wstanıp, ebimen jürgizu arqılı,  kürdeli sayasi jağdaylarda qazaq eline tiimdi nätijelerge qol jetkizip otıruğa tırıstı.

1771 jılı Äbilmämbet han dünie salıp, Türkistanğa jerlendi. Qaralı oqiğada bas qosqan basqaruşı elita Abılay swltandı ağa han lauazımına sayladı. Täuke han ömirden ötkennen keyin qalıptasqan täjiribe boyınşa ağa han lauazımı sol şaqtağı qazaq handarınıñ jası men taqta otırğan merzimi ülken twlğa – 1748 jıldan Kişi jüz hanı bolıp otırğan Nwralı hanğa tiyu kerek edi, alayda eldiñ oñtüstik-şığısındağı  jağdaydı sauıqtırudağı Abılaydıñ erekşe rölin, onıñ qazaq elin qatañ tärtippen basqaruğa beyimdigin ädil bağalağan bas adamdar meritokratiyalıq erejege say öte sındarlı şeşim jasadı.  Al Äbilqayır hannıñ qazaq memleketin orıstıñ qorğauımen bir ortalıqqa bağındırmaq bolğan wzaq jıldarğı äreketin qwrdımğa ketirgen  syuzeren-patşalıq endi tap sonday niettegi Abılay hannıñ birtwtas mıqtı memleket ornatuına mümkindik jasaudan aulaq bolatın, sondıqtan da onı Orta jüz hanı märtebesine ğana bekitti...

Bölşektengen qazaq memleketi – orıs imperiyasınıñ otarı

Qazaq ämirşileriniñ «arıstan men aydahardıñ» arasındağı mämilegerlik äreketteri belgili bir därejede oñ nätije berip twrdı. Degenmen, eñ bastı maqsatqa – birtwtas qazaq memleketin qwrıp aluğa qol jetkizilmegendikten, tüptiñ tübinde, protektorat märtebesinde saqtaluğa tiis şolaq täuelsizdiginen  de ayrıluğa mäjbür boldı.

Qazaq handığınıñ oyrattarğa qarsı ğasırlarğa sozılğan soğısına 1771 jılı soñğı nükte qoyıldı. Osı jılı edildik oyrattar (qalmaqtar)  tarihi otanına qaray üdere köşken edi.  Qalmaq handığınıñ küş-quatı Ayuke hannıñ twsında müldem artıp, şırqau şıñına  şıqqan. Osı 20-şı jıldarı qalmaqtardıñ Joñğariyağa köşu mäselesi twñğış söz bolğan. Olardıñ eline oraluı qajettigin Ayuke hannıñ şaqıruımen Edil qalmaqtarınıñ dini jetekşisi boluğa Tibetten kelgen Şokur-lama aytqan. Lhasadağı Dalay-lamanıñ ämiri retinde habarlağan. Orındaluına Ayuke hannıñ dünie saluı kedergi bolğan edi. Endi sol ideya qırıq şaqtı jıldan keyin qayta köterildi de, wzamay naqtı qadam jasaldı. Bwnıñ jüzege asuına Ubaşi (Wbaşı) hannıñ namıstanuı şeşuşi äser etti. Imperiya ökimeti hannıñ qwqtarın zargo (keñes) qwru arqılı şektep, soñğı sözdi orıs äkimşiligi aytatın tärtip engizgen. Jalpı, handıqqa türli qısım jasaudı küşeytken. Onıñ üstine, Ubaşi han Soltüstik Kavkazdağı soğıs qimıldarı kezinde patşa generalımen qattı renjisip qaldı. Ketiskeni sonday, äskerin alıp, 1770 jılı eline oralğan da, kelgen bette oyındağı ülken jobanı naqtı iske aynaldıruğa kirisken. Ne kerek, imperiyanıñ jıldan jılğa beti aşılğan aram piğılı  qorlanğan, kemsitilgen Ubaşi handı batıl şeşim jasauğa itermeledi. (Köşke dayındıq qwpiya türde birneşe jıl jürgizilgen-tin. Aqırı, qırğınğa, bosqındıqqa wşıratılğan joñğarlardan bosağan jerlerge qonıstanuğa qıtay imperiyasın bilep otırğan mançjurlardan rwqsat alınğan).   1771 jılğı qañtarda 40 mıñ  jauıngeri bar  twraqtı armiyasımen Ubaşi han 33 mıñ şañıraqtı, yağni 170 mıñday adamdı bastap, Edilden İlege qaray attandı. (Edilde 12 mıñday ğana qalmaq otbası – 60 mıñday jan qaldı, sol jılğı küzde İİ Ekaterinanıñ jarlığımen Qalmaq handığı tarqatıldı). Patşayım ükimeti köşti toqtatu üşin Jayıq kazaktarına, Orınbor gubernatorına, imperiyağa qarastı qazaq handarına hat joldap, tapsırmalar berdi.  Biraq Jayıq kazaktarı qalmaq köşin toqtata almadı. Qalmaqtar sonıñ aldında ğana jasaqtalğan Jayıq jelisiniñ 70 şaqırımday böligindegi  forttarı men bekinisterin örtep, tas-talqan etti de, bir aptanıñ işinde Jayıqtan otbastarı men maldarın ötkizip aldı. Orınbordan kelgen äsker de qalmaqtardıñ twraqtı armiyasına tötep bere almay, keri oraldı. Nwralı han patşa äskerbasınan artilleriya men dragun qosındarınıñ birin özine qaldırudı ötindi, alayda ötinişi qabıl alınbadı. Sodan, qamqorşı-syuzeren Resey patşalığınan kömek bolmağandıqtan, jer-suın basıp qaptap kele jatqan ejelgi jaudıñ soğısu täjiribesi mol, jaqsı qarulanğan twraqtı armiyasına halıq jer-jerden  Bayan, Jänibek, Üysinbay, Bayğozı, Orazımbet, Elşibek, Rayımbek sekildi batırlardıñ jetekşiligimen qarsı köterildi. Şwğıl jiılğan qazaq jasaqtarı dwşpandı birneşe ay boyı özderi ğana ökşeley quıp şayqasuğa mäjbür boldı.  (Tarihta bwl kezeñ «Şañdı jorıq» dep bederlengen). Aqırında, dala tösinde qalmaqtarğa eseñgirete soqqı beru arqılı, qazaqtar eki ğasırday uaqıtqa sozılğan  joyqın soğıstı ayaqtadı. (Sol jılğı tamızda qalmaqtardıñ aman qalğan böligi Cin imperiyasınıñ qarauındağı bwrınğı Joñğariya aumağına – İleniñ joğarğı ağısına  jetip, şekara küzetinde bolatın äsker retinde Şıñjañğa qonıstandırıldı). Qazaq halqı oyrattardıñ teristikten de, tüstikten de is jüzinde üzdiksiz jasap kelgen jorıqtarı men şapqınşılıqtarınan birjolata qwtıldı. Edil men Jayıq arasındağı bwrınnan köşip-qonıp jürgen atamekenine oralu ümiti qayta twtandı (qazaq bileuşileriniñ imperiya basşılığımen jürgizgen sätti diplomatiyalıq is-äreketteriniñ nätijesinde 19-şı ğasırdıñ basında Reseyde İşki orda – Bökey ordası payda boldı). Tarbağatay öñiri men İle özeni añğarın özderiniñ atamekeni retinde saqtap qala aldı. Biraq birtwtas memlekettilik qwra almadı.

1781 jılı dünieden ozğan Abılay handı Türkistandağı panteonğa qoyğannan  keyin, Orta jüzdiñ bas adamdarı onıñ ülken wlı Uälidi han sayladı. Ol bilikke kelisimen Resey men Cin imperiyalarına elşilikterin attandırıp,  eki taraptan da öziniñ märtebesin tanığan qwjattar aldı da,  äkesi Abılaydıñ isin jalğastıruğa tırıstı. İşki sayasatta – Orta jüz rularınıñ işindegi twraqtılıqtı saqtaudı, sırtqı sayasatta – eki alpauıt elmen teñ qarım-qatınas jasaudı nazarda wstadı. Al Resey ükimeti türli amal qoldanıp, onıñ Qıtaymen baylanıstarına toqtau saluğa wmtıldı. Şekaralıq şepti qazaq dalasınıñ işine jıljıtıp, eldegi handıq basqaru jüyesin qwlatuğa bağıttalğan türli äreket jasadı. Uäli hannıñ biligin birte-birte älsirete tüsu üşin, äygili Baraqtıñ twqımı Bökeydi 1816 jılı Orta jüzdiñ ekinşi hanı etip bekitti.  Degenmen Uäli han eki alpauıt el men Ortalıq Aziya memleketteri tolıq moyındağan eñ soñğı qazaq ämirşisi edi. 1821 jılı qaytıs boldı. Sodan keyin köp wzamay äueli Orta jüzde, odan Kişi jüzde han saylau müldem toqtatıldı. Patşa ükimeti qazaq elin basqarudı imperiyalıq jüyege beyimdeuge kiristi. 1822 jılğı «Sibir qazaqtarı turalı Jarğıda» qalıptasqan handıq qwrılımdı, dästürli bilik ülgilerin joyu, qazaq elin jalpıreseylik basqaru jüyesine siñistirip jiberu közdelgen-tin.  Qazaq eli özin Reseydiñ protektoratı, yağni Reseydi qamqorşısı, sırtqı isterdegi qorğauşısı dep biletin, al işki isterde özindik avtonomiyasın saqtaytınına senetin. Alayda qazaqtıñ bodandıq haqındağı wğımın jayına qaldırıp, protekciyağa özinşe mağına bergen  imperiya bileuşileri otarşıldıq aşıq äreketke köşti. Qazaq eliniñ eñ şwraylı jerlerin tartıp aldı, Aqtau, Aqmola, Qızıljar, Kökşetauda öz äskeri bekinisterin saldı. Soltüstik jäne şığıs aymaqta suı men jayılımı mol Ertis, Esil özenderiniñ boyındağı jerdi birtindep kazak-orıs şarualarınıñ ieligine bölip berdi. Jergilikti halıqqa salğan alım-salığın ösire tüsti. Osınday qısastıqtar el ağalarına qazaq memleketin qalpına keltirudi añsattı.

Imperiyanıñ otarşıldıq sayasatına qarsılıqtı alğaşqı kezeñde Uäli hannıñ wlı Ğwbaydolla swltan, keyin Abılay hannıñ balası Qasım swltannıñ wlı Sarjan swltan basqarğan. Odan Sarjan swltannıñ tuğan inileri Kenesarı men Naurızbay şıqtı. Kenesarı bastağan 1837–1847 jıldarğı asa iri wlt-azattıq qozğalısqa qalıñ qazaq jwrtı qatıstı. Äskeri önerge ağası Sarjan swltannıñ jasağında bolğanında maşıqtanğan Kenesarı swltan qazaq handığınıñ aumaqtıq twtastığın qalpına keltirudi bastı maqsatı twttı. Biraq otarşıldarğa qarsı birden soğıs bastağan joq. Birneşe ret diplomatiyalıq qadamdar jasadı. Imperator İ Nikolayğa, Orınbor, Sibir general-gubernatorlarına hat joldap, talaptar qoydı. Batıs Sibir general-gubernatorına eki jaqtıñ da halqınıñ jaymaşuaq ömir süruin tileytinin ayta kele: «Aqtau, Ortau, Qazılıq, Jarqayıñ, Obağan, Tobıl, Qwsmwrın, Ölkeyek, Toğızaqtan Jayıqqa deyingi jerler qazirgi patşanıñ twsında tartıp alınıp, qaptağan qamaldar twrğızıldı. Endi, mine, jerimizge kün sayın basa-köktep swğınıp, bekinister salıp, halıqtıñ zığırdanın qaynatıp otırsızdar. Bwlarıñız bizdiñ bolaşağımız üşin ğana emes, bügingi tirligimiz üşin de qaterli», – dep jazdı. İ Nikolayğa  joldağan alğaşqı hattarınıñ birinde öziniñ atası Abılay han zamanında eki el arasında beybit qatınas orın alğanın eske salıp, patşanı sol şaqtağı şekara ispetti mejege qayta oraluğa şaqırdı. «...Sizdiñ arğı babalarıñız ben meniñ atam Abılay patşalıq qwrğan uaqıttarda halıq beybit jäne tınış jağdayda ömir sürdi, onı eşkim bwzğan emes. Eki jaq ta özara sauda jasadı, bizdiñ jwrtımızğa eşqanday da salıq salınğan joq», – dey kele: «Al odan keyingi mezgilde bäri özgerdi, bizdiñ halqımızdan salıq jinala bastadı, halqımızğa basqa da türli tarşılıqtar jasaldı. Sizdiñ qarauıñızdağı tömengi basşılarıñız bwrınğı beybit kelisimdi bwzıp, bükil qazaq halqı Resey bodandığına qaradı dep jalğan körsetti, sonıñ saldarınan meniñ Abılay atama qarastı jerlerde segiz duan ornadı», –  dep habarladı. Sosın: «Bwl bizdiñ halqımız üşin öte qayğılı jağday, äsirese oğan salıq salınuı ökinişti-aq. ...bizdiñ halqımızdı sol bwrınğı küyinde qaldırıp, dalamızda ornalasqan segiz okrugtik duan men özge de mekemeleriñizdi joyuıñızdı swraymın», – dep mälimdedi.

Ozbır patşalıq jön sözge qwlaq asudı oyına da almaytın. Kenesarı swltan soğısqa dayındaldı. Orıstıñ  jäne özge de wlttardıñ şeberlerin tartıp, qaru-jaraq soğudı, tipti zeñbirek qwyudı da qolğa aldı. Köp wzamay köterilisşiler tuı astına Orta jüzdiñ arğın, qıpşaq, Kişi jüzdiñ şekti, tama, tabın, alşın, şömekey, jappas, jağalbaylı, tağı basqa rularınan, Wlı jüzdiñ üysin, dulat, basqa da rularınan Ağıbay, Iman, Basığara, Añğal, Janaydar, Jäuke, Swranşı, Bayseyit, Jolaman Tilenşiwlı, Bwqarbay, Mıñjasar, Saurıq, Toyşıbek, Bayzaq tärizdi batırlar bastağan 20 mıñğa juıq sarbaz jinaldı.  1841 jılğı qırküyekte üş jüzdiñ ökilderi Kenesarını qazaq halqınıñ hanı lauazımına sayladı. Sol jılı Kenesarı hannıñ äskeri Qoqan handığına qarap twrğan Sozaq, Jañaqorğan, Aqmeşit qamaldarın aldı. 1843 jılı Resey armiyasına jäne Resey jağındağı qazaq swltandarına birneşe ret oysırata soqqı berdi. Äsirese Orınbor jasağımen şayqas bir jwmağa sozıldı. 1844–1845 jıldarı azattıq köterilisi şırqau şegine jetti. Kenesarı han ordasın Jetisuğa köşirip, qırğız manaptarınan özine bağınuın talap etti. Alayda patşa äkimderimen qwpiya baylanısqan olar handı qolğa tüsirip, 1847 jılı öltirdi de, basın kesip alıp, orıs äkimşiligine jiberdi. Osı jılı qazaqtıñ patşalıq işindegi avtonomiyası ispetti soñğı memlekettigi (Bökey handığı) ömir süruin toqtattı, biraq Ordada han ornına tağayındalğan Uaqıtşa Keñes dep atalğan jaña äkimşilik handıq basqaru qwrılımın is jüzinde  revolyuciyanıñ alğaşqı jıldarına deyin saqtap keldi. Osı jıldardan patşalıq qazaq eliniñ Qoqan handığı qolastında jatqan oñtüstik ölkesin jaulap alu şaraların bastağan. 1864–1867 jıldarı Äulieata, Şımkent, Taşkentti bağındırğannan soñ, ölkedegi qazaqtıñ jer-suı men halqın imperiya qwramına qostı. Bölşektengen qazaq eli otarlıq qamıt kiip, imperiyanıñ birneşe guberniyası men oblıstarına qaratıldı. Halıqtıñ  memlekettilikten ayrılıp, täueldi, otarlıq jağdayda ömir süru kezeñi bastaldı.

(«Qazaq memleketi tarihına közqaras» kitabınan)

Beybit Qoyşıbaev

Abai.kz

 

16 pikir