Jwma, 3 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 453. Jazılğandar — 29. Qaytıs bolğandar — 3
Arılu 2431 8 pikir 21 Tamız, 2019 sağat 14:40

«Panfilov» qaşan «Orbwlaqqa» orın beredi?...

Iä, sözimizdiñ basın audanımızdıñ esimin ielengen «general Panfilovtan» bastayıq. Bwl esim bizdiñ audanğa 1942 jılı Wlı Otan soğısınıñ qızıp twrğan kezinde berilgen bolatın. Al, generaldıñ ömirbayanına kelsek – Panfilov Ivan Vasil'eviç 1893 jılı 1 qañtarda Saratov guberniyasınıñ Petrovsk qalasında ömirge kelgen. Anasınıñ erte qaytıs boluına baylanıstı sol qaladağı 4 klastıq uçilişeni de ayaqtay almay, eñbekke erte aralasuına tura keledi. Sodan 1915 jılı Ivan Vasil'eviç Reseydiñ imperatorlıq äskeri qızmetine şaqırıladı, 1917 jılğı Qazan töñkerisinen keyin äsker qatarınan bosap, 1918 jılı tuğan qalası Petrovskige qaytıp oraladı. Köp wzamay keñestik Qızıl Armiyağa qızmetke qabıldanıp äskeri ömiri qayta bastaladı. 

Birden, iske qızu aralasqan I.Panfilov Çehoslovak korpusı büligin basuğa, Ufa operaciyası men Caricın tübindegi wrıstardıñ bel ortasında jürip, odan Keñes-Polyak soğısına qatısıp közge tüskennen keyin, 1920 jılı Kommunistik partiya qatarına qabıldanadı. Keler jılı, yağni 1921 jılı äskeri qızmettegi eren erlikteri üşin «Qızıl jwldız» ordenimen marapattaladı. Bwdan keyingi jıldarı da äskeri qızmettegi eñbegi jemisti bolıp, 1939 jılı Brigada komandiri bolıp tağayındalsa, 1940 jılı 4-şi mausımda I.V.Panfilovqa general-mayor şeni beriledi.

Söytip, 1941 jılı 14 şildede Wlı Otan soğısındağı Keñes odağınıñ jüregi bolğan Mäskeu üşin şayqastağı orasan erlikterimen Keñes Odağın dür silkintken 316-şı diviziyanı jasaqtauğa bwyrıq aladı. Negizgi qwramı Almatı men Frunzeniñ (Bişkek), yağni, jergilikti qazaqtar men qırğız azamattarı boldı. Tarihtağı Panfilovşı 28 batırdıñ da dañqınıñ şıqqan kezi osı uaqıt edi. Mäskeu oblısınıñ Gusenevo selosında jaudıñ minometiniñ oğınan qaza tapqan I.V. Panfilovqa 1942 jılı, 12 säuirde keñes Odağınıñ Batırı atağı berildi. Mine, endi batır Panfilovtıñ atın wlıqtau, este qaldıru şaraları bastau aladı. Söytip, Keñes odağı köleminde 40-tan asa köşelerge esimi berilip, 5 jerge twğırlı eskertkişi (Mäskeu oblısı Gusenevo selosı, Almatı, Bişkek, Astana jäne Volokolamskide) ornatıladı. Jäne Qırğızstanda bir audan, Qazaqstanda 1 audan, 5 mektepke, onıñ 3-i Qazaqstanda, sonday-aq, Qostanay oblısındağı bir auılğa I.V. Panfilovtıñ esimi berilgen eken.

Biraq, bir ökiniştisi sol kezdegi osı diviziyada batal'on komandiri bolğan, közsiz erligimen Keñes Odağın moyındatqan, Kuba, Izrail' memleketteri qasterlep, ülgi twtatın B. Momışwlınıñ, soğıstıñ alğaşqı küninen bastap 1946 jılğa deyin Ukrainada eren erligimen atı añızğa aynalğan partizan Q.Qaysenov, wşqış T.Bigeldinov pen Reyhstagqa alğaş tu tikken R.Qoşqarbaev, t.b. köptegen jerlesterimizdiñ janqiyarlıq erlikteri osınday därejede däripteldi ma? Joq!... Minekey, ağayın bwdan biz keybir kökelerimiz auzınıñ suı qwrıp maqtaytın Keñes ükimetiniñ Patşalıq Reseydiñ otarşıldıq sayasatın jalğastıruşı birden-bir izbasarı bolğanın bayqaymız. Bir jağınan ol kezde Kommunistik partiyanıñ bar bilikti qolında wstap, qarsı kelgenniñ bäriniñ közin joyıp otırğan kezeñ boldı. Endi mine, ol qanşeñgel Qızıl imperiya kelmeske ketti, degenmen onıñ elesi bolğan «qwldıq psihologiya» bizdiñ sanamızda äli de saltanat qwrıp twr. Sol sebepti de Täuelsizdikten keyin 26 altı jıl ötse de äli audanımızdıñ atın, tarihı tereñ, batırlıq pen Otansüygiştiktiñ bağa jetpes belgisi, wrpaqqa wran bolğan «Orbwlaq» dep atay almay otırmız.

Al, Orbwlaq şayqası – qazaq halqı tarihındağı orasan zor tarihi erlik. Bwl şayqastıñ tarihi mañızı Qazaq-Joñğar soğısındağı Bwlantı men Añıraqaydağı wlı jeñistermen teñ därejede ekendigi jıldan-jılğa däleldenip keledi. Tarihşı I.E.Fişerden bastau alatın osınau alapat soğıs jayında orıstıñ – A.I.Levşin, I.YA.Zlatkin, V.A.Moiseev, qazaq ğalımdarı – S.Asfendiyarov, M.Tınışbaev, S.Seyfullin men qatar olardıñ izin jalğastıruşı – Q.Isabaev, B.Nwrjekewlı, J.Qorğasbektegi sındı alaştıñ ardaqtı jazuşıları qalam terbegen. Qazaqtıñ jaujürek 600 sayıpqıranınıñ közsiz erlikke barıp, Batır hontayşınıñ 50000 äskerine qasqayıp qarsı twruı, basqa birde-bir wlt tarihında kezdespeytin janqiyarlıq erlik! Jäne özinen 83 ese köp jaudıñ 10000 äskerin jer jastandıruın sözben beynelep aytu nemese jazu da mümkin emes...

Eger, Salqam Jäñgir bastağan qazaq äskeriniñ bas qolbasşısı Qostoqtı, şapıraştı Qarasay, arğın Ağıntay, dulat Jaqsığwl, Sırımbet, nayman Kökserek, suan Eltindi, wzınmwrt Wzaq, qoñırat Alatau, Qompay, Böde, Kişi jüzden Jiembet, Jalañtös, qañlı Sarbwqa jäne qırğızdan Köten, Tabay, t.b. jüzdegen erlerimizdiñ, tura kelgen ajalğa qaymıqpay qarsı twrğan has batırlarımızdıñ eren erligi bolmasa, bizdiñ atameken jau qolında qalar edi ğoy. Sizderge mıñ tağzım asıl tekti, asqaq armandı, tuğan jer men eldiñ qamın jep, keleşek wrpaq üşin janın da, qanın da ayamağan ardaqtı babalarım! Sonau, b.z.b däuirde Ğwn memleketiniñ negizin qalağan Möde Täñirqwttıñ «Jer – memlekettiñ negizi» degen qağidasın mıñdağan jıldar ötse de bizderge jetkizuşi, wlan – baytaq qazaq jeri men babalar amanatınıñ qorğauşıları bolğan – handarımız ben batır, bilerimizge mäñgilik qarızdarmız, ağayın!

Qazirgi tañda osınau babalar amanatınıñ igi isteriniñ jalğastıruşısı bolıp jürgen er – azamattarımız da birşama şaruanıñ basın qayırdı. Tarih şañına kömilip qalğan atalmış teñdessiz tarihtı jarıqqa şığarıp, däripteude qajımay qalam tartıp kele jatqan – B.Nwrjekewlı, Ä.Meñdeke, Ö.Ozğanbaev, M.Kaliev, Ä.Ärin, O.Asqar, J.Qorğasbektegi, E.Manapwlı, D.Beysenbekwlı men köptegen aqın – jazuşılarımız jäne marqwm audan äkimi bolğan Ä.Ibraymoldaev, t.b. eljandı azamattarımızdıñ eñbekteri erekşe atap öterlik. Nätijesinde, Orbwlaq şayqasınıñ 350 jäne 375 jıldığı Respublika köleminde atalıp ötip, ğılımi konferenciyalar ötkizilip, jinaq kitaptar şığarıldı. Sonday-aq, Panfilov audanınıñ ortalığı Jarkent qalasında Orbwlaq şayqası beynelengen «Wlı Jebe» attı ülken eskertkiş aşıldı.

Biraq, ökinişke qaray birşama jıldan beri köterilip kele jatqan bastamanıñ biri – batır babalarımızdıñ erligine qwrmet körsetip, jas wrpaqtı wltjandılıqqa tärbieleude ülken ıqpalı bolatın, önegeli istiñ biri audanımızğa «Orbwlaq» esiminiñ berilui äli de kenjelep qaluda. Sol üşin de häkim Abay aytqanday «Tolıq adam» bolu üşin ärkim öz boyındağı kemşiliktermen, pendeşilikpen küresui kerek degenindey, basqaşa aytqanda bir kündik qısqa ömir jaylı tüsinikten arılıp, keleşek, wrpaqtıñ da qamın oylağanımız abzal. YAğni, qwldıq sana-sezimge boy wrmay, wrpağımızdıñ özin qwldıq sanadan arıltıp tolıqqandı azamat sezindirip ösiru üşin tuğan jerdiñ, eldiñ tarihi ataularına asa män berip, öskeleñ jastarımızdıñ tärbiesine köp köñil böluimiz qajet-aq. Bwnday igi qadamdar bolaşaq wrpaqtıñ işki düniesi men ruhani qazınasınıñ artuına, wlttıq maqtanışqa bölenuine zor ıqpal eteri sözsiz. Ärine, memlekettik twrğıdağı mwnday is-şaralar adamğa psihologiyalıq jäne ruhani bostandıqtı sıylaydı. Är qazaq öz jeri, öz elinde ata-baba tarihımen maqtanıp, erkin jäne baqıttı ömir sürui kerek. Sebebi, bizdiñ wlttıq tarihımız jas wrpaq kie sanap ülgi alarlıqtay qasietti tarih! Mäselen, «Egemen Qazaqstan» gazetiniñ 2019 jıldıñ 22 aqpanındağı nömirinde Şığısımızdağı «Öskemen qalasında 35 köşe men 2 sayabaq jaña atauğa ie boldı» degen jañalıqtı oqıp, ondağı – äl-Farabi, Şäkärim, S.Nwrmağambetov, Ä.Qaşaubaev t.s.s. qazaq wlılırınıñ esimin körip quanıştan köñilim kökke bir eli jetpey qaldı. Ol ol ma, sol orısı qalıñ deytin Şığıs Qazaqstan oblısınıñ basşılığı Zıryan audanınıñ atauın Altay dep özgertip, köpşiliktiñ ıstıq ıqılasına bölendi. Öñir jwrtşılığı da bwl ataudı quana qabıldadı. Sonday-aq, Batıs Qazaqstan oblısınıñ äkimdigi de Zelenov audanın Bäyterek audanı dep özgertip, mäseleni oñınan şeşti. Endigi batıl qadam jasau kezegi Almatı oblısınıñ äkimdigine kelgen sıñaylı...

Bizdiñ öñirde de sonau «Orbwlaqtıñ 350 jıldığınan» bastalğan igi bastama öz märesine jeter degen oydamız. Sol üşin de tuğan jerimizdiñ töl atauı qayta jañğırıp, babalar ruhınıñ qwrmetine audanımız «Orbwlaq» atalar degen ümittiñ otı, elim degen är azamattıñ keudesinde laulap twr. Tek, Täñirim tilekti bersin, sol bir quanıştıñ şat-şadıman merekesinde amandıqpen jolıqqanşa, ağayın...

Qali Twrdığazıwlı, tarihşı

Jarkent qalası

Abai.kz

8 pikir