جۇما, 6 جەلتوقسان 2019
تالقى 1862 20 پىكىر 20 قاراشا, 2019 ساعات 11:29

قازاق ءالىپبيى جانە ونداعى ارىپتەردىڭ ورىن ءتارتىبى

«ادامنىڭ بۇزىلۋى ونىڭ ءتىلىنىڭ شۇبارلانۋىنان باستالادى» [ 1 ] دەمەكشى انا ءتىلىمىزدىڭ شۇبارلانعاننىڭ ۇستىنە شۇبارلانىپ بارا جاتقاندىعى ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ جانىنا قاتتى باتىپ جۇرگەنى بارىمىزگە بەلگىلى. الايدا، باسقا ۇلت تىلىندە ءتالىم-تاربيە الىپ، ۇلتتىق سالت-سانادان اۋىتقىپ بارا جاتقان، «ڭ» مەن «ع» عا ءتىلى كەلمەيتىن شالا قازاقتاردىڭ ويى باسقاشا. ولار انا ءتىلىنىڭ ايانىشتى حال-جايىنان مۇلدە حابارسىز دەۋگە بولادى. سوندىقتان ءتىل ماسەلەسىندەگى كۇردەلى تۇيىندەردى دەرەۋ شەشۋگە بەت بۇرۋ قاجەت بولىپ وتىر. مۇندا ەڭ الدىمەن ءتىل دىبىستارىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ قازاق ءتىلىنىڭ شۇبارلانىۋىنىڭ الدىن الۋدىڭ كىلتى ەكەندىگى انىق. سوندىقتان مەن قازىرگى قازاق تىلىندە قولدانىلىپ جۇرگەن ءتىل دىبىستارىن توپتارعا ءبولىپ قاراستىرۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. مەنىڭ تۇسىنىگىمشە قازىرگى قولدانىپ وتىرعان الىپبيدەگى جالپى قازاق ءتىل دىبىستارىن ءتولتۋما دىبىستار، قولدانبالى دىبىستار جانە كىرمە دىبىستار دەپ ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. ورىس تىلىمەن سالىستىرمالى تۇردە ءبىرىنشى توپقا قازاق تىلىندەگى مىنا ارىپتەر ءتولتۋما دىبىستارعا جاتادى. ولار: ءا، ءۇ، ءو، ۇ، ع، ق، ڭ .

قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق سىن-سىيپاتىن ايقىندايتىن ءتىل دىبىستارى ءتولتۋما دىبىستار دەپ اتالادى. بۇل ءتىل دىبىستارىن تاڭبالاعان  ارىپتەردى اعىلشىن ءتىلى مەن ورىس ءتىلى دىبىستارىمەن سالىستىرعاندا قازاق تىلىندەگى قولدانۋ اياسى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى بۇل ءتىل دىبىستارىنا قازىر الەمدە ۇستەمدىك قۇرىپ وتىرعان اعىلشىن ءتىلى مەن قۇلدىق سانامىزدى قۇرساۋلاپ كەلە جاتقانن ورىس تىلىندە ءدال كەلەتىن تۋرا دىبىستار جوق بولعاندىعى سەبەپتى، كومپيۋتەر ءتىلىنىڭ پەرنەتاقتاسىنان ورىن الا الماعان. سوندىقتان وسى ءبىر ءتولتۋما ءتىل دىبىستارىمىزدىڭ ماڭىزى قازاق تىلىندە مۇلدە كورنەكتىلەنبەي كەلەدى. ونىڭ مىسالى رەتىندە «ءا»-ءنىڭ ورنىنا «ە» نەمەسە «ە»-ءنىڭ، «ءو»-ءنىڭ ورنىنا «و»-نىڭ، «ع»-نىڭ ورنىنا «گ»-ءنىڭ، «ق»-نىڭ ورنىنا «ك»-ءنىڭ، «ڭ»-نىڭ ورنىنا «ن»-نىڭ، «ءى»-ءنىڭ ورنىنا «ي»-ءدىڭ، «ۇ»-نىڭ ورنىنا «ۋ»-دىڭ قولدانىلۋىن كولدەنەڭ تارتۋعا بولادى. سول سەبەپتى ءبىز قازاق تىلىندە ءوز ۇلىتىمىزعا عانا ءتان وزىندىك ەرەكشەلىگى بار وسى ءتولتۋما دىبىستارىمىزدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە تۇسىنىبەي تۇرىپ، ءتىل ماسەلەسىندەگى تۇيىنشەك تۇيتكىلدەردى شەشە المايتىندىعىمىز انىق. اسىرەسە، لاتىن جازۋىنا كوشكەندە وسى ءبىر ۇلتتىق ءتولتۋما دىبىستارىمىزدىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىن كەلەتىن جۋان، جىڭىشكە دىبىستاردىڭ دەربەس تاڭبالانۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. ويتكەنى بۇل ءتىل دىبىستارى انا ءتىلىمىزدىڭ ءمان-مايەگىن ايقىندايتىن باعدارشام ەكەندىگى ايدان انىق. 

ەكىنشى توپتاعى قولدانبالى ءتىل دىبىستارىنا مىنا ارىپتەر جاتادى. ولار: ا، ب، ۇ، ءى، س، د، ە، پ، گ، و، ش، ر، ل، ت، م، ن، ك، ز، ى، ج، گ، ۋ، ي

بۇل توپتاعى دىبىستار قازاق تىلىندە ەجەلدەن بار ءتىل دىبىستارى ەكەندىگى بەلگىلى. ولار دۇنيەدەگى باسقا دا ۇلتتاردىڭ تىلىندە دە كەزدەسەتىن، ورتاق دىبىستار بولعاندىقتان، ولار قازاق تىلىندە دۇرىس قولدانىلىپ كەلەدى. ولار قازاق ءتىلىنىڭ شۇبارلانىۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتە المايدى. سوندىقتان بۇل دىبىستار دۇنيەدەگى كوپتەگەن ۇلتتارعا ورتاق بولعاندىقتان، قولدانبالى دىبىستار دەپ اتالادى. قازاق تىلىندە قولدانىلاتىن بۇل دىبىستار توڭىرەگىندە داۋلى ماسەلە جوق دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى قولدانۋ اياسى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تىلدەردىڭ اۋماعىندا ولار ءوز مىندەتتەرىن وزگەرىسسىز ءارى ىقپالسىز ورىنداپ كەلەدى.

الايدا بۇلاردىڭ ىشىندە «ۋ» مەن «ي» دىڭ باسبۇزار، كەرباقپا بەلسەندىلىگى قازاق ءتىلىنىڭ ەملە ەرەجەسىنە ەرەكشە كەرى ىقپالىن كورسەتىپ كەلە جاتقاندىعى جاسىرىن ەمەس. قازاق تىلىندە «ۋ» مەن «ي» داۋىستى دىبىس بولماعاندىعى سەبەپتى، ولار قازاق تىلىندەگى داۋىستى دىبىستارمەن قوسىلىپ بارىپ بۋىن قۇراۋى كەرەك ەدى. بىراق ولار «جارتىلاي داۋىستى دىبىس» دەگەن جەلەۋمەن ءوز الدىنا داۋىستى دىبىستاردىڭ ءرولىن اتقارىپ كەلەدى. مىسالى: «ۋ» دەپ جازىلىپ جۇرگەن ءسوز ەملە ەرەجەسى بويىنشا «ۇۋ» بولىپ جازىلۋى كەرەك. سول سەكىلدى «ينە» دەپ جازىلىپ جۇرگەن ءسوز «ىينە» بولىپ جازىلۋى ءتيىس. «ەندەشە ي، ۋ تاڭبالارىنىڭ دىبىس قۇرىلىمى ىي، ءىي، ۇي، ءۇي دىبىستارىنىڭ تىركەسى دەپ قاراۋ كەرەك» [2, 72].  ويتكەنى قازاق تىلىندەگى بۋىندار داۋىستى دىبىسسىز قۇرالمايدى دەيتىن ءداستۇرلى ەرەجە بار. ونىڭ ۇستىنە بۇل ەكى دىبىس ورىس تىلىندە داۋىستى دىبىس بولعاندىقتان، ءوزىنىڭ سول بەلسەندىلىگىن قازاق تىلىندە كورسەتكىسى كەلەتىندىگى بەلگىلى بولىپ وتىر. سول سەبەپتى «ي، ۋ دىبىستارىنىڭ تابيعاتى مۇلدە بولەك، ولاردى ورىس تىلىنە عانا ءتان داۋىستىلار دەپ بىلگەن ءجون» [3, 36] دەگەن ۇستانىمدى الدىعا تارتۋدان باسقا امال جوق. تاعى ءبىر جاعىنان ورىس تىلىندە «ءۇ»، «ۇ» جانە «ءى» قاتارلى ءتىل دىبىستارى جوق بولعاندىقتان، ولاردىڭ ءرولىن اتقارعىسى كەلەتىن بۇل ورىس تىلىندىك سيپاتتاعى ءتىل دىبىستارى ءوزىنىڭ قولدانۋ اياسىنان اۋىتقىپ كەتكەندىگى بەلگىلى. سول سەبەپتى ءبىز قولدانبالى ءتىل دىبىسى قاتارىنداعى «ۋ» مەن «ي»-دىڭ قازاق تىلىنە بولعان كەرى ىقپالىنان ساقتاناتىن بولساق، وندا قازاق ءتىلىنىڭ شۇبارلانۋىنان امان قالۋىمىزعا بولادى. وكىنىشكە وراي، ءبىز اتالمىش شابۋىلشى ءتىل دىبىستارىنىڭ ىقپالىنان ساقتانۋدىڭ ورنىنا تىلىمىزدەگى «ۇ»، «ءى» سىندى بەلسەندى داۋىستى دىبىستارىمىزدى ىعىستىرىپ شىعارىپ، ولاردى سول داۋىستى دىبىستاردىڭ ورنىنا قولدانىپ ءجۇرمىز. بۇل ءبىزدىڭ ورىس ءتىلىنىڭ بەتىنە قاراپ، جالتاقتاۋدان ارى اسا الماي جۇرگەن جالتاقوي تۇسىنىگىمىزدەن تۋىنداعان قۇلدىق ساناعا باعىنىشتى ساياساتىمىزدىڭ ناتيجەسى دەۋگە بولادى. سوندىقتان لاتىن الىپبيىنە كوشكەن كەزدە ءدال وسىنداي  ورنى تولماس، وكىنىشتى قاتەلىكتەرىمىزدەن تەرەڭ ساباق الۋعا تۋرا كەلىپ وتىر.

ال ءۇشىنشى توپتاعى كىرمە دىبىستارعا مىنا بوگدە، كەلىمسەك ارىپتەر جاتادى. ولار: يا، يۋ، ح، ھ، ۆ، ف، يو، ە، شش، تس، چ، ي، ،  

باسقا ۇلتتاردىڭ ءسوزىن ءوز قالپىندا وزگەرتپەي جازۋ ءۇشىن ساياسي ۇستەمدىكتىڭ ماقساتىمەن تىلىمىزگە سۇعىنىپ كىرگەن ءتىل دىبىستارى كىرمە دىبىستار دەپ اتالادى. كىرمە دىبىستاردىڭ ىشىندەگى «يا»،  «يو» جانە «يۋ» قاتارلى دىبىستاردىڭ ماعىناسىن «يا»، «يو»، «يۋ» دەپ جازىپ بەينەلەۋگە بولاتىندىقتان، بۇلار قازاق تىلىندە باسى ارتىق دىبىستار ەكەندىگى بەشەنەدەن بەلگىلى. قىسقاسى «يۋ، يا، ۋ، ي تاڭبالارى دىبىس ەمەس، دىبىس تىركەسىنىڭ سۋرەتى» [4, 243]. ولار قازاق تىلىندە جاپونءۇندى حالىقتارىنىڭ بۋىن جازۋى سەكىلدى قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. «ۆ»، «ە»، قاتارلى دىبىستار بولسا قازاق تىلىندە مۇلدە جوق دىبىستار. ال ف، چ، شش جانە تس ارىپتەرىن قولدانىپ جازىلاتىن سوزدەر شەت ەل تىلىنەن كىرگەن وتە از سانداعى سوزدەر، اسىرەسە، ورىس تىلىنەن كىرگەن سوزدەر بولعاندىقتان، ولاردىڭ ورنىنا پ، ش، س قاتارلى قولدانبالى دىبىستاردى ىستەتەتىن بولساق، سول شەت تىلىنەن كىرگەن سوزدەردىڭ ماعىناسى مۇلدە وزگەرمەيدى ءارى ولار قازاق ءتىلىنىڭ ەملە ەرەجەسىنە باعىنىپ جازىلادى دا ۇلتتىق ءتىل بولمىسىمىزعا تەز ارادا ۇيلەسىپ، ءسىڭىسىپ كەتەدى. بۇدان تىس «ي» مەن «ي» ءارىبىنىڭ ورىس تىلىندە ۇزىن، قىسقا دەگەن ايىرماشىلىعى بولسا بولار-اۋ، بىراق قازاق تىلىندە ەشقانداي ايىرماشىلىعى جوق ەكەندىگىنە كۇمانىمىز بولماسا كەرەك. ەندى مىنا ءبىر جۋان بەلگى، جىڭىشكە بەلگى دەپ اتالاتىن «»، «» قاتارلى وسى ءبىر دىبىستىق تاڭبالاردىڭ قازاق تىلىنە نەندەي كەرەگى بار ەكەندىگىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ۇلتتىق ارىمىزعا سىن. بۇنىڭ ىشىندە ف، ح ارىپتەرى 1938 جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنسە، قالعان 10 ءارىپ 1940 جىلى ورىس گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن الىپبيگە كوشكەندە قابىلدانعان بولاتىن. بۇل ارىپتەر ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى بۇزباي، ياعني تۇپنۇسقاسىنا جاقىنداتىپ قولدانۋ ءۇشىن الىنعان. وسىعان بايلانىستى ن.ءۋاليۇلى بىلاي دەيدى: «الىپبيدەگى ارىپتەردىڭ سانى شامادان تىس كوپ بولۋى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان وقۋشىلارىمىزعا دا وڭاي تيمەيدى. انا ءتىلىنىڭ دىبىستارىن بەينەلەيتىن ارىپتەردى مەكتەپكە كەلگەن بالدىرعاندارىمىز دىبىسقا (ۋاجگە) سۇيەنىپ، تەز ۇيرەنىپ الادى. ءسويتىپ دىبىس پەن ءارىپتىڭ بايلانىسى وقۋشى ساناسىندا بىلىمگە اينالادى. ال ، ، تس، شش، ءتارىزدى تاڭبالاردىڭ دىبىستىق ءۋاجى بولماعاندىقتان، جاتتاپ الۋىنا تۋرا كەلەدى. قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس جۇيەسىنە قاتىسسىز ارىپتەردى جاتتاۋ ميعا سالماق تۇسىرەدى» [ 5 ]. ونىڭ ۇستىنە كيريلشە جازۋىنا نەگىزدەلگەن ءالىپبي قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىن كەمەلدى ەتىپ كورسەتە الماعاندىقتان ونىڭ ورفوگرافياسىن كۇردەلەندىرە تۇسەتىندىگى بەلگىلى. بۇل ارادا ءبىز «حVII ع دەيىن ورىس گرافيكاسىن دا دا، تىلىندە دە چ، شش، تس، ح، ە دىبىستارى بولماعانىن، تەك 1760 جىلى كىرمە سوزدەردە ايتىلعانى ءۇشىن الىنعانىن ەسكەرسەك،» [4, 341] ورىستاردا دا كىرمە دىبىس ماسەلەسى از بولماعانىن بايقاۋعا بولادى.

كىرمە دىبىستاردىڭ ىشىندە قازاق تىلىنە يسلام ءدىنىنىڭ كىرۋىمەن بىرگە كىرگەن «ح» ءارىپى ءبىراز داۋ تۋدىرۋى مۇمكىن. ول تىلىمىزگە ءسىڭىپ كىرىپ، تۇراقتى تۇردە قالىپتاسىپ قالعاندىعى راس. الايدا، ونىڭ قازاق تىلىندەگى سوزدەردى جازۋدا قولدانۋ اياسى وتە تار. حات، حالىق، حان دەگەن سياقتى ساۋساقپەن سانارلىق سوزدەردى جازۋ ءۇشىن عانا قولدانىلادى. ءبارىبىر ءبىز بۇل دىبىستاردى كومەكەيمەن دىبىستاپ، اراب بولىپ كەتپەگەن سوڭ، ونىڭ ورنىنا ءوزىمىزدىڭ ءتولتۋما دىبىسىمىز «ق» - نى پايدالانساق، ءسوز ماعىناسىندا مۇلدە وزگەرىس بولمايدى. سول سياقتى «ھ» دىبىسىنىڭ ماسەلەسىن دە وسى جولمەن شەشۋگە بولادى. ويتكەنى بۇل دىبىس قولدانىلىپ جازىلاتىن سوزدەر دە كوپ ەمەس. سوندىقتان ءوز باسىم وسى «ح»، «ھ» ارىپتەرىنىڭ قازاق تىلىندە باسى ارتىق ارىپتەر ەكەندىگىن باسا ايتقىم كەلەدى. ونىڭ ەسەسىنە ءبىز جاڭا لاتىن جازۋىن جاساعاندا ءتولتۋما دىبىسىمىز «ق» ءارىپىنىڭ ورنىنا قولدانىلاتىن دىبىستىق تاڭبانى مىقتاپ ويلانۋىمىز كەرەك. ويتكەنى، «ق» دىبىسى حالىقارالىق ءتىل بولىپ تۇرعان اعىلشىن تىلىندە «ك» بولىپ دىبىستالىپ ءجۇر. «قازاق» دەگەن قاسيەتتى اتى-ءجونىمىز «كازاك» بولىپ جازىلىپ تا ايتىلىپ كەلەدى. ەگەر لاتىن الىپبيىنە كوشكەن جازۋىمىزدا «قازاق» دەگەن ۇلى اتاۋدى ءدۇرىس جەتكىزە الاتىن دىبىستىق تاڭبا دۇنيەگە كەلسە، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ال، قالعان كىرمە ارىپتەردىڭ قازاق ءتىلى ءۇشىن ەشقانداي دا قاجەتى جوق. ولاردىڭ ورنىنا قولدانىلاتىن ارىپتەرىمىزدىڭ ۇپايى تۇگەل. 

كىرمە ارىپتەر ارقىلى ۇلتتىق تىلگە شابىۋىل جاساۋ قىتاي قازاقتارىنىڭ جاڭا جازۋعا كوشۋ ناۋقانى كەزىندە دە zh, ch, sh قاتارلى ءتىل دىبىستارىن قازاق الىپبيىنە كۇشتەپ ەنگىزۋ ارقىلى ءوزىنىڭ ۇستەمدىگىن ءبىر كەزدە ەداۋىر جۇرگىزگەن بولاتىن. الايدا ول ناۋقاننىڭ رەفورما قارساڭىندا باتىل قادامعا تاپ بولىپ، توتە جازۋدى قولدانۋ ۇردىسىمەن اياقتالعانى بەلگىلى. ال ورىس تىلىندەگى يا، يۋ، يو، ە قاتارلى دىبىستار ورىس تىلىندە وتە ماڭىزدى ورىنعا يە داۋىستى دىبىستار بولعاندىقتان، وتارشىلدىق ساياسات كەزىندە قازاق تىلىنە ولاردى ماقساتتى تۇردە تىقپالاپ كىرگىزىلگەندىگى ايدان انىق. بۇدان تىس ورىس تىلىندە داۋىستى دىبىس بولىپ كەلەتىن، ال قازاق تىلىندە جاي داۋىسسىز دىبىس بولىپ تابىلاتىن «ۋ» مەن «ي»-دىڭ قازاق تىلىندەگى ىقپالى مەن ءرولىن ارتتىرۋ ارقىلى دا وتارشىلدىق ساياسات انا ءتىلىمىزدىڭ بەت-بەدەلى مەن ەرەكشەلىگىنە قول سۇعىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. بۇعان «و» دىبىسىنىڭ بىردە «و»، بىردە «ا» بولىپ وقىلۋىن قوسىڭىز. سوندىقتان ءبىز بالاباقشادان باستاپ انا ءتىلىمىزدىڭ ءتولتۋما دىبىستارىن جاس ۇرپاقتارىمىزدىڭ ساناسىنا قۇيۋمەن بىرگە كىرمە دىبىستاردىڭ دا زيانى مەن ىقپالىن ولارعا ناقتىلى دالەلدەر ارقىلى ءتۇسىندىرۋىمىز قاجەت ءارى لاتىن جازۋ ۇلگىسىنە كوشكەندە بۇل پالە-قازالاردان ادا-كۇدە ارىلۋىمىز كەرەك. ويتكەنى «قازاق جەرىن وتارلاۋ 18-عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن ەرەكشە قارقىنمەن، ءتۇرلى «ديپلوماتيالىق» بايلانىستاردىڭ قات-قابات قالتارىستارىندا قالىپ قويعان سۇرقيا ساياسات ارقىلى جۇزەگە استى. ورىستار ايلا-شارعىنىڭ بارلىق ءتۇرىن قولداندى. سونىڭ ءبىر ۇلكەن باعىتى – الدىمەن مۇسىلماندىق ءداستۇردى وقىتاتىن مەكتەپتەردى جويىپ، ورىس ءالىپبيىن ەنگىزۋدى باستى تالاپ ەتىپ قويدى» [6, 49]. ەكىنشى ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ورىستار قازاق قوعامىندا جانە تۇركى تىلدەس حالىقتارىندا بولىپ جاتقان ءارتۇرلى كوزقاراستى بايقاعان ورىس ميسسيونەرلەرى بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ مادەني، رۋحاني قۇندىلىقتارىن جويۋ ءۇشىن، سونىمەن بىرگە تىلدىك بولمىسىن قۇرتۋ ءۇشىن ساياسي استارمەن «اراب جازۋى قولايسىز»، «قازاق جانە باسقا تۇركى تىلدەرىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىن بەرۋگە يكەمسىز» دەگەن جەلەۋمەن ورىس گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءالىپبيىن جانە وقۋلىقتارىن شىعارا باستايدى. ولار ورىس جازۋىنا كوشۋدى ناسيحاتتاۋدى ورىسشا وقىعان قازاق جاستارى ارقىلى جۇرگىزۋدى كوزدەدى. وتكەن عاسىرلارداعى ءدال وسىنداي وتارلاۋ ساياساتى بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك العان جاڭا عاسىرىمىزدا دا داۋرەندەپ تۇر دەۋگە بولادى. سوندىقتان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا قازاق تىلىنە «ۆ» دىبىسىن كىرگىزەيىك نەمەسە «ف» دىبىسىن كىرگىزبەسەك ءتىلىمىز قاران قالادى، «ح» دىبىسىنان ايرىلساق قازاق ءتىلى ءتىل بولمايدى دەيتىن كەراناۋ ورىستىق ساناداعى جىمسىمالىقتان ەرەكشە ساق بولۋىمىز قاجەت.

ءالىپبي ماسەلەسىندە شەشىلۋى قيىن بولىپ وتىرعان كەدەرگىلەر جەتەرلىك. قازىرگى قازاق ءتىلى جازۋىنداعى ورفوگرافيانىڭ كۇردەلى ەكەندىگىندە داۋ جوق. ال كۇردەلى ورفوگرافيا ورفوەپياعا، ايتىلىمعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىندىگى ءسوزسىز. سول سەبەپتى دە جاستارىمىزدىڭ سويلەۋ مانەرى وزگەرىپ بارادى.  قازاقتىڭ جالپاق ءتىلى جويىلۋ الدىندا تۇر. مۇنىڭ سەبەبىن ءا.جۇنىسبەكءتىڭ قازىرگى ءالىپبيىمىزدى «قازاق ءالىپبيى» دەپ اتاۋدىڭ ەش رەتى جوق دەگەن سوزىنەن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ويتكەنى ول قازىرگى ءالىپبيىمىزدى بۇل «قازاق ءالىپبيى» ەمەس، «قازاق-ورىس ءالىپبيى»، تىپتەن اقيقاتىن ايتىپ «ورىس-قازاق ءالىپبيى» دەسە دە بولادى، - دەگەن ەدى [ 5 ]. 

ناقتىلاپ ايتقاندا، ورىس تىلىمەن قازاق ءتىلى ورتاسىنداعى عاسىرلىق «سوعىس» ەڭ الدىمەن وسى ەكى تىلدەگى ءا، ءۇ، ءو، ۇ، ءى سىندى داۋىستى دىبىستار مەن  ع، ق، ڭ قاتارلى ءتولتۋما دىبىستار ورتاسىنداعى عاسىرلىق سوعىس ەكەندىگى ايدان انىق. بۇل «سوعىستى» اياقتاۋ ءۇشىن ءبىز لاتىن الىپبيىنە كوشۋىمىز كەرەك. كوشپەگەن كۇننىڭ وزىندە، كىرمە دىبىستاردان قۇلانتازا ايىعۋىمىز ءتيىس. ول ءۇشىن الدى-الدىمىزعا تارتپاي، انا ءتىلىمىزدىڭ دىبىستىق جۇيەسىنەن اۋىتقىمايتىن، ەرەجەلەرى كەمەلدى، ءالىپبيى ۇلتتىق دىبىستار نەگىزىندە كورنەكتىلەنگەن جازۋ ءتۇرىن قالىپتاستىرا الساق،  وندا ۇلتىمىز ءۇشىن زور تابىس بولار ەدى. ءبىز لاتىن الىپبيىنە كوشكەندە تومەندەگى مىنا تۇيىندەرگە باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك سەكىلدى:

كىرمە ارىپتەردەن ادا-كۇدە ارىلۋىمىز كەرەك.

«ءبىر دىبىس – ءبىر ارىپتىك» ەرەجەنى قاتاڭ ساقتاۋىمىز ءتيىس.

دىبىستاردى تاڭبالاعاندا تاڭبانىڭ قوسارلانۋى جانە استى، ءۇستى بەلگىلەرى بولماۋى شارت. 

اسىرەسە، سالىستىرمالى تۇردەگى ۇلتتىق ءتولتۋما دىبىستاردىڭ تاڭباسىن جان-جاقتىلى ويلانىپ، تۇراقتاندىرۋىمىز قاجەت. 

ۇلتتىق دىبىستارىمىزعا تاڭبا ويلاستىرعان كەزدە ءدال قازىرگى كەزدە پەرنەتاقتادا بار لاتىن ارىپتەرىن قولدانۋدى نەگىزگە الۋىمىز ءتيىس.

سونىمەن بىرگە لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا ونىڭ ەملە ەرەجەسىن ايتىلىم نەگىزىندە قازاقتىڭ جالپاق ءتىلى تۇرعىسىنان تۇراقتاندىرۋىمىز كەرەك. ويتپەگەندە جاڭا الىپبيگە كوشكەندىگىمىز بوس ءسوز بولىپ قالادى. ول ءۇشىن تومەندەگى مىنا تۇيىندەرگە باسا نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلەدى:

«قازاق تىلىندە داۋىستى دىبىسسىز بۋىن قۇرالمايدى» دەيتىن ەرەجەگە قاتاڭ باعىنۋ كەرەك.

كىرمە سوزدەردى قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس ۇندەستىگى بويىنشا انا ءتىلىمىزدىڭ مانەرىنە بەيىمدەپ جازۋ ءتيىس.

سوزدەردى ايتىلىمى بويىنشا جازۋ كەرەك.

«ۋ»، «ي» قاتارلى دىبىستاردى جارتىلاي داۋىستى دىبىس دەگەن مارتەبەسىنەن ايىرىپ، ولاردىڭ ەملە ەرەجەلەرىنە وزگەرىس ەنگىزۋ ءتيىس. 

وڭىرلىك سيپات الاتىن گورلىق تەرميندەردى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ قاجەت.

«ۇلكەن»، «كۇشتى» دەگەن سياقتى سوزدەردىڭ ادەبي جانە عىلىمي تىلدە بەتالباتتى قولدانىلۋىنا تىيىم سالاتىن ەرەجەلەر ازىرلەۋ كەرەك.

ورىس ءتىلىنىڭ اسەرىنەن بۇزىلا باستاعان كەيبىر گراماتيكالىق جۇيەلەرىمىزدى ساۋىقتىرۋىمىز لازىم.

ەگەر ءبىز شەت تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى ءوز تىلىمىزگە بەيىمدەمەي، جاساندى جازىلىم ەرەجەلەرىنە بوي الدىراتىن بولساق، وندا قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق مانەردەگى فونەتيكالىق زاڭدىلىعى بۇزىلادى دا ول سينگارمونيزيم مەن ورفوگرافياعا جانە ايتىلىمعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. 

ۇلت ۇستازدارىمىزدىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنۇلى 1914 جىلى «قازاق» گازەتىنە: «…قازاقتى ورىسقا اۋدارامىز دەگەن پىكىر ءبارىن ءبۇلدىرىپ وتىر. شكولدار قازاق ءتىلىن جوعالتىپ، ورىس تىلىنە تۇسىرەمىز دەيدى. سول ءۇشىن بالالار ورىس ارپىمەن وقىسىن دەيدى… حۇكمەتكە كەرەگى مەملەكەتتەگى جۇرتتىڭ ءبارى دە ءبىر تىلدە، ءبىر دىندە، ءبىر جازۋدا بولۋ، ال حالىققا كەرەگى – ءوز ءدىنى، ءتىلى، جازۋىنىڭ ساقتالۋى» [ 5 ] – دەپ، انا ءتىلىنىڭ ماسەلەسىن اشىنا ايتقان بولاتىن. الاش ارىستارى ءبىر عاسىردىڭ الدىندا انا ءتىلى ءۇشىن وسىلاي  شىر-پىر بولعاندا، ءبىز ەگەمەندى ەل قۇشاعىندا نە ءۇشىن ءتىل ماسەلەسىنە وتە سالعىرت قاراپ وتىرمىز؟!  ارينە، بۇل ەرەكشە ويلانىپ-تولعانۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە. قىسقاسى، «ورىس گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن الفاۆيت قازاق جازۋىن بۇدان بۇرىن ءارىپتىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى بولىپ كەلگەن قيىنشىلىقتان ءبىرجولاتا قۇتقاردى» [7, 435] دەيتىن جالپاقشەشەيلىكتەن ادا-كۇدە ارىلۋىمىز كەرەك.

قازاق تىلىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە «ى» داۋىستى دىبىسىنىڭ قازاق الىپبيىندەگى ورنى مەن ءرولى ماسەلەسى. «ى» دىبىسى ازيا حالدىقتارىنىڭ، اسىرەسە، قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق تاڭبالارىنىڭ ۇيىتقىسى دەۋگە بولادى. ويتكەنى بۇل دىبىس «ءتىل ورتاسى ەزۋ فونەماسى. ول ءتىل ۇشىنىڭ استىڭعى قىزىل يەككە نىق ءتيىپ، اۋىز قۋىسىنىڭ تار اشىلۋىنان جاسالاتىن جۋان (گۋتتۋرال) داۋىستى قىساڭ دىبىس» [8, 30] بولعاندىقتان، ونىڭ قازاق تىلىندەگى ورنى مەن ءرولى ەرەكشە. ولاي بولاتىن سەبەبى – «ى» داۋىستى دىبىسى تىلىمىزدە بار 19 داۋىسسىز دىبىستىڭ 15 داۋىسسىزىمەن ۇيلەسەدى دە، داۋىستى دىبىستاردىڭ ىشىندەگى ەڭ بەلسەندىسى بولىپ كوزگە تۇسەدى. سونىمەن بىرگە ءبىز داۋىسسىز دىبىستارىمىزدى اۋىز قۋىسىنان شىعارۋدا ول كەم بولسا بولمايتىن ەڭ ماڭىزدى داۋىستى دىبىس. 19 داۋىسسىز دىبىسىمىزدىڭ باسىم بولىگى مۇلدە «ى» داۋىستى دىبىسىسىز ايتىلمايدى دا، وقىلمايدى. بۇل ايتقان ءۋاجىمىزدى تومەندەگى كەستەدەن ايقىن اڭعارۋعا بولادى.

قازاق تىلىندەگى «ى» داۋىستى دىبىسىنىڭ تىلىمىزدەگى داۋىسسىز دىبىستارمەن ۇيلەسۋ كەستەسى:

داۋىسسىز دىبىستار «ى» داۋىستى           دىبىسى
ن نى
ل ىل
ز زى
ر ىر
س سى
ش شى
ي
م مى
ۋ
پ پى
ت تى
ڭ ىڭ
ق قى
ك
ج جى
ع عى
ب بى
د دى
گ
جالپى 15

ەندەشە ءبىز نە ءۇشىن «ى» دىبىسىنان قاشقالاقتايمىز؟ ونىڭ دالەلى رەتىندە كوپتەپ مىسال كەلتىرۋگە بولادى. «كادر» دەگەن سوزدەگى «د» مەن «ر»-دىڭ ورتاسىنداعى «ى» دىبىسى قايدا؟ سول سەكىلدى جانر دەگەن سوزدەگى «ن» مەن «ر» دىڭ ورتاسىنداعى «ى» دىبىسى دا ۇمىت قالىپ كەلەدى. سماقوۆ، سماعۇل، سلامحات دەپ جازىلىپ كەلە جاتقان ادام اتتارى سىماقوۆ، سىماعۇل، سىلامحات بولىپ، «ى» دىبىسى قوسىلىپ جازىلۋى ءتيىس ەدى. ءتىپتى “قازاقستان دەگەن اتاۋعا قازاقتىڭ جالپاق ءتىلى بويىنشا «ى» دىبىسى قوسىلىپ، «قازاقىستان» بولىپ جازىلۋى كەرەك بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە «قازاق تىلىنە اراب، پارسى تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەر از ەمەس. ال «ى» ءارپى ولاردى قازاقىلاندىرۋدا ەلەۋلى قىزمەت اتقارادى. مىسالى، قازاق تىلىندەگى ىزا، ارابشا يزا. ىقپال (ارابشا – ەقبال), ىقتيمال (ەحتيمال), ىقتيار (ەحتيار), ىقتيات (ەحتيات), ىقىلاس (ەحلاس), ىنتازار (اەنتيزار), ىرىس (ەرس), ىسىراپ (ەسىراف) جانە ت.ب. ال قازاقشا «ىم-جىمى، ىمى-جىمى ءبىر» دەگەن سوزدەر پارسىشا «ءھام-دجۇرم، ىمىرا-ءھامراي» بولىپ ايتىلادى. مىنە، بايقاپ وتىرعانىمىزداي، اراب-پارسى سوزدەرى قازاق ءتىلىنىڭ ۇندەستىك زاڭىنا باعىنىپ، سوزدىك قورىمىزدى بايىتىپ وتىر. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ اۋىزەكى ايتىلىپ، ءتىلىنىڭ اۋەزدىلىگى ساقتالعاندىقتان، وسىلاي بولىپ قالىپتاسقانى ءمالىم» [ 9 ]. سوندىقتان قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ ءداستۇرلى دامۋ ارناسىمەن دامۋى كەرەك ەدى. بىراق ورىس الىپپەسى نەگىزىندە جاسالعان قولدانىستاعى ءالىپبيىمىز وعان مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. بۇل ارادا كورنەكتى ءتىل عالىمى، قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز جاناشىرى جۇنىسبەك ءالىمحاننىڭ مىنا ءبىر پىكىرىن كولدەنەڭ تارتساق جەتكىلىكتى «قىساڭ «ى» داۋىستىسىن جازبايىق دەگەن ۇسىنىس سوناۋ 20-30 جىلدارى دا ۇسىنىلعان بولاتىن. سوندىقتان جاڭالىق ەمەس. مەنىڭ ويىمشا قازاق (تۇركى) ءتىلى ءۇشىن داۋىستىنى ءتۇسىرىپ جازۋ دەگەن بولمايدى: ءسوزدىڭ مورفەم قۇرامى مەن بۋىن قۇرامى بۇزىلادى، تاسىمال جىگى بۇلىنەدى. سونان سوڭ داۋىستىنى ءتۇسىرىپ جازۋ ادىستەمەلىك تۇرعىدان ءتيىمسىز، جاڭىلتپاش ەرەجەلەر كوبەيىپ كەتەدى. جالپى، داۋىستىنى ءتۇسىرىپ جازۋ ارقىلى تاڭبا مەن قاعاز بەتىن ۇنەمدەيمىز دەگەن پىكىر دۇرىس ەمەس. ەملە-ەرەجە ۇنەم ءۇشىن ەمەس، ءتىلدىڭ ايتىلىم ۇلگىسىن دۇرىس ساقتاۋ ءۇشىن قۇراستىرىلادى. جانە دە ءبىر عانا «ى» داۋىستىسىن قىسقارتۋدان ۇنەم بولمايدى. ەگەر «ى» داۋىستىسىن قىسقارتىپ جازاتىن بولساق، وندا سول توپتاعى ءى، ۇ، ءۇ داۋىستىلارىن دا قىسقارتۋ كەرەك. ەگەر ولاي جاسايتىن بولساق، وندا قاي ءسوزدىڭ قالاي وقىلاتىنى بەلگىسىز، بىلىق-شىلىق ەرەجە سوندا پايدا بولادى» [ 10 ]. 

اقىن، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ولگا شيلەنكو دەگەن ازاماتشا «ى» دىبىسى قازاق تىلىندە جوق دەگەن ءۋاج ايتقانى بەلگىلى. ونىڭ ويىنشا، «ى» ءارپى تەك لاتىن الىپبيىندەگى ارىپتەرىمەن ايتىلىپ، قىسقا عانا قايىرىلاتىن دىبىس. ونىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى وسىنداي ىلگەك-قارماق، سىزىقشا سياقتى وزگەشە ارىپتەر وتە ۇسقىنسىز. ەگەر لاتىنشاعا ەنسە، مۇنىڭ ءبارى سىمباتتى بولىپ كەتەر ەدى» دەپ قيالدايتىن كورىنەدى. ال ماقسۇت ورازاي دەگەن ازامات «قازىرگى ءالىپبي قازاق ءتىلى دىبىستارىن تولىق قامتيدى، تەك قازىرگى «ى» ءارپى ورنىنا قولدانىلسىن، ال ورىس تىلىندەگى اپوستراف ءۇشىن (نوقات بەلگىسى) قولدانايىق دەيدى. ورىس تىلىندە ونداي سوزدەردىڭ ۇزىن-ىرعاسى 40-تان اسپايتىنىن العا تارتادى (ازيا تايمس قازاقستان، 2012.07). اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءوزىنىڭ ءتىل جونىندەگى ەڭبەكتەرىندە جۇرتشىلىقتى «ى» دىبىسىنىڭ قازاق تىلىندە جوق ەكەندىگىنە يلاندىرماق بولادى. ناقتىراق ايتقاندا، «زولاتايا لاتىن» اتتى كىتابىندا ول اۋىزشا «ى» دىبىسىنىڭ كەرەگى جوق، تەك جازعاندا عانا ەسكەرىلەدى دەگەن پىكىرىن قازاق تىلىنە تىقپالايدى [ 9 ]. 

مىنە، وسى سەكىلدى ورىس ءتىلدى قالامگەرلەر مەن باسىلىمدار «ى» دىبىسى جونىندە قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا كەرەعار پىكىرلەر توپتاپ، ورىس ءتىلىنىڭ ىڭعايى بويىنشا قازاق تىلىنە رەفورما جاساعىسى كەلىپ ءجۇر. بۇل تۇردەگى بۇرمالاۋدىڭ  قاراعاندىنى «كاراعاندا» دەپ جازىپ، الماتىنى «الما-اتا» دەپ تاڭبالاۋ ارقىلى ناتيجە بەرىپ جۇرگەنى دە جاسىرىن ەمەس. بۇعان ولجاس سۇلەيمەنوۆ سەكىلدى كوسموپوليتتەردىڭ ءبىر اتاۋدى قوس تىلدە اتاۋ حالىقتى كەمسىتپەيدى، قەرىسىنشە ونىڭ مادەني ورەسىن كوتەرەدى دەپ ءۋاج ايتۋىنىڭ ءوزى دەمەۋ بولىپ تۇرعان سەكىلدى.

بۇل ارادا ەرەكشە ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە، قازاق تىلىندەگى بۋىنداردىڭ قۇرىلىمى ماسەلەسى. بۋىن سويلەۋ مۇشەلەرىنىڭ تۇتاستاي قيمىلىنان پايدا بولاتىن ءبىر نەمەسە بىرنەشە دىبىستىق تىركەس ەكەندىگىن ءبارىمىز بىلەمىز. الايدا ءبىز قازىرگى قولدانىستاعى ورىس ءالىپبيى نەگىزىندە جاسالعان ءالىپبيدىڭ جاساندى ەملە ەرەجەلەرىنە باعىنىپ، بۋىنعا ءتان مىنا ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرمەيتىن سەكىلدىمىز. داۋىستى دىبىسسىز بۋىن قۇرالمايدى. داۋىستى دىبىستىڭ ءبىر ءوزى بۋىن قۇراي الادى. ال داۋىسسىز دىبىستار بۋىن قۇراي المايدى. تىلىمىزدەگى بايىرعى سوزدەر، سونداي - اق بۋىندار قاتار كەلگەن ەكى داۋىسسىزدان باستالمايدى. (سقاق - ىسقاق، سلانوۆ - سىلانوۆ) دەگەن سەكىلدى ۋاجدەردىڭ ءبارى «قازاق تىلىندەگى داۋىستى دىبىستاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ولاردىڭ بۋىن قۇرايتىندىعى دەدىك. دەمەك سوزدە قانشا داۋىستى دىبىس بولسا، سونشا بۋىن بولادى»  [11, 43] دەگەن پىكىرگە سايادى. 

قازاق تىلىندەگى دىبىستاردىڭ داۋىستى دىبىستار مەن داۋىسسىز دىبىستاردان قۇرام تاباتىندىعى بارىمىزگە بەلگىلى. الايدا ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسۋ زاڭدىلىعىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. بۇل ءتۇيىندى ورتاعا قويۋدىڭ الدىندا باسىن اشىپ الاتىن ءبىر ماسەلە بار. ول قازاق تىلىندەگى داۋىستى دىبىستاردىڭ سانى ماسەلەسى. «قازاق تىلىندە 12 داۋىستى دىبىس بار. ولار ا، و، ە،  ءا، ءى ۇ، ءۇ، ءو، ى، ي، ۋ، ە.» قاتارلىلار [12, 12]. قازاق تىلىندەدەگى «جالاڭ داۋىستىلار: ا، ءا، ە، و، ءو، ۇ، ءۇ، ى، ءى، ە. قوسىندى داۋىستىلار: يو (يو), ي (ىي، ءىي), ۋ (ۇۋ، ءۇۋ), يۋ (يۇۋ، ءيۇۋ), يا (يا)» قاتارلىلار [13, 6-7] دەپ كەلەتىن كەي وقۋ قۇرالدارى قازاق تىلىندەگى داۋىستى دىبىستاردىڭ سانىن 15-كە جەتكىزەدى. مىنە، وسى سەكىلدى قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ داۋىستى دىبىستارىن قوسىپ، قازاق ءتىلىنىڭ داۋىستى دىبىستارىن مولايتىپ جۇرگەن وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى جەتەرلىك. 2005 جىلعا دەيىن جارىق كورگەن قازاق ءتىلى تۋرالى 22 وقۋلىقتى سارالاپ، زەرتتەگەن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور التىنبەك ءشارىپباي «مۇندا باسقاسىن قويعاندا، تەك سوڭعى ءتورت وقۋلىقتى قاراستىرساق، وندا 1-سىنىپقا ارنالعان الiپپەنىڭ بىرەۋىندە 15 داۋىستى + 25 داۋىسسىز = 40 دىبىس، ەكىنشىسىندە 15 داۋىستى + 26 داۋىسسىز  = 41 دىبىس، 5-سىنىپقا ارنالعان وقۋلىقتا 12 داۋىستى + 26 داۋىسسىز = 38 دىبىس، ال 9-سىنىپقا ارنالعان وقۋلىقتا 12 داۋىستى + 24 داۋىسسىز = 36 دىبىس بولىپ، جوعارى سىنىپقا كوشكەن سايىن قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستارى كەمىپ وتىرعانىن اڭعارۋعا بولادى. مۇنداي جاعداي دۇنيە جۇزىندەگى ەشقانداي تىلدە جوق...» [14,] دەپ ناليدى. ءبىر قىزىعى سول 22 وقۋلىقتىڭ ىشىنەن قازاق تىلىندە 9 داۋىستى دىبىس بار دەگەن بىردە-ءبىر وقۋلىقتى كەزدەستىرە  المايمىز. «قازاق ءتىلىنىڭ ءتول داۋىستى دىبىستارىنىڭ سانى توعىز. ولار: ا، ءا، ى، ءى، ە، ۇ، ءۇ، و، ءو» [15, 4] قاتارلى دىبىستار دەگەن كوزقاراستى 2006 جىلدان كەيىن جارىق كورە باستاعان كەي وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. قازاق تىلىندە 9 داۋىستى دىبىس بار دەگەن كوزقاراستى قىتاي قازاقتارىنىڭ وقۋلىقتارى مەن وقۋ قۇرالدارىنان جانە سوزدىكتەرىنەن ءجيى بايقايمىز. مىسالى نۇربەك ابىكەنۇلى قۇراستىرعان «قازاقشا-حانزۋشا سوزدىكتە» قازاق ءتىلىنىڭ داۋىستى دىبىسى 9 [16, 6] دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل كوزقاراستى قازاقتىڭ باس دىبىستانۋشى (فونولوگ) عالىمى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جۇنىسبەكوۆ ءالىمحان مىرزا «قازاق تىلىندە 9 ءالىپبي داۋىستى دىبىس بار» [2, 54] دەپ، باستان-اقىر بەلسەندى قولداپ-قۋاتتاپ كەل جاتقاندىعى بارىمىزگە بەلگىلى. 

ءبىز «بۇلاردىڭ ىشىندە ە تەك ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەرگە عانا قولدانىلادى (ەلەكتر، ەلەۆاتور) جانە ي مەن ۋ ەكەۋى قوسىندى (ديفتونگويد) دەپ اتالادى: ي -  ى + ي نەمەسە ءى - ءى + ي جانە ۋ - ءۇ + ۋ» [12, 12] نەمەسە «ي جانە ۋ دىبىستارى داۋىستىلارمەن تىركەسىپ كەلگەندە داۋىسسىزعا اينالادى. مىسالى: باي، ماي، جاۋ، ساي، تاي ت.ب» [17, 9] دەگەن كوزقاراستاردىڭ وزىنەن «ە» دىبىسىنىڭ ورىس تىلىمەن تىكەلەي قاتىستىلىعى قاداعالانىپ، ي مەن ۋ-دىڭ داۋىستى دىبىستارمەن قوسىلسا عانا ءۇن شىعارا الاتىندىعىن مويىنداپ وتىرعاندىعىن كورە الامىز. بۇل جونىندە پرافەسسور ق جۇبانوۆ 1935 جىلى «قوسار ما، دارا ما؟» اتتى ماقالاسىندا «ي مەن ۋ دارا دىبىس دەسە، 1936 جىلى وقۋلىعىندا قوسىندى داۋىستىلار ءبىر داۋىستى، ءبىر داۋىسسىز ەكى دىبىستان قۇرالعان دەگەن شەشىمگە كەلەدى» [18, 126]. «وسى جەردەگى ءبارىمىزدى شاتاستىرىپ جۇرگەن ۋ تاڭباسىنىڭ دىبىس ءمانى، تىلىمىزدە وتە ءجيى كەزدەسەتىن، «ەرىن-ەرىندىك، جۋىسىڭقى، ءۇندى [w] داۋىسسىز دىبىسى» بولىپ تابىلادى: اۋ [aw]، اۋا [awa]، سۋ [suw]» [5]. داۋىستى دىبىس نەمەسە جارتىلاي داۋىستى دىبىس دەپ جۇرگەن ي دىبىسىنىڭ دا تاعدىرى سولاي ەكەنى بەلگىلى. 

ال يا، يۋ، يو قاتارلى ارىپتەر ادەتتە دىبىستاردىڭ قوسىندىسىن بىلدىرەدى. مۇنداي دىبىستاردىڭ قوسىندىسى قازاق تىلىندە ەكى ۆاريانتتا (جۋان جانە جىڭىشكە) ياعني يا – ءيا، يۋ – ءيۇ تۇرىندە كەزدەسەدى، يو ءارىپىن ي+و، ءي+و قوسىندىسى ارقىلى جانە كەي جاعدايدا ءو ارقىلى دا بەرۋگە بولادى [19]. ونىڭ ۇستىنە «ورىس تىلىندە 10 داۋىستى دىبىس: ا، و، ۋ، ى، ە، ە، يو، ءو، يۋ، ي، 21 داۋىسسىز دىبىس، 2 ءمانسىز بەلگى بار» [20, 18] بولسا، قازاق تىلىنە قاتىسى جوق ە، يو، يۋ قاتارلى دىبىستار ورىس تىلىندەگى داۋىستى دىبىستىق سالاۋاتىن قازاق تىلىنە سۇيرەپ اكەلىپ وتىر. ال قازاق تىلىندە داۋىسسىز دىبىس بولىپ تابىلاتىن ي مەن ۋ داۋىستى دىبىستاردىڭ قاتارىن تولىقتىرعالى، اتاپ ايتقاندا، ورىس گرافيكاسى نەگىزىندەگى ءالىپبي جوباسى قابىلدانعالى قازاق ءتىلىنىڭ داۋىستى دىبىستار قۇرامى وتە كۇردەلى جاعدايعا تاپ بولىپ، قازاق ءتىلىنىڭ عالىمدار قوسىنى «التىباقان الاۋىزدىقتان» كوز اشا الماي كەلەدى. بۇنىڭ باسى «ءبىر بۋىننىڭ ىشىندە داۋىستى دىبىستاردىڭ سوڭىندا يا الدىندا «ۋ» يا «ي» تۇرسا، ول جارتى داۋىستى حارىفتەر بولادى، ماسەلەن: «اۋ» دەگەن سوزدە «ۋ» داۋىستى ءحارىفتىڭ سوڭىندا تۇر. مۇنداي «ۋ» ءبۇتىن ەمەس، جارتى داۋىستى ءحارىف. «اي» دەگەن سوزدە «ي» داۋىستى ءحارىفتىڭ سوڭىندا تۇر. مۇنداي «ي» ءبۇتىن ەمەس، جارتى داۋىستى ءحارىف» [21, 39] دەگەن كوزقاراستان باستاۋ الاتىندىعى جاسىرىن ەمەس. 

قازاق تىلىندە بار دەپ جۇرگەن داۋلى داۋىستى دىبىستار ي، ۋ، ە، يا، يۋ، يو قاتارلى دىبىستار ەكەندىگىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. بۇنىڭ ىشىندەگى ە، يا، يۋ، يو قاتارلى دىبىستار كىرمە دىبىستار. بۇل ارىپتەر 1938-1939 جىلدارى لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن ءالىپبيدى ورىس گرافيكاسىنا اۋىستىرۋ ماسەلەسى قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ، ءتۇرلى ءالىپبي جوبالارى ۇسىنىلعان كەزدە قازاق الىپبيىنە كەلىپ قوسىلعان ارىپتەر ەكەندىگىندە داۋ جوق. ناقتىلاپ ايتقاندا 1939 جىلى 10 تامىزدا ورىس گرافيكاسى نەگىزىندەگى العاشقى ءالىپبي جوباسى جاريالانعاندا جوبا بويىنشا تومەندەگى 40 ءارىپ تۇراقتانادى: ا، ءا، ب، ۆ، گ، د، ە، ج، ز، ي، ي، ءى، ك، ل، م، ن، ڭ، و، ءو، پ، ر، س، ت، ۋ،  ۇ، ءۇ، ف، ح، ق، g, تس، چ، ش، شش، ، ى، ، ە، يۋ، يا. وسى جوبادان كەيىن 1940 جىلى ورىس گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق جازۋى قابىلداندى. ونىڭ ەملە ەرەجەسى دە بەكىتىلدى [19]. بۇنىڭ ىشىندەگى قازىق الىپبيىنە جات ۆ، يو، ف، ح، تس، چ، شش، ە، يۋ، يا، ، قاتارلى ارىپتەر قازاق تىلىنە ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى شاشپاي-توكپەي، ونى تۇپنۇسقاسىنا جاقىنداتىپ جازۋ ءۇشىن 1940 جىلى ورىس گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن الىپبيگە كوشكەندە قابىلدانعان بولاتىن. 

«داۋىستى دىبىستار بۋىن قۇرايدى، داۋىسسىز دىبىستار بۋىن قۇراي المايدى» [12, 12] دەگەن ۇستانىمعا نەگىزدەلە وتىرىپ، قازاق تىلىندەگى كىرمە داۋىستى دىبىستار مەن جارتىلاي داۋىستى دىبىستاردى داۋىستى دىبىستار قاتارىنان شىعارىپ تاستايتىن بولساق، وندا قازاقتىڭ جالپاق تىلىندە دەربەس قازاقي مانەردە بۋىن قۇراي الاتىن 9 داۋىستى دىبىس قانا قالادى. ويتكەنى ورىس ءتىلىنىڭ «جوعىن جوقتاپ، سويىلىن سوعاتىن» كىرمە داۋىستى دىبىستار تەك ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەر مەن كەيبىر جاساندى ەملە ەرەجەلەرىنە عانا باعىناتىن بولسا، ال «ي» مەن «ۋ»-دىڭ ءى مەن ۇ-سىز كۇنى قاران ەكەندىگى قازاق ءتىلىن دۇرىس مەڭگەرگەن ادام ءۇشىن باسى انىق نارسە.

ءبىز ەندى «قازاق ءتىلىنىڭ بايىرعى سوزدەرىنىڭ قۇرامىندا توعىز (ا، ءا، ە، و، ءو، ۇ، ءۇ، ى، ءى) داۋىستى دىبىس بار. مۇنى ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. بۇل قىرقىنشى جىلدارعا دەيىنگى ءتىلىمىزدىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە سايكەس كەلەدى» [3, 34] دەپ ەسەپتەپ، يا، يۋ، ح، ھ، ۆ، ف، يو، ە، شش، تس، چ، ي، ، قاتاردى كىرمە دىبىستاردى قازىرگى قولدانىستاعى الىپبيىمىزدەن الاستايتىن بولساق، وندا داۋىسسىز دىبىستارىمىزدىڭ سانى 19 ارىپكە قىسقارادى. قازاق ءتىلىنىڭ وزىنە عانا ءتان 9 داۋىستى دىبىس پەن 19 داۋىسسىز دىبىستىڭ ءتۇزۋ جانە تىك باعىنادا تۇرىپ، ءوزارا سايكەسىپ كەلىپ، بەلگىلى ءبىر ماعنا تۋدىرۋى نەگىزىندەگى ۇيلەسۋىن باقىلايتىن بولساق، وندا ءبىز ولاردىڭ ءوزارا ۇيلەسۋ زاڭدىلىعىن اڭعارا الامىز. بۇل ارادا ءبىز قازاق تىلىندە «سويلەۋ ۇستىندە ء(سوز قۇرامىندا) ءوزارا كىرىگىپ، ءبىرتۇتاس بولىپ ايتىلاتىن (جاسالاتىن) دىبىس تىركەسىن (دەربەس داۋىستى) بۋىن دەيمىز» [6, 163]  دەگەن بۋىندىق ۇستانىمدى ەمەس، «ءسوز – زاتتىڭ، قۇبىلىستىڭ، ولاردىڭ وزىندىك قاسيەتتەرىنىڭ اتالۋى رەتىندە قولدانىلاتىن ءتىلدىڭ نەگىزگى بىرلىگى» [22, 11] دەگەن قاعيدانى ۇستانىپ وتىرعانىمىزدى ەرەكشە ەسكەرتە كەتكەنىمىز ءجون بولار. 

بۇل كەستەدە قازاق ءتىلىنىڭ ن، ل، ز، ر قاتارلى داۋىسسىز دىبىستارى داۋىستى دىبىستارمەن 8 رەتتەن، س، ش، ي، م قاتارلى داۋىسسىز دىبىستار داۋىستى دىبىستارىمەن 7 رەتتەن، پ، ت، ڭ قاتارلى داۋىسسىز دىبىستار 6 رەتتەن، ق 4 رەت، ك 3 رەت، ج 2 رەت، ع، ب، د، گ قاتارلى داۋىسسىز دىبىستار داۋىستى دىبىستارمەن سول دىبىستاردىڭ وقىلۋى نەگىزىندە ءبىر-ءبىر رەتتەن ۇيلەسەدى. ال داۋىستى دىبىستاردىڭ داۋىسسىز دىبىستارمەن ۇيلەسۋ رەت ءتارتىبىن تومەنگى كورسەتكىشتەردەن كورۋگە بولادى. ى داۋىستى دىبىسى داۋىسسىز دىبىستارمەن 15 رەت، ە 14 رەت، ا، و، ءو قاتارلى داۋىستى دىبىستار 12 رەتتەن، ءى، ءا قاتارلى داۋىستى دىبىستار 9 رەتتەن، ءۇ 8 رەت، ۇ 7 رەت ۇيلەسەدى. ءبىز بۇل ارادا «قازاق ءتىلىنىڭ داۋىستى دىبىستارى مەن داۋىسسىز دىبىستارىنىڭ ۇيلەسۋ كەستەسىنەن» قازاق ءتىلىنىڭ داۋىستى دىبىستارى مەن داۋىسسىز دىبىستارىنىڭ ءوزارا بىرىگىپ ماعىنا تۋدىرۋداعى بەلسەندىلىگىن بايقاپ وتىرمىز.

ناقتىلىپ ايتقاندا، مۇندا تۋىنداعان ماعىنالار بىرىنشىدەن ارىپتەردىڭ دۇرىس وقىلۋىن (19 ءارىپتىڭ وقىلۋى) كورسەتسە، ەكىنشىدەن ءتۇبىر سوزدەردى (63 ءتۇبىر ءسوز) تۋىنداتىپ وتىر. ودان قالا بەردى وداعاي سوزدەردى (18 وداعاي ءسوز) دۇنيەگە كەلتىرەدى. سوندا بۇل ارادان شىعاتىن قورىتىندى - داۋىسسىز دىبىستاردىڭ ىشىندەگى ەڭ بەلسەندىلەرى ن، ل، ز، ر قاتارلى دىبىستار بولسا، ەڭ ناراۋلارى ع، ب، د، گ قاتارلى داۋىسسىز دىبىستار بولىپ كەلەدى. ال داۋىستى دىبىستاردىڭ ەڭ بەلسەندىسى ى بولسا، ەڭ ناراۋى ۇ بولىپ تابىلادى. ءسويتىپ ءبىز داۋىستى دىبىستار مەن داۋىسسىز دىبىستاردىڭ ۇيلەسۋ كەستەسىندەگى ولاردىڭ بەلسەندىلىك رەت-تارتىبىنە قاراي وتىرىپ «مەكتەپ الدى دايىندىق توبىنىڭ الىپپەسىن» نەمەسە ءبىرىنشى سىنىپقا ارنالعان «قازاق ءتىلىنىڭ الىپپەسى» وقۋلىعىن الدىمەن ءتۇزۋ باعناداعى داۋىستى دىبىستاردىڭ رەت-ءتارتىبى، ودان سوڭ تىك باعناداعى داۋىسسىز دىبىستاردىڭ رەت-ءتارتىبى بويىنشا قۇراستىرىپ شىعۋىمىزعا بولادى. ويتكەنى الىپپە دەگەنىمىز «ارىپتەردىڭ بەلگىلى تارتىپپەن تىزىلگەن جيناعى» [23, 69]. 

تاعى ءبىر جاعىنان الىپ ايتقاندا ارىپتەردىڭ قازاق ءتىلىنىڭ كوركەم ادەبيەت، پۋبليتسيستيكا، رەسمي ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس قاعازدارى مەن عىلىمي ەڭبەكتەردە قازاق ماتىندىك كورپۋسىنداعى ارىپتەردىڭ كەزدەسۋ جيىلىگىنىڭ ورتاق ناتيجەسى دە وسى ءبىر داۋىستى دىبىستار مەن داۋىسسىز دىبىستاردىڭ ۇيلەسۋ كەستەسىندەگى كورسەتكىشتەردەن الشاقتامايدى. مىسالى ا ءارپىنىڭ قازاق ماتىندىك كورپۋسىنداعى ورتاق جيىلىگى 12,52 پايىزدى كورسەتسە، ى داۋىستى دىبىسىنىڭ جيىلىگى 7,81پايىزدى مەڭزەيدى. ال داۋىسسىز دىبىستاردىڭ قازاق ماتىندىك كورپۋسىنداعى ورتاق قولدانۋ جيىلىگىندە ن ءارىپى 6,72 پايىزبەن كوش باسىن باستاپ تۇر. ودان قالا بەردى ت، ر، س قاتارلى داۋىسسىز دىبىستاردىڭ قولدانۋ جيىلىگى وزدەرىنىڭ بەلسەندىلىگىن ايگىلەپ وتىر [14]. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا، ءبىزدىڭ ءدال قازىرگى كەزدە قولدانىستا جۇرگەن «الىپپە» وقۋلىعىمىزداعى ارىپتەردىڭ رەت ءتارتىبى قازاق ءتىلىنىڭ بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىعىنا نەگىزدەلمەگەن. سوندىقتان زاڭدىلىق جوق جەردە جۇيەسىزدىك تۋىندايتىندىعى ءسوزسىز. سول سەبەپتى وقۋشىلاردىڭ دىبىستاردى يگەرۋىنە ءتىپتى دە وڭاي بولۋ ءۇشىن «قازاق ءتىلىنىڭ الىپپەسىن» داۋىستى دىبىستار مەن داۋىسسىز دىبىستاردىڭ ۇيلەسۋ كەستەسىندەگى كورسەتكىشتەر نەگىزىندە قايتادان قۇراستىرىپ، قولدانىسقا ەنگىزۋدى قولعا العان ءجون.

ويتكەنى جازۋدىڭ الىپبيلىك ۇلگىسىن، ياعني تاڭبانىڭ ءبىر عانا دىبىسقا (فونەماعا) سايكەس كەلۋىن ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ورتا تۇسىندا سەميت حالىقتارى ەگيپەتتىكتەردىڭ بەينەلى جازۋى مەن شۋمەرلەردىڭ سىنا جازۋىن قاراپايىمداستىرۋ نەگىزىندە ويلاپ تاپقان بولاتىن. ءسويتىپ فينيكي (腓尼基人-Phoenician) ءالىپبيى قالىپتاستى. گرەكتەر بۇل الىپبيگە وزدەرىنىڭ بىرنەشە دىبىستىق تاڭباسىن قوسقاننان كەيىن، گرەكيا ارقىلى يتاليا، ەرتەدەگى ريم قاتارلى ەلدەرگە تاراي باستادى. فينيكي الىپبيىندەگى ا دىبىسى «aleph» دەپ وقىلىپ، بەينەلى جازۋ تۇرىندە V بولىپ جازىلاتىن دا، ول سيىردىڭ باسى نەمەسە ءمۇيىزى دەگەن ءماندى بىلدىرگەن. سيىر سول كەزدىڭ وزىندە فينيكي حالقىنىڭ ءىشىپ-جەم، كيىم-كەشەگىن قامتاماسىز ەتۋمەن بىرگە، جەر جىرتىپ، ەگىن ەگۋدە كەم بولسا بولمايتىن ماڭىزدى قۇرالىنا اينالعان. سوندىقتان ولار بۇل تاڭبانىڭ ورتاسىنا ءبىر ءتۇزۋ سىزىق قوسىپ، وزدەرىنىڭ ءالىپبيىنىڭ ءبىرىنشى ءارىپى ەتىپ تاڭداپ العان. كەيىن گرەكتەر بۇل ءارىپتى توڭكەرىپ جازىپ، قازىرگى ا قالپىندا قولدانعان. ال B «beth» دەپ وقىلىپ، تۇرعىن ءۇي، باسپانا دەگەن ماعىناعا وكىلدىك ەتكەندىكتەن، الىپبيدە ەكىنشى ورىنعا جايعاسقان. C دىبىسى بولسا، «gimel» دەپ وقىلىپ، تۇرمىس-تىرشىلىكتە كەم بولسا بولمايتىن تاعى ءبىر تۇلىك تۇيە دەگەن ماعىنانى بىلدىرگەندىگى ءۇشىن ءۇشىنشى ورىنعا ورنالاسقان. سول سەكىلدى D مەن E ادامنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندەگى ەڭ ماڭىزدى نارسە باسپانانىڭ اۋزى مەن كوزى ەسەپتەلەتىن ەسىك پەن تەرەزەنىڭ نىشانىنا اينالعانىنا بايلانىستى، فينيكي ءالىپبيىنىڭ ءتورتىنشى، بەسىنشى قاتارىنان ورىن العاندىعى بەلگىلى [24]. سول كەزدەگى 22 ارىپتەن تۇراتىن فينيكي ءالىپبيى بۇدان ارى قاراي ادامنىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە قاجەتتى جانە كەرەكتى زاتتار مەن دەنە مۇشەلەرىنىڭ اتالۋىنا سايكەس وزدەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا قاراي بەلگىلى ءبىر عىلىمي نەگىزدە ورنالاسقان. بۇل الىپبيدەگى ارىپتەر ءوز زامانىندا جوعارىداعىداي وزىندىك عىلىمي تارتىپپەن جۇيەلەنگەن بولاتىن. 

ال كونە تۇركي جازۋى ءوزىمىزدىڭ ءتول تۋما جازۋىمىز بولعاندىقتان، ونىڭ پايدا بولۋىنىڭ دا وزىندىك عىلىمي نەگى بار ەكەندىگىن كونە تۇركي ءتىلى مەن جازۋىن زەردەلەپ جۇرگەن عالىم سارتقوجاۇلى قارجاۋباي بىلاي تۇجىرىمدايدى. «بايىرعى تۇركى تۇسىنىگى بويىنشا، الەم ءتورت بۇرىش. الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىن ءتورت كەسكىنمەن بەلگىلەگەن. سونان سوڭ ونى 8 باعىتقا ءبولىپ، 8 داۋىستىمەن كەسكىندەگەن. داۋىستى دىبىستاردى ورتا عاسىرلىق ۇيعىر، تيبەت عالىمدارى «جان» دەپ، داۋىسسىز ىبىستاردى «ءتان» دەپ اتاعان. داۋىسسىز دىبىسقا داۋىستى دىبىس قوسىلۋ ارقىلى«تانگە» «جان» بەرەدى (ك كاچەستۆا «وجيۆليايۋششيح» يلي «ادۋششەۆليايۋششيح»). بۇل «جانداندىرۋ» ادىستەمەسىن موڭعول ءتىلىنىڭ ۇيعىر گرافيكالىق گرامماتيكاسىن جاساعان عالىم ساجابانديدا عۋنعاجالتسان (1188-1251ج.ج.) قولدانىپ، 14 كەسكىننەن 44 قۇراق جاساعان. ناقتىراق ايتقاندا، 44 ءتۇبىر مورفەم جاساعان. 1307-1320 جىلدار ارالىعىندا وسى ءادىستى ۇتىمدى پايدالانعان ۇيعىر عالىمى و.چويدجي-وسەر «ا، ە، ءى، و، u, ö, ü» دەگەن 7 داۋىستى دىبىس ارقىلى 23 داۋىسسىز دىبىستاردى جانداندىرىپ، 123 ءتۇبىر مورفەمدى ۇيعىر گرافيكاسىمەن تاڭبالاعان. وسىلايشا ۇيعىر عالىمى موڭعول ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنا رەفورما جاساعان. [25, 37]

جيناقتاپ كەلگەندە، بۇگىنگى كۇنى لاتىن ءالىپبيىنىڭ تارتىپتىك جۇيەسى قازىرگى قازاق ءتىلى دىبىستارىنىڭ ءوز ءرولىنا قاراي ورنالاسۋىنىڭ قاجەتىلىگىن قاناعاتتاندىرا المايدى. سوندىقتان ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگىنە ساي كەلەتىن داۋىستى دىبىستار مەن داۋىسسىز دىبىستاردىڭ ۇيلەسۋ كەستەسى نەگىزىندەگى جاڭا قازاق ءالىپبي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك.

بۇگىنگى تاڭدا ۇسىنىلعان جۇزدەن استام ءالىپبي جوباسىن جيناقتاپ، جۇيەلەيتىن بولساق، ولاردى كىرمە دىبىستارمەن ءىشىنارا ىمىرالاستىرىلعان ءالىپبي، كىرمە دىبىستارمەن مۇمكىندىگىنشە تولىق ىمىرالاستىرىلعان ءالىپبي، تۇركى كەڭەسى ۇسىنعان ورتاق تۇركىلىك ءالىپبي جوباسى جانە ءتول دىبىستارىمىزدى بەينەلەيتىن تاڭبالاردان قۇرالعان تازا ۇلتتىق ءداستۇرلى ءالىپبي جوباسى قاتارلى نۇسقالاردىڭ بار ەكەندىگى بەلگىلى بولىپ وتىر. ارينە، بۇل نۇسقالاردىڭ بارىندە دە بارلىق ۇلتتارعا ورتاق قولدانىلمالى دىبىستار توڭىرەگىندە كۇردەلى ماسەلە جوق دەۋگە بولادى. الايدا مۇنداعى ەڭ ماڭىزدى تۇيىنشەك كىرمە دىبىستار ماسەلەسى بولىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە جاڭا الىپبيىمىزگە «v, f, h قارىپتەرىن قوسۋ قاجەت سياقتى» (مىرزابەرگەن مالباقۇلى) دەگەندەي سىڭايلار بەلەڭ الۋدا. سونىمەن بىرگە «ەجەلدەن بەرى كەلە جاتقان ورتاق سوزدىك قوردا ف، ح قارىپتەرىمەن جازىلاتىن سوزدەر ەرەكشە مول» دەگەن ۋاجدەر دە ءجيى كەزدەسەدى. ەگەر ءبىز بۇگىن «ف» مەن «ۆ»-نى قيماساق، ەرتەڭ «چ»، «شش» مەن «تس» - نى الىپبيىمىزدەن ىزدەيتىن بولامىز. سوندىقتان كىرمە دىبىستاردى جاڭا لاتىن الىپبيىمىزدەن تۇبەگەيلى الاستاۋىمىز كەرەك. ۋ مەن ي - ءدىڭ داۋىسسىز دىبىس ەكەنىن بىلمەيتىن “پروفەسسورلار” مەن “اكادەميكتەرىمىزدىڭ” بۇل ماسەلەدەگى ۇستانىمى «تاعىلىمشىلدىقپەن» كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەندىگى جاسىرىن ەمەس. بۇل تۇرعىدا ءتىل عالىمى ءا.جۇنىسبەكتىڭ سوزىمەن ايتقاندا، «الەمي جازۋدىڭ تاجىريبەسىنە قاراساق، ەشبىر مەملەكەت، ەشبىر حالىق كىرمە دىبىس ءۇشىن ارنايى تاڭبا ويلاپ تاپپايدى نەمەسە سول كىرمە دىبىستىڭ توركىن تاڭباسىن المايدى. تاڭبانى سول ءوزىنىڭ ءتول ءالىپبيىنىڭ ىشىنەن قاراستىرادى. كىرمە دىبىسقا سول دىبىستىڭ توركىن تاڭباسىن قوسا الۋ دەگەن بۇرىنعى كەڭەس تۇركى رەسپۋبليكالارىندا (ونىڭ قاق تورىندە ءوزىمىز بارمىز) عانا بولدى» [ 5 ].

ەگەر ءبىز كىرمە دىبىستاردى الىپبيىمىزگە ەنگىزەتىن بولساق، وندا 1929 جىلى تس دىبىسىنا بايلانىستى ءبىر عانا ەرەجە بولسا، ال 1938 جىلى تس دىبىسىنا بايلانىستى تاعى ءبىر ەرەجە قابىلدانعانى سياقتى نەمەسە 1938 جىلى يۋ ارپىنە بايلانىستى ەرەجە تولىقتىرىلعانى سەكىلدى قوسىمشا ەملە-ەرەجەلەر قاپتاپ كەتەتىنى داۋسىز. بۇلاي كىرمە دىبىستاردىڭ تاڭبالانۋىن قوسالقى ەرەجەلەردە كورسەتەتىن بولساق، وندا جاڭا الىپبيگە كوشۋدىڭ ەشقانداي قاجەتتىلىگى قالمايدى. سوندىقتان ءبىر الىپبيدە ءبىر عانا ەملە ەرەجەسى بولۋ كەرەك دەگەن زاڭدىلىقتى قاتاڭ ساقتاۋ قاجەت. ويتپەگەندە ءبىز تاعى دا قاتەلىككە بوي الدىرامىز دا انا ءتىلىمىزدىڭ ءداستۇرلى جالپاق تىلدىك اۋەز-مانەرىنەن ءبىرجولاتا ايرىلىپ قالامىز. سول سەبەپتى قابىلداناتىن جاڭا لاتىن ءالىپبي جوباسىن كەڭ كولەمدى تالقىلاۋدان وتكىزۋ كەرەك. وسى بارىستا «ولەڭگە اركىمنىڭ دە بار تالاسى» دەمەكشى مەن دە جوعارىدا پايىمداپ وتكەن ءوز عىلىمي تالعامىم بويىنشا، داۋىستى دىبىستار مەن داۋىسسىز دىبىستاردىڭ ءوزارا ۇيلەسۋ زاڭدىلىعى نەگىزىندە ۇلتتىق دىبىستاردى تاڭبالاعان ءالىپبي جوبامدى كوپتىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىن. 

بۇل ءالىپبي جوباسىنىڭ ەرەكشەلىگى: جوبا كىرمە دىبىستاردان ادا-كۇدە ارىلادى دا، مۇندا نەگىزىنەن «ءبىر دىبىس – ءبىر ارىپتىك» ەرەجە تولىق ساقتالادى. دىبىستاردى تاڭبالاعان كەزدە تاڭبانىڭ قوسارلانۋى مەن استى، ءۇستى بەلگىلەرى بولماۋ جاعى قاراستىرىلدى. اسىرەسە، وتكەن كۇندەردەگى جازۋ اۋىستىرۋ «ناۋقانىنان» ساباق الىپ، ا-ءا، و-ءو، ع-گ، ق-ك، ن-ڭ قاتارلى ۇلتتىق ءتولتۋما دىبىستارىمىزدىڭ تاڭبالارىنىڭ ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن دەڭگەيدە ۇقساپ قالماۋى كوزدە ۇستالدى. ويتكەنى ءدال وسىلاي ىستەگەندە عانا ءبىر-بىرىنە جاقىن ءاربىر جۇپ دىبىستاردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ورنىنا قولدانىلىپ كەتەتىن بۇرىنعى قاتەلىكتەرىمىزدى قايتالامايتىن بولامىز. سونىمەن بىرگە ورىس تىلىمەن سالىستىرمالى تۇردە ۇلتتىق ءتولتۋما دىبىستارىمىزعا تاڭبا بەلگىلەگەندە ءدال قازىرگى كەزدە پەرنەتاقتادا بار لاتىن ارىپتەرىن پايدالانىپ، دىبىستاردى تاڭبالاۋ جاعى دا ەرەكشە ەسكەرىلدى. ويتپەگەندە كوپتەگەن اۋرەشىلىكتەر تۋىندايتىندىعى ءسوزسىز.

ونىڭ ۇستىنە ءبىز بۇدان بۇرىن قولدانعان كريل الىپبيىندە «رەدۋكتسيالانۋ  جولىمەن «ى»، «ءى» داۋىستىلارىنىڭ ءتۇسىپ قالۋىنا قاتىستى ەملە ەرەجەسىندە بەلگىلى ءبىر جۇيە ساقتالماعان. ءارى اۋلى - اۋىلى، داۋسى - داۋىسى، قارنى –قارىنى، وينى – ويىنى، ت.ب ۆاريانتتاردىڭ ەكى سىڭارى دا جازۋ نورماسىنا جاتادى دەپ كورسەتۋ ساۋاتتىلىقتى كەرى كەتىرەتىن وزگەرىس دەمەۋگە لاج جوق» [26, 267] جاعدايدا بولدىق. ءبىز، مىنە، وسىنداي ورىس تىلىنە جالتاقتايتىن جالتاقويلىعىمىزدان كەي سوزدەردە كومەسكىلەۋ دىبىستالىپ، انتەك ەستىلەتىن «ى» داۋىستى دىبىسىن ورىس تىلىنە بەيىمدەپ، قىسقارتىپ جازىپ ءجۇرمىز. بۇل دەگەنىمىز داۋىستى دىبىستاردىڭ بۋىن قۇراۋ ەرەجەسىنە مۇلدە قاراما-قايشى ارەكەت. سوندىقتان «اۋلى» دەگەن سوزدەگى «ى» داۋىستى دىبىسى ءتۇسىپ قالعان جازۋ ۇلگىسىنە شەكتەۋ قويىپ، «اۋىلى» دەپ، «ى» داۋىستى دىبىسىنىڭ رولى تولىق ساۋلەلەنەتىن، جۇيەلى جازۋ ۇلگىسىن قازاق ءتىلىنىڭ ەملە ەرەجەسىندە تۇراقتاندىرۋىمىز كەرەك. مىنە، سونداي ورىس تىلىنە بەيىمدەلىپ جاسالعان ەملە ەرەجەلەرىمىزدى ءبىز ءۇسىنىپ وتىرعان جاڭا لاتىن ءالىپبي جوباسى ادا-كۇدە جويادى دەگەن ۇمىتتەمىز.  

ال ءبىز ءۇسىنىپ وتىرعان جاڭا لاتىن ءالىپبي جوباسى تىلىمىزدەگى «ى» دىبىسىنىڭ قولدانىستاعى جيىلىگىن جانە ءبىزدىڭ ءاربىر داۋىسسىز تاڭبالىق دىبىستاردى اۋىز قۋىسىنان شىعارۋىمىزدا ونىڭ كەم بولسا بولمايتىن ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ، قازىرگى ءالىپبيدىڭ باسى بولىپ تۇرعان «ا» دىبىسىنىڭ ورنىنا ءالىپبيىمىزدىڭ ءبىرىنشى ءارىپى ەتىپ بەلگىلەۋىمىزدىڭ ءوزىندىڭ عىلىمي جۇيەسى بار ەكەندىگىن جوعارىدا دالەلدەپ كورسەتتىك. سوندىقتان بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە دۇرىس تۇسىنىستىك قالىپتاسادا دەگەن سەنىمدەمىن. سونىمەن بىرگە جاڭا لاتىن الىپبيىندە «ى» داۋىستى دىبىسىنان سوڭ مىندەتتى تۇردە قازاق تىلىندەگى وزدەرىنىڭ بەلسەندىلىگىنە قاراي 8 داۋىستى دىبىس تۇرۋى كەرەك ەكەنى دە عىلىمي تۇردە جۇيەلەنۋى كەرەك. ودان سوڭ بارىپ داۋىسسىز دىبىستار وزدەرىنىڭ قازاق تىلىندەگى داۋىستى دىبىستارمەن ۇيلەسۋ بەلسەندىلىگى مەن قولدانۋ جيىلىگى نەگىزىندە رەتكە تۇراتىنى بەلگىلى. اسىرەسە، بۇل جاڭا ءالىپبي جوباسىندا «ى» داۋىستى دىبىسىنىڭ ءرولى مەن ورنى ەرەكشە ەكەندىگىن باسا ايتۋعا بولادى.  ويتكەنى «ى» داۋىستى دىبىسى قازاق تىلىنەن ساۋات اشاتىن سانالى تۇيسىكتىڭ التىن كىلتى ءارى قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ ۇيتقىسى. 

پايدالانعان ادەبيەتتەر:

ر. ەمەرسون. // ەگەمەن قازاقستان. 2010 جىل 6 قاراشا 1 بەت.

جۇنىسبەكوۆ ءالىمحان. «قازاق فونەتيكاسى». – الماتى: «ارىس»، 2009,  - 312 بەت

ساپارحان مىرزابەكوۆ. «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكاسى»، وقۋ قۇرالى. – الماتى: «ءداۋىر-كىتاپ»، 2013, - 220 بەت

ق كۇدەرينوۆا. «قازاق جازۋىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى»، ەكىنشى باسىلىمى، - الماتى: «مەملەكەتتىك ءتىل دامىتۋ ورتالىعى»، 2010, - 280 بەت

ءالىمحان جۇنىسبەك. zhebe.com

مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. «ورىس ەنتسيكلوپەديالارىنداعى قازاق شەجىرەسى»، -. الماتى: «اتامۇرا»، 1994,

احانوۆ ك. «ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزدەرى»، وقۋلىق، 3 باس. – الماتى: «سانات»، 1993, - 496 بەت

قاليەۆ ب.ا . «قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكاسى»، وقۋ قۇرالى. – الماتى: «ەۆەرو»، 2014, -168 بەت

كادىرحان باققاراەۆ. //«انا ءتىلى» گازەتى. 2016. № 20 (1320), 19-25 مامىر

جۇنىسبەك ءالىمحان: «ورىس جازۋىن رەفورمالاۋىمىز كەرەك» http://old.abai.kz/node/9651

ش.ك بەكتۇروۆ. «قازاق ءتىلى: لەكسيكا، فونەتيكا، مورفولوگيا، سينتاكسيس». -الماتى: «اتامۇرا»، 2006, -336 بەت

س.م.يساەۆ . «قازاق ءتىلى»، وقۋ قۇرالى. - الماتى. «ونەر» باسپاسى، 2007   - 208 بەت

ەرعاليەۆ ق.س. قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسى مەن پۋنكتۋاتسياسى. وقۋ قۇرالى.-پاۆلودار: پمپي باسپاسى، 2012. –135بەت.

التىنبەك ءشارىپباي. http://e-zerde.kz/latin/doklad1.htm

ورازباەۆ. ف، قاسابەك.ق «قازاق ءتىلى»، وقۋ قۇرالى. - الماتى. «اردا»، 2006   - 184 بەت

«قازاقشا-قانزۋشا سوزدىك». نۇربەك ابىكەنۇلى قۇراستىرعان. -  ءبيجيىڭ. «ۇلتتار باسپاسى»، 2005, -1407 بەت

ن.ءا.ورىنباەۆ . «قازاق ءتىلى»، وقۋ قۇرالى. «ەۆەرو» جشس باسپاسى، - الماتى. 2012   380 بەت

ف.ش.ورازباەۆ، گ.ساعيدولدا قاتارلىلار.  «قازىرگى قازاق ءتىلى»: وقۋ قۇرالى. –الماتى: رrint-S, 2005, -535 بەت

قازاق گرافيكاسى. ۋيكيپەديا — اشىق ەنتسيكلوپەدياسى

م.ت. بارانوۆ، ت.ا. كوستياەۆا، ا.ۆ. پرۋديكوۆا. «رۋسسكي يازىك». – موسكۆا، «پروسۆەششەنيە»، 1989, -288

بايتۇرسىنوۆ ا.   «ءتىل تاعىلىمى»، ارىن  ە، قۇداباەۆ ا قۇراستىرعان - پوۆلادار.  س. تورايعىروۆ اتىنداعى پمۋ، 2008 - 172 بەت

سەرەكەنوۆا ق.ق. «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكولوگياسى»: وقۋلىق، ەكىنشى باسىلىم.  - الماتى. «ەۆەرو»، 2014 - 168 بەت

«الىپپە». بولات احمەتۇلى قاتارلىلار قۇراستىرعان. ء–ۇرىمجى. شينجان وقۋ-اعارتۋ باسپاسى. 2009, - 81 بەت

سارتقوجاۇلى قارجاۋباي. ورحون مۇرالارى. 2-كىتاپ. (تۇپنۇسقا، وقىلىمى، اۋدارماسى، تۇسىنىكتەمەسى). –الماتى: «ابزال-اي» باسپاسى، 2012. -328 بەت

سەيىت بيزاقوۆ. «قازاق ءتىلى قانداي ءتىل»، وقۋ قۇرالى. – الماتى: «ارىس» باسپاسى، 2010, -432 بەت.

بەكقوجا جىلقىبەكۇلى،

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.

قوسىمشا: Abai.kz اقپاراتتىق پورتالى ەركىن اقپارات الاڭى. مۇندا وي جارىستىرىپ، پىكىر الماستىرۋعا اركىم قۇقىلى. اۆتوردىڭ پىكىرى رەداكتسيا ۇستانىمىن بىلدىرمەيدى.

Abai.kz

20 پىكىر