دۇيسەنبى, 16 قىركۇيەك 2019
ارىلۋ 1637 8 پىكىر 21 تامىز, 2019 ساعات 14:40

«پانفيلوۆ» قاشان «وربۇلاققا» ورىن بەرەدى؟...

ءيا، ءسوزىمىزدىڭ باسىن اۋدانىمىزدىڭ ەسىمىن يەلەنگەن «گەنەرال پانفيلوۆتان» باستايىق. بۇل ەسىم ءبىزدىڭ اۋدانعا 1942 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قىزىپ تۇرعان كەزىندە بەرىلگەن بولاتىن. ال، گەنەرالدىڭ ءومىربايانىنا كەلسەك – پانفيلوۆ يۆان ۆاسيلەۆيچ 1893 جىلى 1 قاڭتاردا ساراتوۆ گۋبەرنياسىنىڭ پەتروۆسك قالاسىندا ومىرگە كەلگەن. اناسىنىڭ ەرتە قايتىس بولۋىنا بايلانىستى سول قالاداعى 4 كلاستىق ۋچيليششەنى دە اياقتاي الماي، ەڭبەككە ەرتە ارالاسۋىنا تۋرا كەلەدى. سودان 1915 جىلى يۆان ۆاسيلەۆيچ رەسەيدىڭ يمپەراتورلىق اسكەري قىزمەتىنە شاقىرىلادى، 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن اسكەر قاتارىنان بوساپ، 1918 جىلى تۋعان قالاسى پەتروۆسكىگە قايتىپ ورالادى. كوپ ۇزاماي كەڭەستىك قىزىل ارمياعا قىزمەتكە قابىلدانىپ اسكەري ءومىرى قايتا باستالادى. 

بىردەن، ىسكە قىزۋ ارالاسقان ي.پانفيلوۆ چەحوسلوۆاك كورپۋسى بۇلىگىن باسۋعا، ۋفا وپەراتسياسى مەن تساريتسىن تۇبىندەگى ۇرىستاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ، ودان كەڭەس-پولياك سوعىسىنا قاتىسىپ كوزگە تۇسكەننەن كەيىن، 1920 جىلى كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا قابىلدانادى. كەلەر جىلى، ياعني 1921 جىلى اسكەري قىزمەتتەگى ەرەن ەرلىكتەرى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. بۇدان كەيىنگى جىلدارى دا اسكەري قىزمەتتەگى ەڭبەگى جەمىستى بولىپ، 1939 جىلى بريگادا كومانديرى بولىپ تاعايىندالسا، 1940 جىلى 4-ءشى ماۋسىمدا ي.ۆ.پانفيلوۆقا گەنەرال-مايور شەنى بەرىلەدى.

ءسويتىپ، 1941 جىلى 14 شىلدەدە ۇلى وتان سوعىسىنداعى كەڭەس وداعىنىڭ جۇرەگى بولعان ماسكەۋ ءۇشىن شايقاستاعى وراسان ەرلىكتەرىمەن كەڭەس وداعىن ءدۇر سىلكىنتكەن 316-شى ديۆيزيانى جاساقتاۋعا بۇيرىق الادى. نەگىزگى قۇرامى الماتى مەن فرۋنزەنىڭ (بىشكەك), ياعني، جەرگىلىكتى قازاقتار مەن قىرعىز ازاماتتارى بولدى. تاريحتاعى پانفيلوۆشى 28 باتىردىڭ دا داڭقىنىڭ شىققان كەزى وسى ۋاقىت ەدى. ماسكەۋ وبلىسىنىڭ گۋسەنەۆو سەلوسىندا جاۋدىڭ مينومەتىنىڭ وعىنان قازا تاپقان ي.ۆ. پانفيلوۆقا 1942 جىلى، 12 ساۋىردە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. مىنە، ەندى باتىر پانفيلوۆتىڭ اتىن ۇلىقتاۋ، ەستە قالدىرۋ شارالارى باستاۋ الادى. ءسويتىپ، كەڭەس وداعى كولەمىندە 40-تان اسا كوشەلەرگە ەسىمى بەرىلىپ، 5 جەرگە تۇعىرلى ەسكەرتكىشى (ماسكەۋ وبلىسى گۋسەنەۆو سەلوسى، الماتى، بىشكەك، استانا جانە ۆولوكولامسكىدە) ورناتىلادى. جانە قىرعىزستاندا ءبىر اۋدان، قازاقستاندا 1 اۋدان، 5 مەكتەپكە، ونىڭ 3-ءى قازاقستاندا، سونداي-اق، قوستاناي وبلىسىنداعى ءبىر اۋىلعا ي.ۆ. پانفيلوۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن ەكەن.

بىراق، ءبىر وكىنىشتىسى سول كەزدەگى وسى ديۆيزيادا باتالون كومانديرى بولعان، كوزسىز ەرلىگىمەن كەڭەس وداعىن مويىنداتقان، كۋبا، يزرايل مەملەكەتتەرى قاستەرلەپ، ۇلگى تۇتاتىن ب. مومىشۇلىنىڭ، سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ 1946 جىلعا دەيىن ۋكراينادا ەرەن ەرلىگىمەن اتى اڭىزعا اينالعان پارتيزان ق.قايسەنوۆ، ۇشقىش ت.بيگەلدينوۆ پەن رەيحستاگقا العاش تۋ تىككەن ر.قوشقارباەۆ، ت.ب. كوپتەگەن جەرلەستەرىمىزدىڭ جانقيارلىق ەرلىكتەرى وسىنداي دارەجەدە دارىپتەلدى ما؟ جوق!... مىنەكەي، اعايىن بۇدان ءبىز كەيبىر كوكەلەرىمىز اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ ماقتايتىن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتىن جالعاستىرۋشى بىردەن-ءبىر ءىزباسارى بولعانىن بايقايمىز. ءبىر جاعىنان ول كەزدە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بار بيلىكتى قولىندا ۇستاپ، قارسى كەلگەننىڭ ءبارىنىڭ كوزىن جويىپ وتىرعان كەزەڭ بولدى. ەندى مىنە، ول قانشەڭگەل قىزىل يمپەريا كەلمەسكە كەتتى، دەگەنمەن ونىڭ ەلەسى بولعان «قۇلدىق پسيحولوگيا» ءبىزدىڭ سانامىزدا ءالى دە سالتانات قۇرىپ تۇر. سول سەبەپتى دە تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن 26 التى جىل وتسە دە ءالى اۋدانىمىزدىڭ اتىن، تاريحى تەرەڭ، باتىرلىق پەن وتانسۇيگىشتىكتىڭ باعا جەتپەس بەلگىسى، ۇرپاققا ۇران بولعان «وربۇلاق» دەپ اتاي الماي وتىرمىز.

ال، وربۇلاق شايقاسى – قازاق حالقى تاريحىنداعى وراسان زور تاريحي ەرلىك. بۇل شايقاستىڭ تاريحي ماڭىزى قازاق-جوڭعار سوعىسىنداعى بۇلانتى مەن اڭىراقايداعى ۇلى جەڭىستەرمەن تەڭ دارەجەدە ەكەندىگى جىلدان-جىلعا دالەلدەنىپ كەلەدى. تاريحشى ي.ە.فيشەردەن باستاۋ الاتىن وسىناۋ الاپات سوعىس جايىندا ورىستىڭ – ا.ي.لەۆشين، ي.يا.زلاتكين، ۆ.ا.مويسەەۆ، قازاق عالىمدارى – س.اسفەندياروۆ، م.تىنىشباەۆ، س.سەيفۋللين مەن قاتار ولاردىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى – ق.يساباەۆ، ب.نۇرجەكەۇلى، ج.قورعاسبەكتەگى سىندى الاشتىڭ ارداقتى جازۋشىلارى قالام تەربەگەن. قازاقتىڭ جاۋجۇرەك 600 سايىپقىرانىنىڭ كوزسىز ەرلىككە بارىپ، باتىر حونتايشىنىڭ 50000 اسكەرىنە قاسقايىپ قارسى تۇرۋى، باسقا بىردە-ءبىر ۇلت تاريحىندا كەزدەسپەيتىن جانقيارلىق ەرلىك! جانە وزىنەن 83 ەسە كوپ جاۋدىڭ 10000 اسكەرىن جەر جاستاندىرۋىن سوزبەن بەينەلەپ ايتۋ نەمەسە جازۋ دا مۇمكىن ەمەس...

ەگەر، سالقام جاڭگىر باستاعان قازاق اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى قوستوقتى، شاپىراشتى قاراساي، ارعىن اعىنتاي، دۋلات جاقسىعۇل، سىرىمبەت، نايمان كوكسەرەك، سۋان ەلتىندى، ۇزىنمۇرت ۇزاق، قوڭىرات الاتاۋ، قومپاي، بودە، كىشى جۇزدەن جيەمبەت، ءجالاڭتوس، قاڭلى ساربۇقا جانە قىرعىزدان كوتەن، تاباي، ت.ب. جۇزدەگەن ەرلەرىمىزدىڭ، تۋرا كەلگەن اجالعا قايمىقپاي قارسى تۇرعان حاس باتىرلارىمىزدىڭ ەرەن ەرلىگى بولماسا، ءبىزدىڭ اتامەكەن جاۋ قولىندا قالار ەدى عوي. سىزدەرگە مىڭ تاعزىم اسىل تەكتى، اسقاق ارماندى، تۋعان جەر مەن ەلدىڭ قامىن جەپ، كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن جانىن دا، قانىن دا اياماعان ارداقتى بابالارىم! سوناۋ، ب.ز.ب داۋىردە عۇن مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان مودە تاڭىرقۇتتىڭ «جەر – مەملەكەتتىڭ نەگىزى» دەگەن قاعيداسىن مىڭداعان جىلدار وتسە دە بىزدەرگە جەتكىزۋشى، ۇلان – بايتاق قازاق جەرى مەن بابالار اماناتىنىڭ قورعاۋشىلارى بولعان – حاندارىمىز بەن باتىر، بيلەرىمىزگە ماڭگىلىك قارىزدارمىز، اعايىن!

قازىرگى تاڭدا وسىناۋ بابالار اماناتىنىڭ يگى ىستەرىنىڭ جالعاستىرۋشىسى بولىپ جۇرگەن ەر – ازاماتتارىمىز دا ءبىرشاما شارۋانىڭ باسىن قايىردى. تاريح شاڭىنا كومىلىپ قالعان اتالمىش تەڭدەسسىز تاريحتى جارىققا شىعارىپ، دارىپتەۋدە قاجىماي قالام تارتىپ كەلە جاتقان – ب.نۇرجەكەۇلى، ءا.مەڭدەكە، ءو.وزعانباەۆ، م.كاليەۆ، ءا.ءارىن، و.اسقار، ج.قورعاسبەكتەگى، ە.ماناپۇلى، د.بەيسەنبەكۇلى مەن كوپتەگەن اقىن – جازۋشىلارىمىز جانە مارقۇم اۋدان اكىمى بولعان ءا.ىبرايمولداەۆ، ت.ب. ەلجاندى ازاماتتارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرى ەرەكشە اتاپ وتەرلىك. ناتيجەسىندە، وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جانە 375 جىلدىعى رەسپۋبليكا كولەمىندە اتالىپ ءوتىپ، عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ، جيناق كىتاپتار شىعارىلدى. سونداي-اق، پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى جاركەنت قالاسىندا وربۇلاق شايقاسى بەينەلەنگەن «ۇلى جەبە» اتتى ۇلكەن ەسكەرتكىش اشىلدى.

بىراق، وكىنىشكە قاراي ءبىرشاما جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان باستامانىڭ ءبىرى – باتىر بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىنە قۇرمەت كورسەتىپ، جاس ۇرپاقتى ۇلتجاندىلىققا تاربيەلەۋدە ۇلكەن ىقپالى بولاتىن، ونەگەلى ءىستىڭ ءبىرى اۋدانىمىزعا «وربۇلاق» ەسىمىنىڭ بەرىلۋى ءالى دە كەنجەلەپ قالۋدا. سول ءۇشىن دە حاكىم اباي ايتقانداي «تولىق ادام» بولۋ ءۇشىن اركىم ءوز بويىنداعى كەمشىلىكتەرمەن، پەندەشىلىكپەن كۇرەسۋى كەرەك دەگەنىندەي، باسقاشا ايتقاندا ءبىر كۇندىك قىسقا ءومىر جايلى تۇسىنىكتەن ارىلىپ، كەلەشەك، ۇرپاقتىڭ دا قامىن ويلاعانىمىز ابزال. ياعني، قۇلدىق سانا-سەزىمگە بوي ۇرماي، ۇرپاعىمىزدىڭ ءوزىن قۇلدىق سانادان ارىلتىپ تولىققاندى ازامات سەزىندىرىپ ءوسىرۋ ءۇشىن تۋعان جەردىڭ، ەلدىڭ تاريحي اتاۋلارىنا اسا ءمان بەرىپ، وسكەلەڭ جاستارىمىزدىڭ تاربيەسىنە كوپ كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت-اق. بۇنداي يگى قادامدار بولاشاق ۇرپاقتىڭ ىشكى دۇنيەسى مەن رۋحاني قازىناسىنىڭ ارتۋىنا، ۇلتتىق ماقتانىشقا بولەنۋىنە زور ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. ارينە، مەملەكەتتىك تۇرعىداعى مۇنداي ءىس-شارالار ادامعا پسيحولوگيالىق جانە رۋحاني بوستاندىقتى سىيلايدى. ءار قازاق ءوز جەرى، ءوز ەلىندە اتا-بابا تاريحىمەن ماقتانىپ، ەركىن جانە باقىتتى ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. سەبەبى، ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىز جاس ۇرپاق كيە ساناپ ۇلگى الارلىقتاي قاسيەتتى تاريح! ماسەلەن، «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2019 جىلدىڭ 22 اقپانىنداعى نومىرىندە شىعىسىمىزداعى «وسكەمەن قالاسىندا 35 كوشە مەن 2 ساياباق جاڭا اتاۋعا يە بولدى» دەگەن جاڭالىقتى وقىپ، ونداعى – ءال-فارابي، شاكارىم، س.نۇرماعامبەتوۆ، ءا.قاشاۋباەۆ ت.س.س. قازاق ۇلىلىرىنىڭ ەسىمىن كورىپ قۋانىشتان كوڭىلىم كوككە ءبىر ەلى جەتپەي قالدى. ول ول ما، سول ورىسى قالىڭ دەيتىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ باسشىلىعى زىريان اۋدانىنىڭ اتاۋىن التاي دەپ وزگەرتىپ، كوپشىلىكتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. ءوڭىر جۇرتشىلىعى دا بۇل اتاۋدى قۋانا قابىلدادى. سونداي-اق، باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى دە زەلەنوۆ اۋدانىن بايتەرەك اۋدانى دەپ وزگەرتىپ، ماسەلەنى وڭىنان شەشتى. ەندىگى باتىل قادام جاساۋ كەزەگى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە كەلگەن سىڭايلى...

ءبىزدىڭ وڭىردە دە سوناۋ «وربۇلاقتىڭ 350 جىلدىعىنان» باستالعان يگى باستاما ءوز مارەسىنە جەتەر دەگەن ويدامىز. سول ءۇشىن دە تۋعان جەرىمىزدىڭ ءتول اتاۋى قايتا جاڭعىرىپ، بابالار رۋحىنىڭ قۇرمەتىنە اۋدانىمىز «وربۇلاق» اتالار دەگەن ءۇمىتتىڭ وتى، ەلىم دەگەن ءار ازاماتتىڭ كەۋدەسىندە لاۋلاپ تۇر. تەك، ءتاڭىرىم تىلەكتى بەرسىن، سول ءبىر قۋانىشتىڭ شات-شادىمان مەرەكەسىندە اماندىقپەن جولىققانشا، اعايىن...

قالي تۇردىعازىۇلى، تاريحشى

جاركەنت قالاسى

Abai.kz

8 پىكىر