Seysenbi, 18 Aqpan 2020
Jañalıqtar 1995 0 pikir 1 Naurız, 2013 sağat 06:35

Säbetqazı Aqatay. Latınğa köşsek eken

«Wlt üşin degen istiñ wlğayuına küşin qosıp, kömektesip qızmet etu qazaq balasına mindet. Jol wzaq, ğwmır qısqa, qoldan kelgenşe, ğwmır jetkenşe istep ketelik», dep Ahmet Baytwrsınwlı 1913 jılı «Qazaq» gazetiniñ betaşar sözinde jazğan eken. Ahañ aytqan wltqa qızmet etu mindetin ğwmırı jetken istegen azamattıñ biri - Säbetqazı Aqatay.

Säbeñniñ «Jas twlpar» wyımınan bastap, qayta jañğırğan «Alaş» partiyasına deyingi aralıqtağı bar qızmeti wlttıq azattığı men ösip-örkendeui jolında boldı. Alaşqa adal wldıñ artında jasağan isi qaldı.

Säbetqazı Nwrjaqiyawlınıñ otbası marqwmnıñ ğı­lımi-pub­licistikalıq mwraların jinaqtap, 2011 jılı jeti tomdıq kitap etip basıp şığardı.Al, osı jılı http://akatay.kz/ dep atalatın sayt aşıptı.  Sayttan Säbetqazı Aqataydıñ eñbekterimen oquğa boladı.

Tömende Säbeñniñ «Zaman-Qazaqstan» gazetiniñ 1999 jılı 9 səuir küngi №15-nşi sanında «Latınğa köşsek eken» degen taqırıppen jarıq körgen maqalasın jariyalap otırmız.

Abai.kz

 

«Wlt üşin degen istiñ wlğayuına küşin qosıp, kömektesip qızmet etu qazaq balasına mindet. Jol wzaq, ğwmır qısqa, qoldan kelgenşe, ğwmır jetkenşe istep ketelik», dep Ahmet Baytwrsınwlı 1913 jılı «Qazaq» gazetiniñ betaşar sözinde jazğan eken. Ahañ aytqan wltqa qızmet etu mindetin ğwmırı jetken istegen azamattıñ biri - Säbetqazı Aqatay.

Säbeñniñ «Jas twlpar» wyımınan bastap, qayta jañğırğan «Alaş» partiyasına deyingi aralıqtağı bar qızmeti wlttıq azattığı men ösip-örkendeui jolında boldı. Alaşqa adal wldıñ artında jasağan isi qaldı.

Säbetqazı Nwrjaqiyawlınıñ otbası marqwmnıñ ğı­lımi-pub­licistikalıq mwraların jinaqtap, 2011 jılı jeti tomdıq kitap etip basıp şığardı.Al, osı jılı http://akatay.kz/ dep atalatın sayt aşıptı.  Sayttan Säbetqazı Aqataydıñ eñbekterimen oquğa boladı.

Tömende Säbeñniñ «Zaman-Qazaqstan» gazetiniñ 1999 jılı 9 səuir küngi №15-nşi sanında «Latınğa köşsek eken» degen taqırıppen jarıq körgen maqalasın jariyalap otırmız.

Abai.kz

 

Təuelsizdikpen entelep birge kiretin igilikter boladı. Təuelsizdik bizge jalqı,  jalañaş mazmwnsız kelgeni məlim. Sayasi təuelsizdikti mazmwnmen tolıqtıratın dəuirdi ədette "dekolonizaciya dəuiri"  dep ataydı.  Ol bizde əli jürgen joq.  Artqa qaldıramız dep uaqıttı köp ötkizip aldıq.

Joğaltqanımızdıñ ornı tola qoymas.  Endi təuelsizdikti şınayı mazmwnmen tolıqtau şarttarı.  Bwlardıñ biraz salası mədenietke, jazu-sızu isine sayadı. Jeke adamnıñ jazu mənerine qarap, sol adamnıñ minez-qwlqın ajıratuğa boladı. Mwnı grafologiya deydi. Wlt ta jeke adam tərizdi. Onıñ tarihı, ədebi mwrası,  asıl armanı,  özindik bet-beynesi əlipbiinen

belgi berip jatadı.

Qazaq wzına tarihında jazu əlipbiiniñ birazın basınan ötkizgeni məlim. Ejelgi jazu V-VI ğasırlardağı türik runikası bolatın. Ol - qazaqqa töl, biraq grafikası jetilmegen, qaşau men balğağa arnalğan, bwrıştı, tik, sınıq, qalam men qağazğa beyimsiz, sondıqtan onıñ qazaq tilimen endigi baylanısı arhiv mwrası bolıp qala bermek.

Ekinşisi - arab əlipbii, Qwran grafikası. Köne finikiyalıq, arameylik, semittik grafikamen sabaqtasadı. Ol əlemdik jazu öneriniñ bir bwtağı retinde Qazaqstanğa VIII  ğasırda islam dinimen qosa darıdı, ata-babalarımız osı əlipbimen sauatın aştı, salauatın ayttı, imanına keldi,  ölgende qwlpıtasına atı-jönin jazdı.

Qazaq halqınıñ mədeni jəne ruhani dəuirleuine sebep boldı.  Farabi,  Yügineki,  Qaşqari,  Dulati,  Jalairi,  Yassaui,  Abay,  Şəkərim,  Əlihan,  Mwhametjan,  M.  Əuezov eñbekteri eñ alğaş osı grafikamen jarıq kördi, elge taradı.

Arab əlipbii qazaq tiline qanşama köndirilgenmen əli de köne qoymaydı.  Öytkeni,  onıñ kanondıq dıbıstaluı Qwranmen wştasadı. Oğan qazaq dıbısın arnap, alğaş bwğaulıq salğan belgili reformator Ahmet Baytwrsınwlı edi, onıñ  "qadımğa" negizdelgen  "töte jazu"  emlesi tarih törine şıqqanmen arhivtiñ  "qazba baylığına"  aynaldı.  Halqımızdıñ jazba mwrasınıñ biraz böligi osı əlipbide. Qıtay, Auğanstan, Iran elindegi ağayındarımız əli de osı əlipbi arqılı baylanısıp, tüsinip otır. Bizdiñ tarihi mwramızdı özimizge jetkizip bergen bwl jazuğa de ökpe bolmau kerek.

Elimizde bol'şevikter jürgizgen  "mədeni revolyuciya" twsında az uaqıt latın tañbasına köşkenimiz məlim. B.   Maylin men İ. Jansügirov atu turalı sottıñ şeşiminiñ köşirmesin osı jazudan oqıdı.  KSRO-nıñ barşa mwsılman halıqtarı bwl əlipbige bir künde köşti. Biraq ğwmırı wzaq bolmadı. Öytkeni, əlemdik internacionalizm jolınan tayğan bol'şevikter latın əlipbiiniñ orıstandıru sayasatına jaramaytının tez bayqadı da dereu, Wlı Otan soğısı aldında orıstıñ Petr zamanınan beri resmi  "wlttıq tañbası"  bolıp sanalatın kirillicağa köşirdi.  Əsili,  kirillica  "şirkeu"  tañbası edi,  dini əlipbi, pravoslavie ərpi.  Osı əripte qalsaq,  biz de orıs sekildi əlemdik örkenietke məñgi qosıla almaymız.  Kirillicamen

birge qazaqta  "ov"  pen  "içter"  köbeydi.  Ol I.   Altınsarin men Abay Qwnanbaev kezinen kirdi desek qateleser edik. Qazaq onomastikasında  "ov" pen  "içti" bastap jürgender X ğasırda şoqınğan qıpşaq handarı, "Igor' jorığı turalı jırdağı"  Şaruhanovtar men Toksobiçter. "Aqıl auıs,  ırıs jwğıs"  degen.

Kirillica pravoslavie əlemin ğana qamtidı, pravoslavielik ömir dəstürin nasihattaydı,  pravoslavie filosofiyasınıñ qolına su qwyadı,  pravoslavielik ideologiyanı tu köteredi.

Kirillica - orıstandıru sayasatınıñ ruhani qwralı. Osınıñ bel ortasında biz, qazaq, jürgenimiz qalay? Bwrın küşpen,  zorlıqpen kirgen dünieni,  təuelsizdik alğannan keyin de, qoldanğanımız eldigimizge nwqsan keltirdi. Kirillica slavyan tiline,  dauıs,  dıbıs jüyesine negizdelgen.

Ol oyran salğan 60 jılda qazaq tiliniñ dıbıstaluı özgerdi, "orısşalandı",  teledidar men radio diktorlarınıñ tañdaylarınıñ taqıldauıq boluı sonan.  Öytkeni bizdiñ tabiği orfoepiyamızdı büldirdi, büldire de bermek. Tilimizdiñ şwbarlanuınıñ birden bir sebebi de - osı.

Latınğa köşu kerek!

Latın əlipbii qazaqtıñ jerin jırtıp, malın bağıp beredi demeymin.  Ay men künniñ amanında orısqa aynalıp bara jatqanımızdı toqtatadı.  Qazaq qazaq bolğısı kelmeytin zamanğa tap boldıq,  osınday qiın-qıstau zamanda köpir boladı.  Wlttıq salauatımızdı qalıbına keltiredi.  Basqa wlttardıñ mədeni jəne moral'dıq ekspansiyasınan qwtqaradı.

Əlemdik örkenietke tikeley bet bwramız. Komp'yuterlik til men qazaq tili qayımdasa qaladı.

Türki halıqtarınıñ kemeñger kösemi Kemal Atatürik Türkiyanıñ eñ bir auır şağında elin latın əlipbiine köşirgenin este wstalıq.  Türik əlipbiiniñ negizinde jasalğan qazaq əlipbii dayar.  Mwnday mıñ jılda bir bolatın keleli iske kedergi bolmayıq.  Bwrınıraq latınğa köşsek, "jazba mədeni mwramız şığın boladı" degen sandıraq estigen edik. Kirillicada jazılğan dünielerdi örteyik dep jatqan joqpız. Ol qaladı. Qızıqqan adam oqidı, keregine jaratadı.  Al qazaq üşin, onıñ mədenieti men bolaşağı üşin kemeldi şaq tuadı.

"Zaman-Qazaqstan", 9 səuir 1999 jıl №15

0 pikir