Qorqyt babamyzdan qalghan qasiyetti qara qobyzdy ekining biri ústay bermeydi. Birinshiden, kiyesi bar desek, ekinshiden, onday tylsym dýniyemen baylanysy bar qasiyetti qobyzdy ústau ýshin ata-babanyng qanymen daryghan erekshe daryn kerek dep oilaymyn.

Dәulesker kýishi Smatay Ýmbetbaev Úlytau oblysy Janaarqa audanyna qarasty «Jenis» auylynyng tumasy. Búl elde nebir arqaly qobyzshylar bolghan desedi. Búl el ataqty qobyzshy, kompozitor Yqylastyng kindik qany tamghan jer. Tórt jasynan qobyz ýnine elitken Smekeng Shýiken aqsaqal qobyz tartyp jatqanyn estise jalanayaq qardy keship sol ýige jetedi eken. Alghashqy ústazdary degende Ashay, Ospan, Tóbel Basygharaúly, Sarmúqan Babasúly, Shýiken aqsaqaldardy auzyna alatyn.

Ákesi Smataydyng qobyzgha qúmarlyghyn bayqap, qobyz izdep jýrgenin aitqan song Babastyng Sarmúqany aq qayynnan jasaghan qobyzdy әkep balagha syilaydy. Ákesi Sarmúqangha riza bolyp ne qalaytynyn súraydy. Sarmúqan kók biyening túqymyn alghysy keletinin aitady. Balasynyng quanyshyn kórgen әkesi onyng búiymtayyn oryndap, qalaghanyn beredi.

Smataydyng әkesi jas kezinde Yqylastyng ýsh kýn, ýsh týn taudyng basynda qobyz oinaghanyn kórgen eken. Keyin Yqylastyng úrpaghy Siqymbay osy auylgha kelip qonystanady. Smatay sol kisining balalarymen birge kýishige erip jýredi.

Bozbala kezinde Qazaq radiosynan dәulesker kýishiler Jappas Qalambaev pen Dәulet Myqtybaevtyng kýilerin tynday jýrip, sol kisilerding qobyzynyng dybysyn shygharu maqsatynda bes jyl boyy jiyrma shaqty qobyz jasaydy. Smekeng ómir boyy qobyzdyng erekshe dybysyn izdeumen boldy jәne sony taba bildi.

Smatay Ýmbetbaev jasyraq kezinde jezdesi IYgilik Omarovtyng oryndauyndaghy әnderdi sýiip tyndap, keng tynysty әnshining әn oryndau sheberligin boyyna darytty. Babastyng Sarmúqanynan Ýkili Ybyraydyng «Gәkkuinin» basqa bir týrin ýirendi.

Smekenning ýlken óner jolyna týsuine halyq jazushysy Sәbit Múqanovtyng enbegi zor. Auylda eleusiz jýrgen jas darynnyng qobyzyn tyndap, Almatygha shaqyrghan, «Qazaqkonsertke» ornalasyp, ýili boluyna sebepshi bolghan sol kisi ekenin estiytinbiz.

1971 jyly Qúrmanghazy atyndaghy Almaty memlekettik konservatoriyasynyng rektory bolyp túrghan kezinde belgili kompozitor Erkeghaly Rahmadiyev Smataydyng konservatoriyagha týsuine yqpal etedi.

Qylqobyz klasy boyynsha oqytushy bolghan ataqty Dәulet Myqtybaevtyng aldynan dәris alyp jýrgeninde bir kýni ústazy «Smatay, men saghan eshtene ýirete almaymyn, ózinning qalyptasqan mektebing bar, bar dýniyeni týzeuding qajeti joq, sahnagha erkin shygha ber!» degen eken. Ári qaray oqudyng artyq ekenin týsinip, Smekeng ónerge birjolata bet búrypty.

1972 jyly Ghabit Mýsirepov bastaghan jazushylar delegasiyasymen Jaylaukólge baryp óner kórsetedi. Sol joly ol Yqylastyng qobyzyn alghash ret qolyna ústap kóredi.

Suret: avtordyng jeke múraghatynan alyndy

Onshaqty jyl qazaq sahnasynda enbek etip, sol kezdegi Mәdeniyet ministri, últtyq ónerimizding janashyry Ózbekәli Jәnibekovtyng aqyl-kenesimen últtyq aspaptar jasau maqsatynda 1981 jyly ashylghan Qazaqtyng Yqylas atyndaghy últtyq múrajayyna júmysqa qabyldanady. Ol kezde múrajay janynan «Sazgen» ansambli ashylady. Múrajaydyng diyrektory, shertpe kýiding sheberi Jarqyn Shәkәrim osy ansamblidi ózi basqaryp, dýniyejýzining kóptegen eline óner saparlaryn úiymdastyrady.

Smatay Ýmbetbaev osy múrajaydaghy 700 den asa aspapty óz qolymen jasaydy. Sazgen, narqobyz siyaqty aspaptardy jasap jýrip, ózi de sazgenshi, narqobyzshy, qylqobyzshy, әnshi, jyrshy atanady. Ózbekәli Jәnibekov Smekennen dastandy qobyzgha qosyp aitudy ótinedi. Qisa-dastandy da irkilmey oryndap, tyndaushysyn úiyta biledi.

Ataqty etnograf-jazushy Aqseleu Seydimbekov «Smatay – úly qobyzshylardyng songhy túyaghy» dep aityp ketken.

Mening Smatay Ýmbetbaevpen tanystyghyma toqtalsam:

1979 jyly men Qazaqtyng Jambyl atyndaghy memlekettik filarmoniyasynyng leksiya tobyna qyzmetke alyndym. Búl topty kompozitor Áshir Moldaghayynov basqarady eken. Birer kýnnen song biz Taldyqorghan oblysynyng Andreev, Qapal audandaryn aralaytyn boldyq.

Tanerteng «Kubani» degen shaghyn avtobuspen jolgha shyqtyq. Bastaushymyz ‒ Áshir Moldaghayynov, ózimiz telearnadan, Qazaq radiosynan әnderin  tyndap jýrgen Kenjegýl Syzdyqova men bayanshy Dmitriy Gusinsov, qobyzshy Smatay Ýmbetbaev,  Tólegen Jeldibaev, Rahima Músabekovanyng kýieui (atyn úmytyp otyrmyn) ‒ mine, osy adamdarmen bir ay boyy Jetisu jerindegi auyl-auyldy aralap, konsert qoydyq.

Sol bir úmytylmas shaq әli esimde. Dala qosynda, eginshilerge, auyl adamdaryna  konsert qoydyq. Áshir agha óz әnderin bayanmen oryndaydy. Smekeng qobyzyn tartyp, kórermendi úiytady. Kenjegýl kýieui Dmitriyding bayanmen sýiemeldeuining arqasynda nebir әnderdi tamyljyta oryndaydy. Tólegen klassikalyq әnderdi oryndaydy. Músabekov aghamyz dombyramen ariyalardan ýzindiler oryndaydy. Men Jýsekennen ýirengen әnderimdi oryndap jýrdim. Osydan bastap Smekeng jaqyn adamymday bolyp ketti. Men bir konsertten keyin túrmysqa shyghyp kettim de filarmoniyadan ketip qaldym.

Birde Almatydaghy nómiri 12-inshi orta mektepte oqityn qyzyma barsam, Smekeng qyzymnyng synybynyng esigin jóndep jýr. «Smeke, búl jaqta qaydan jýrsiz?» deymin ghoy. Sóitsem qyzymnyng synyp jetekshisi Baghdagýl búl kisining júbayy eken. «Eee» dep týsinistikpen qaraghanym bar. Sodan bastap Smekeng habarlasyp túratyn boldy. Ángimemiz óner jayly. «Qazaqkonsertte» enbek etken nebir daryndy apa-aghalarymyz jayly qyzyqty oqighalardy babyna keltirip әngimeleytin edi.

Smekenning kóripkeldik qasiyeti bar. Keyde jauyryn ústap biraz dýniyeni aitatyn. Bәri dúrys keledi. Keyde men turaly týs kórdim deydi. Onysy da tura keledi. Ruhany dos edik. Syryn aitatyn. Óz ómiri, ósken ortasy jayly kóp әngimeleytin. Qobyzshylar jayly, qobyzdyng syry jayly kóp tolghanatyn. Tipti qaytys bolardan bir apta búryn úly Jasúlan ekeui qaladaghy últ aspaptaryn jasaytyn ústahanalargha baryp, qobyz jasap jatqan jigitterding qobyzynyng dybysyn tekserip, «búdan keyin qobyzdyng ýni qalay bolar eken» dep uayymdaghan eken.

Smatay Ýmbetbaev Japoniyagha barghan saparynda mashina minip qaytty. Japondyqtar kóp aqshagha qobyzyn satyp alghysy kelgen eken. Smekeng qobyzyn satugha qimapty. Ol óz kezinde ónerimen dýniyejýzining biraz jerin sharlap, qasiyetti qobyz ýnin sýttey úiyp otyrghan sheteldikterge tyndatyp, tanday qaqtyrghan...

Smatay aghamyz kóbine konsertke qatysugha shaqyrsaq keyinshektep túratyn. Ol kisining aitary «mynau ýiimdi bitirip alayyn, jana qobyz jasap jatyrmyn, sonymen bir shygharmyn» degen siyaqty syltaulardy kóp aitatyn. Qaytys bolardyng aldynda ol kisi «Altyngha aityp, el bilmeytin jana kýilerimdi jazghyzyp alsam jarar edi» dep kóp aitypty. Biraq maghan habarlasqan joq. Maghan aitsa diktofonmen bolsyn jazyp alar edim. Sol jaghy ókinish bolghan eken. Ol kisi bar baylyghyn, shygharghan kýilerin ózimen birge ala ketti...

Júmbaq әlemge óz júmbaghymen kelip, bar qazynasyn qaldyra almay ketken armany asyl, maqsaty biyik jannyng biri әri biregeyi Smatay Ýmbetbaev edi!!!

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyng enbek sinirgen qayratkeri

Abai.kz