Iran-Túran teketiresi
Iran–Túran teketiresi — ejelgi zamannan bastap birneshe ghasyr, tipti mynjyldyqtargha sozylghan tarihy jәne mifologiyalyq qarsylastyq.
Búl úghym parsy jәne týrki dýniyesining arasyndaghy sayasiy-mәdeny bәsekeni bildiredi.
Mifologiyalyq bastauy
Iran–Túran qaqtyghysy alghash ret ejelgi parsy eposynda aitylady. Onyng eng belgili derekkózderining biri — Shahname, avtory Firdousiy.
Búl eposta Iran patshalary men Túran biyleushilerining arasyndaghy soghystar bayandalady.
Iran jaghynyng batyrlarynyng biri – Rustam, al Túrannyng ataqty biyleushisi – Afrasiab (týrki anyzdarynda — Alyp Er Tongha).
Eposta búl eki әlemning soghystary әdilet pen biylik ýshin kýres retinde sipattalady.
Tarihy negizi
Ghalymdardyng pikirinshe, Iran–Túran qarsylastyghy mifologiyadan ghana emes, naqty tarihy oqighalardan da tuyndaghan.
Iran–Túran teketiresining uaqyttyq-geografiyalyq kartasy
Iran–Túran teketiresi — Euraziyanyng ontýstigindegi otyryqshy iran órkeniyeti men soltýstigindegi dala kóshpelileri arasyndaghy mynjyldyq geosayasy qarsylastyq. Búl teketires negizinen Orta Aziya, Iran, Aughanstan jәne Kaspiy many dalalarynda ótken.
- Ejelgi kezeng (b.z.d. VIII–III ghgh.)
Iran memleketteri: Ahemen әuleti
Dala taypalary: saqtar, massagetter
Negizgi aimaqtar: Syrdariya, Ámudariya, Aral many, Kaspiy dalalary
Osy kezende parsy patshasy Kir II massagettermen soghysta qaza tapqan degen derek bar.
- Antikalyq jәne erte orta ghasyr (b.z. I–VI ghgh.)
Iran әlemi: Sasaniyler memleketi
Túran әlemi: ghúndar, eftalitter, týrki taypalary
Qaqtyghystar Mauerannahr, Horasan, Kaspiy many ónirlerinde ótti.
- Týrki dәuiri (VI–XII ghgh.)
Dalada: Týrik qaghanaty
Keyin: Seljúq memleketi
Búl kezende týrki biyleushileri Iran aimaqtaryna enip, tipti parsy jerlerin basqardy.
- Jana dәuirge jaqyn kezeng (XVI–XVIII ghgh.)
Iran: Sefevy memleketi
Týrki әlemi: Osman imperiyasy
Negizgi soghys aimaqtary: Anadoly, Kavkaz, Mesopotamiya.
Iran men Túran arasyndaghy tabighy shekara retinde kóbine Ámudariya (Oks), Syrdariya (Yaksart), Kaspiy tenizining soltýstik dalalary qarastyrylady.
Qorytyndy:
Iran–Túran teketiresi — tek soghys emes, otyryqshy eginshilik órkeniyeti men kóshpeli dala mәdeniyetining úzaq tarihy bәsekesi.
Iran yadrolyq qarugha ie bolyp kýsheyip ketse, alystaghy AQSh-n góri týrkilerge qater..
Ómir Shynybekting feysbuk paraqshasynan
Abai.kz