Fentezy hikayat

«Ghylym tappay maqtanba».

                                                                                                                      Abay

– Balalar, Kendebaydyng boyynan qanday adamgershilik qasiyetter bayqadyndar?-dedi Aygýl ústaz dausyn soza sóilep. Onyng búl mәneri mening úiqymdy keltirip jiberdi.

– Sender nebәri 5-synypta oqisyndar. Senderge týsinikti bolsyn dep, osylay bayaulata, әndete sóileymin. Múghalima jan-jaghyna qarap, bizden jauap kýtti me, qoldau kýtti me, qadala kóz tastady. Kishkentay synyp bolsaq nesi bar, sóz úqpaytyn kenkeles emespiz, әngimening astaryn andamaytyn aqymaq emespiz. Bizding qolymyzdan bәri keledi: partadan sekiru, bordy shaynamay jútu, terezening aldyna shyghyp, suretke týsu, gýlding japyraqtaryna esimderimizdi battityp jazyp ketu. Partamda jatqan oqulyqty nemqúrayly jaba saldym da, jaghymdy tayanyp, qiyalgha berildim. Ertegilerde aitylatyn siqyrly jýzik mening qolyma týsseshi! Ýsh tilekti ghana oryndaytyn altyn balyqty kezdestirsem qayter edim? Oghan ýsh emes, ýsh jýz tilegimdi oryndatyp alar edim.

– Hantóre, saghan Kendebaydyng qay әreketi únady?-dep ústaz iyghymnan qaqqanda baryp, oiymdy kilt ýzdim.

– A, Kendebay ma? Atyna minip, kózin júmyp úshqany únady. Sol jerde men bolghanda kózimdi úzaq júmugha shydamym jetpes edi,-dedim ornymnan shala kóterilip. Synyp ishin kýlki kómkerdi.

– Basqa qanday isin jón sanadyn?-dep Aygýl apay qasymnan keter emes. Ózi múghalim emes, tergeushi siyaqty.

– Barlyq әreketin qúp kóremin. Eng bastysy-oghan eshkim ýige tapsyrma bermeydi, ol týnning bir uaghyna deyin biz siyaqty sabaq qaramaydy. Atyna minip, úshyp jýredi.

Oqushylar duyldap ketti. Mening sózim jandaryna jaqsa kerek, qol shapalaqtap, key tentekteri ysqyryp qoyady. Bir sәtte bәrimiz birdey ornymyzdan kóterildik.  Bir kisidey oqulyqty japtyq ta, úshatyn qústay qolymyzdy qomdap aldyq. Múghalima týkke týsinbey, әndetip әldenelerdi aita berdi.

– Adamgershilik...uәdede túru...erlik... -onyng dausyn qús qanatynyng suyldap úshqan dybysy ýzip jiberdi. Synyptaghy otyz oqushy ayaqtarymyz jerden kóterilip, auada ilinip túrmyz. Birimiz múny qyzyq kórip, syqylyqtap kýlsek, endi biri qorqyp, baqyryp jylap jiberdi. Men erekshe mәzbin.  Tabanym jerden birjolata ajyraghanda, bir erkindikti sezingendey boldym. Tek qolynan kitap týspeytin Álihan men Zәure, Arunalar ghana úsha almady. Olar da qoldaryn qústyng qanatynsha ary sermedi, beri sermedi, týk shyqpady.

– Senderge salmaq tastau kerek,-dep jinishke dausymmen aighaylay sóiledim. Óitkeni ózgelerden ozyp, tóbege deyin qalyqtap barghan men edim. Basqalary mening óksheme tayau qashyqtyqta qalqyp jýr. Mendey bolu qayda senderge?

– Qane, shәkirtter, tynyshtyq saqtaymyz,-dep Aygýl apay shanq etti. Ánsheyindegi biyazy dausy qayda? Ýninde óktemdik, aduyndylyq joq, kerisinshe jalynu basym tәrizdi. Men terezege jaqyn túrghan dosym Aqberdige dalany núsqadym. Jana beyimimizdi býkil qalagha kórsetpeymiz be? Meni sózsiz týsinetin jan dosym terezeni asha qalyp edi, bәrimiz úmar-júmar bolyp, syrtqa bet aldyq. Bireuding ayaghy әldekimning mandayyna tiyip, shar etken ýni estildi. Oghan nazar salyp, qayyrylghan eshkim bolmady. Úshu qabileti darymaghan ýsh oqushysymen ghana qalghan qart ústaz Aygýl  olargha:

– Tez synyp jetekshilerindi shaqyryndar!-dep búiyrdy. Qúddy bir jetekshimiz kelse, bizdi ayaghymyzdan tartyp týsiretindey. Jayshylyqta ulap-shulap jýretin danghaza basymyz mektepting aulasyna qaray qanat qaqtyq. Qolymyz-qanat, ayaghymyz-qústyng qúiryghynday. Men top bastap kelemin. Qauyrsynday qalyqtap, aulagha top etip qonudy oilap edim, onym teriske shyqty. Jerge qansha shýiilsem de, taban tirey almadym. Qara jerge bәtenkemning túmsyghy tie berse bolghany, qaytadan zuyldap kókke kóterilemin. Búl joly búrynghydan da alysqa zymyrap baramyn. Qyzyq kórip, saqyldap kýlesm de, boyymda ýrey bary ras. Tym bolmasa dosymmen qatar qalyqtasam ghoy. Ol mening ayaghyma qansha jarmassa da, iyq tirestire almady. Tómenge qaray qúighytyp kelemin. Osy kýii jerge qadalyp qalsam qaytemin? Ólem ghoy onda! Osy oy zәre-qútymdy qashyryp, kózimdi tars júmdym. Bir mezette u-du bolghan oqushylardyng arasynan bir-aq shyqtym. Bayqaymyn, әli jerge jetpeppin. Olar qol sozymda ghana túrsa da, qona alar emespin. Synyptastarym da mening sonymdy ala, auagha sap týzedi. Olar úshqysh-sarbazdar siyaqty, men-danqty qolbasshymyn. Osy oidan masayrap, tómende dýrlikkenderge masattana qol búlghadym.

– Týsinder, kәne! Qazir ata-analaryna qonyrau shalamyn!-dep jekirdi synyp jetekshimiz Dinara ústaz.

– Ákem issaparda, al anam úryspaydy,-dep men  tipten shattana auada tónkerilip, by qimyldaryn jasaugha kóshtim. Synyptas dos-qúrbylarym da  mening әreketimdi qaytalap, biyley bastady. Jerde jermen-jeksen bolyp túrghan jetekshimiz әdetinshe bizdi telefonnyng kamerasyna týsire bastady. Onyng daghdysy osy. Kim tәrtip búzsa, sony dereu suretke týsirip, ata-anasyna jolday qoyady. «Auru qalsa da, әdet qalmaydy» degen osy.

– Balalar, synypqa qaytyndar. Men senderge «Er Tóstik» degen ertegi aityp beremin,-dep  dauystady Aygýl apay. Onyng ertegisine qyzyqqan biz bolmadyq, qayta kókke kóterilip, samghay jóneldik. Mektepting tórt kózi týgel jinalyp, aspangha anqayyp qalghan. Qansha oqushy әleumettik jeliden tikeley efir týsirip túrghanyn seze qoyyp, әuede óner kórsete bastadym. Qalghandary mening qimyldarymdy ainytpay qaytalady.

– Au, balalar, búlaryng qalay Biz jer betinde jybyrlap jýruge jaralghan adamdarmyz, qús emespiz. Qonyndar, kәnekey! -Osylay dep qol búlghaghan qartang aghaydy tanymadym.

– Diyrektor aghay, men qútqarushylargha qonyrau shaldym. Dәrigerler men psihologterge de habar berdim. Ata-analary da qúlaghdar boldy,-dep bir jas múghalim onyng aldynda bezek qaghyp túr. E, diyrektor degen qart kisi bola ma?

– Men diyrektordy qatal apay dep elestetushi edim,-dep sanq etti Symbat. Ózi kitapty mәnerlep oqyghanda, dausy shyqpay qalushy edi, býgin sanqyldauyn qara. Ýnemi jerde jýrip, ýni shyqpay qalghan eken ghoy. Ne de bolsa, әuege kóterilgenimizge mәzbiz.

– Men qútqarushylargha qonyrau shalghan apaydy diyrektor ma dep jýrsem,-dep Sezim janymyzgha kelip, shenber jasap túrugha tyrysty. Biraq bir kýsh bir-birimizge bizdi tym jaqyndatpay, qol ústasugha jetkizbey qoydy.  Ayaq astynan kәdimgi úshqyshqa ainalghanymyzgha quansam da, ishki qorqynshymdy jene alar emespin. Biraq ol qalpymdy dostaryma sezdiru oiymda joq. Qoqilanyp, qolymdy sermep-sermep, olardan oza shyqtym.

– Diyrektor kim? Ol qanday bolady? Senderde osydan basqa oy joq pa? Odan da anau búlttargha deyin úshyp baryp, solardy jastanyp biraz jatayyq!

Osyny aityp, zuylday jónelip edim, shyr etk en dauystan toqtap qaldym. Sóitsem, telefonyn qolyna bir sәt almasa, demi bitkendey yrsyldap qalatyn Kerim eken.

– Balalar, tez qaytayyq! Men qalta telefonymdy partanyng ýstine úmytyp ketippin. Sosyn búltty tósek etkenimizdi suretke týsirmeymin be? – Onyng osy sózin bәrimiz maqúldap, jerge qayta baghyt aldyq. Úshyp әdistenip qalyppyz, әjeptәuir búrylyp, bir-birimizdi qaqpay, әdemi sap týzep túra qalystyq. Búl kezde mektepting aulasy shu-shúrqan bolyp jatyr edi. Tәrtip saqshylary, dәrigerler, analar, әjeler, oqushylar men múghalimder miday aralasyp ketken. Biz terezeden op-onay synyp bólmesine zymyrap kirdik te, qolymyzgha telefon tie salysymen, jyldamdyghymyz kýsheyip, basymyzdy tóbege úryp ala jazdadyq. Býgejektep jýrip, qayta aspangha kóterildik. Ózge bir de bir zatymyzdy kerek sanamadyq. Selpy jasap, júrtty tang qaldyru-basty maqsatymyz. Býgingi beynejazbalarymyzdyng kórsetilimi ataqty blogerlerdin  jazbalarynan asyp týseri anyq. Óz-ózimizdi suretke týsirip, baghanaghy týiening órkeshi tәrizdi aqsha búltty betke aldyq. Jyldamdyghymyz zymyrannan bir kem emes, shýiligip kelip, búltqa jaqyndadyq. Syrttay qoy kóringenimen, jaqyndap kelip bayqadyq, irip ketken aq mata tәrizdi eken. Jayghasyp otyrmaq týgili, ústau da mýmkin bolmady.  Sonda da maqtanyng arasynda jýrgendey suretke týsip, mәz-meyram boldyq.

– Kelinder, búltty qar siyaqty jentektap alyp, atysyp oinayyq!-dedim men kóshbasshylyq qasiyetimning ózgelerden joghary ekenin kórsetip. Olar qostay ketti. Bir qyzyghy-telefondarymyz da auada qalqyp, janymyzdan alysqa kete qoymady.

– Jerding tartylys kýshi joq boldy. Qarandarshy, biz úyaly telefondarymyzdy ózimizge magnittey tartyp túrmyz,-dedim janalyq ashqanday dauryghyp.

– Ol nendey kýsh?

– Jer bizdi qalay tartady? Endi úshpaymyz ba?

– Biz telefondy emes, olar bizdi ózderine jabystyryp alghan joq pa?

Dostarymnyng myna sózderine jauap bermesten, búltty shetinen ýzip alyp, uysymda shar tәrizdi pishinde ainaldyra bastadym. Kishkentay shar-búltty Symbatqa qaray laqtyryp qaldym. Onyng qyzaryp ketken betine baryp, mamyqtay jabysty. Kýlkige qaryq boldyq ta qaldyq.

– Qarmen atysyp kórsem de, búltty atys oiyny etpeppin,-dep tanyrqaghan Jantóre bir kesekti maghan qaray jibertip qaldy. Appaq búlt iyegime jabysyp, Ayaz atadan aumay, auada dóngelep týstim.

– Kýnge jaqyn túrsaq ta, tona bastadym,-dedi Symbat kostumin qausyrynyp.

– Al mening qarnym ashty,-degen Jantórening dausy bәrimizge tamaq ishetin mezgilding әldeqashan bolghanyn esimizge saldy.

– Búlt tamaq bolugha jaray ma? Adamnyng ósip-jetilui ýshin taza aua, móldir su, nәrli tamaq kerek. Búltta qorek zattar bar ma?

– Bayqap kóreyik,-desti balalar shu etip. Bәrimiz aqsha búltty shetinen alyp, qaujanday bastadyq.

– Sayabaqtarda satatyn tәtti maqta siyaqty ma desem, mýlde dәm joq,-dep Symbat tyrjiyp, týkirinip qoydy. Ras, búlttyng әdemi týri bolmasa, azyq bolugha jaraytyn siqy joq eken.

– Onda ýiimizge qaytyp, tamaq isheyik. Týs aua janadan ashylghan sayabaqta jolyghayyq. Úshudyng qyzyghyna batayyq!

Sonymnan ilesken bir top dosymdy ertip, Jer-anagha qonugha kýsh saldyq. Búl joly jerge bes metrdey jetpey túrmyz. Áne, anam men әkem birge túr. Ekeui de qoldaryn búlghap, әldene deydi. Erinderining jymyna qarap, ne aityp túrghandaryn sezdim.

– Osynyng bәri ana telefonnyng kesiri,-deytindey anam.

– Basqa ónering bolmasa, osylay ne jerde emes, ne kókte emes, eki ortada qalatynyng anyq edi,-dep túrghanday әkem. Onyng erni úzaq jybyrlaghany sonsha, maghan qatty úrsyp túrghanday sezildi.

– Mәssaghan!-dedi Jantóre jerdi núsqap. -Mening býkil tuysym jinalypty. Tughan kýnimde on shaqtysy ghana kelgen edi. Endi qara, naghashylarym, agha-jengelerim, tipti kórshilerim de jýr. Bәrining basy bir-aq sәtte qosylypty.

– Olardy birge kórgenine quanyp túrsyng ba? Al men mektepke anammen birge әkemning de bas súqqanyna shattanyp qaldym.

– Áne, toptyng tura ortasynda túrghan kózildirikti qyz-mening shetelde oqyp jýrgen ýlken әpkem. – Symbat әdetinshe maqtana sóilep, qaltasyndaghy bantiygin shashyna taqty. Taqpay qaytsin, jetekshimiz sausaghyn bezep túr.

– Qaysysy sening әpken? Anau búirabas qara aghaydyng janynda túrghan ba?-Symbattyng partalas qúrbysy Syrghalym da sózge aralasty. Ol top ishinen óz tughandaryn izdeytindey.

– Biz biraz ghana úshtyq. Al sening shetelde bilim alyp jýrgen әpkeng qay kezde kelip ýlgergen? -Men maqtanshaq Symbatty kelemejdeuge kiristim.

– Mýmkin emes!-dep ol kenet baqyryp jylay bastady.

– Aspanda da, jerde de maqtanudy bir qoymaysyn!-dep ony birjolata keleke ettim.

– Joq. Ápkem Italiyada oquda bolatyn. Eger ol kelip ýlgerse, biz uaqyttan janyldyq! Aspanda uaqyt bólek jyljityn siyaqty!

Onyng búl sózine kәdimgidey oilanyp qaldyq. Bayqap, barlap, jan-jaghymyzgha zer saldyq. Jerde túrghandardyng bәrining ýsterinde jyly kiyim, toghay japyraqtary búrynghyday sarghaya bastaghan kýide emes, jerde jayrap jatyr.

– Aygýl apaydyng shashyn aq basypty, qatty qartayghan ba? Sonda biz aspanda qansha uaqyt qalyqtadyq?-dedim tómenge әri tandana, әri qobaljy qarap.

– Onyng shashy búrynnan aq shalghan, tek boyap jýretin.

– Boyap ýlgermegen, nemese bizdi uayymdap kenetten agharyp ketken,-dep Jantóre oy qosty.

– Jerde jýrgende uaqyttyng ótpeytini bar edi, әuede onyng qalay jyljyp ketkenin sezbey da qaldym ghoy,-dep men búl joly olardy maqúlday bayau sóiledim.

– Mening apam men әkem kishkentay sәby kóterip alypty. Men mektepte oqyp jýrgende, apam jaqynda kishkentay inim bolatynyn aitqan.

Symbat núsqaghan jaqqa bәrimiz kóz tiktik. Shynynda da onyng әkesi kishkentay nәresteni qúndaqtap kóterip alypty. Apasy qos qolyn kóterip, jalynyp-jalbarynyp túr.

– Jaghdayymyz qiyn tәrizdi,-dedim taghy da biylikti óz qolyma alyp. Bizding búlt jamylyp, kýn kózine qyzdyrynghanymyz qysqa ghana sәt siyaqty. Al jerde kóp nәrse ózgergen.

– Kýzden keyin qys keledi. Onda qaytemiz?-dep Sezim jylay bastady.

– Qonudyng amalyn jasaymyz,-dep qayrattandym men. Ne qayran eterimdi әli josparlaghan da joqpyn. Kinolardan kórushi edim, osynday qiyn jaghdayda qalghanda, kóshbasshy myqty jospar qúratyn. Jospar qúrar edim-au, ony qayda jazamyn? Qalam-qaghazdan júrdaymyz ghoy.

– Biz synyp bólmesine úshyp kire alamyz. Al nege ýiimizge úshyp qayta almaymyz?

– Mening ýige qaytqym keledi! -Sezim әli jylap túr. Bet-auzy tyrjiyp, múnsha sýikimsiz kóriner me? Odan da búrtiyp qana kóz jasyn búlaytyn Ayaru әdemi kórinip ketti.

Biz jan-jaqqa bytyray qanat sermegende, tómennen zor dauys estildi. Dauys zoraytqyshpen bir әskery kiyimdi aghay sóilep túr:

– Balalar, tarqamandar. Biz qazir qútqarushylardy jiberemiz. Ol aghalaryng senderdi úshaqqa mingizip, jerge týsiredi. Eshqaysyng bólek ketpender!

– Úshaqta shay, tamaq beresizder me?-Men kelisim jasaugha jarap qalyppyn. Ol da meni bala kórmey, jel jetkizgen súraghyma jauap berdi.

– Áriyne, últtyq tamaqtargha toyatyn bolasyndar. Shúbat, airan da bar!

– Qazy jegim kelip túr. –Osy sózdi aita sala Jantóre bir ornynda shyr ainalyp sәl túrdy da, menen birer qadam tómendep ketti.

– Fasfut bolsa jaqsy edi,-dep men kópshilikting tilegin jetkizdim. Osy kezde Jantóreden ózgemiz taghy da әldenshe metrge biyiktey jóneldik. Búl joly sharyqtauymyz ózimizge kәdimgidey qorqynysh әkeldi.  Qol ústasugha da shamamyz kelmedi. Úlarday shulap, dausymyz Jer orbitasynan asyp ketti. Jer-ana bir qozghaldy.

– Dostarym, qoryqpandar. Biz-jana zamannyng úshqyshtarymyz. Bizge eshtene qauipti emes. Odan da Jantórening aitqan sózin qaytalayyq. Sonda biz de tómendeymiz.

Mening aqylyma qúlaq asqan balalar hor aitqanday aighaygha basty:

– Bizding qazy jegimiz keledi!

Biraq biz kýtkendey bolmady. Eshkim Jantóremen qatarlasa almady. Sol ayaghymyz salbyrap, әuelegen kýii qalyp qoydyq. Tipti qútqarushy aghaydyng dausy talyp estiledi. Búl sәtte bir orynda typyrlaghan Jantóre tómendep bara jatty. Onyng ne degenin biz esty almadyq. Qúiyn soghyp, qúlaghymyz shuyldap, eshteneni estirtpedi.

– Ol ne dedi? Qalay oilaysyndar?-Men amalym qúryp, dostaryma súrauly kózben qaradym.

– Ýy júmysyn oryndamay kelgeni ýshin múghalimderden keshirim súraghan shyghar.

– Joq, әn aitqan bolar.

– Anekdot aituy da mýmkin.

– Keyde apasynyng tilin almaytyn. Anasyna jalynghan shyghar.

Ár týrli jauaptan son, mening sanamda bir oy jarq etti. Osylay auada salbyrap túra bermey, qay amal bolsa da jasap kóreyik. Dәl osy mezette telefonyma habarlama kelip týsti:

– Jantóre últtyq tamaqtardyng ataularyn aityp edi, jerge top ete týsti. Sender de sony qaytalandar,-dep jazypty óleng jattaudy jany sýietin Álihan.

– Últtyq taghamdardyng týrlerin bilemiz ghoy. Birigip aityp, bәrimiz qonayyq.-Mening úsynysymnan song sәl aqyldastyq ta, bar dausymyzben  aighaygha bastyq:

– Qazy-qarta, jal-jaya, quyrdaq, asylghan et,  bal quyrdaq, tay quyrdaq, borsha et...

Túrghan ornymyzdan jyljyghan da joqpyz. Búl ailamyz iske aspady. Tamaghymyz qarlyqqansha aighay  salsaq ta, tómenge qúldilap ketken eshkim kórinbedi. Tónirek qarauytyp, qorqynyshty renge úlasty. Aspan әleminde sayran salghan qamsyz shaqta kýn-ana tek jadyrap túryp edi ghoy.

– Tezirek joghary kóterileyik. Neghúrlym kýnge jaqyn bolsaq, soghúrlym suyqtan aman qalamyz.

Mening aqylymdy alghan top joghary qaray zymyray jóneldi. Daulasqandar da boldy.

– Men ghalamtordan oqyghanmyn. Jerden biyiktegen sayyn aua da suy beredi. Biz nege saghan senuimiz kerek?

– Kýn batpaydy dep pe edin? Kýn jerding kelesi qyryna qaray aunap týskende biz túrghan manay da suynady. Ýstimizde syrt kiyim de joq.

– Dostar, sabyr etinder. Biz osy kezge deyin kýnning ainalasynda úshyp jýrdik. Kýn-ana bizdi jyly núrymen erkeletti. Býgin de ýmitimizdi aldamas.

– Kýndi manaylap kóreyik. Eger ol batugha ynghaylansa, bir pana bolatyn jer tabuymyz kerek,-degen Ayarudyng sózine qúlaq asyp, bәrimiz shyrqau biyikke kóterildik. Qarsy aldymyzdan múzday jel esti. Appaq búlttardyng arasy úyaday jyly eken. Sәl ayaldap, Kýn-anagha jaqyn bardyq. Múnda boyyndy maujyratar bir jylylyq bar.

– Tym bolmasa ýsip ólmeytin boldyq,-dedim jenil kýrsinip. Ózimdi shytyrman oqighaly filimderding basty qaharmanynday sezinip túrmyn.

– Jantóre qazir ýiine baryp, qazy jep otyrghan bolar. Sorpadan da úrttap, әbden әldengeni anyq. -Búl sózdi Symbat tamsanyp túryp aitqany sonsha, bәrimizding qarnymyz shúrylday jóneldi. Kenet alystan gýrildegen  motor dausy estildi. Alghashynda qorqyp qaldym. Bógde ghalamshardyng túrghyndary ma dep seskengenimdi jasyra almadym. Sóitsem, kýnge jaqyndap kele almay túrghan qútqarushy aghaylardyng úshaghy  eken.

– Úshaq kýnge tym tayau kelse, órtenip keter. Biz ózimiz úshyp barayyq,-dep qolymdy sermey berip edim, balalar bet-betterimen úsha jóneldi. Birin-biri qaghyp-soghyp, órshelene úshady. Qútqarushylar tek birinshi bolyp jetkenimizdi tandap otyrghyzatynday jantalasady. Alayda eshkim úshaqqa jaqyndap bara almady. Búl ne siqyr? Úshaqtyng qanatynan soqqan qúiyn bizdi tipten manaylatpady. Úshaqtyng esigi ashyldy da, ishten arqasyna parashut baylaghan batyr aghay kórindi. Ózi úzyn boyly, keng iyqty, symbatty eken. Men de óskende qútqarushy bolamyn! Jerding qadirin bilmey, kitapty jauyp tastaghan balalardy qiyndyqtan arashalaymyn! Osy oigha keluim sol eken, úshaqtyng janyna kózdi ashyp-júmghansha jetip bardym. Sonymdaghy dostarym shuyldasyp qalyp qoydy.

– Biz bәrindi qútqaramyz. Uayymdama, balaqay,-dep dauystady batyr agha. Balaqayy nesi? Qarsy aldynda jiyrma shaqty úshqyshty bastap jýrgen kapitan túrghan joq pa? Osy menmen oidan song úshaqtan qayta alystap kettim.  Dostarymnyng qasyna baryp, mәn-jaydy bayandadym.

– Biluimshe, biz jerde jýrgende tym asyp-tasyp, jan adamgha jaqsylyq jasamaghan siyaqtymyz. Birlikti, syilastyqty úmytyp, tek telefongha ýnildik. Aqyry salmaqsyzdyq kýiine dushar boldyq. Kópshildikti úmytyp, ózimshildikke dushar boldyq.

– Ony qaydan bilesin?

– Tiyk-tok blogeri solay dedi me?

– Joq, ózimning jýregim solay dep túr. Qashanghy telefonnan aqyl súray beremiz? Bir uaq óz jýregimizdi tyndayyqshy. Oilap qarandar, synypta Álihan otyrghan jerinen mýlde qozghalmady. Sebebi nede? Ol kitapty kóp oqidy. Kitaphanada kóp uaqytyn ótkizedi. Biz ony botanik dep mazaqtap, zamanynan artta qalghan dep kýldik. Al ústazdar nege úshpady? Olar kóp kitap oqyp, bilim jinaghan adamdar.

– Qútqarushylar kitap oqyp otyra ma, adamdardy ajaldan arashalay ma?-Symbattyng tapqyr súraghyna da jauap taptym.

– Olar adamdardyn, januarlardyng ómirlerin saqtap qalady. Jasaghan jaqsylyqtary kóp bolghan son, jerden kóterilmeydi. Ári qútqarushy batyr bolu ýshin kitappen dos bolghandary anyq.

– Múny bilgende synyp bólmesinddegi bes gýlge dúrys qaraytyn edim ghoy. Sudy uaqtyly qúimay, bireui solyp qalyp edi. -Symbat kózinen jasy monshaqtap jylay bastady.

– Ájem «kýshikke tamaghyn ber» degende ýnemi telefondaghy oiyngha aldanyp, úmytyp ketushi edim. Sol kýshikting obaly shyghar osylay aspandap ketkenim.

– «Ýy tapsyrmasyn jazyp otyrmyn» dep apamdy aldap, ózim onlayn oiyndargha esim ketetin. Sol onbaghandyghymnyng jazasy әue boldy ma?

– Ákem telefonymdy tyghyp tastap, júmysyna ketip qalghanda, men sórege boyym jetpey, kitaptardy birining ýstine birin qoyyp, baspaldaq jasaghanmyn. Kitaptardyng renishi osynshama auyr bolady dep oilamappyn.

– Men sabaqqa shashymdy jayyp kelgende, ústaz eskertu jasaghan. Al men dórekilik tanytqanmyn. Ústazdy renjitken adam jer betinde jorghalap jýruge de jaramay qala ma?

– Al men  ýidegi ghalamtor jelisin ýzip tastasa, ata-anama qighylyq salatynmyn. Tughan kýnime kitap syilaymyz degende, ýidi basyma kóterip jylaghanmyn. Aqyry qymbat telefon satqyzyp aldym. Bәrimiz de qatelespipiz. Sol ersi qylyqtarymyzdy týsindik qoy.

Sózimdi ayaqtamay jatyp, óz erkimizden tys arqan boyy qashyqtyqqa tómen týstik. Antarylyp qaldyq. On jyl ómirimizde kimderdi renjitsek,  solardyng bәrin aitsaq, onda ýidi-ýiimizge qazir-aq jetermiz. Telefondarymyz sonymyzdan qalghan joq. Bizdi qorshap, kózge kórinbeytin jipke tizilip túra qaldy. Bir quanghanymyz-aramyzdy bólip, qol ústastyrmay túrghan belgisiz kýsh joyylyp, iyq tirestirip túra qaldyq.

– Osy mәselening bәri myna ainalardyng kinәsinen,-dedim ózimdi eshqashan jazghyrmaytyn әdetime basyp. Bez etken telefonnyng týimeshesin basa qoydym. Apam men әkem ekrannan qatar kórindi. Týrlerinen mazasyz qalyp bayqalady.

– Balam, aqyldy qúlynym,-dedi anam emirenip. Apamnyng osynshama meyirli sóz aitqany esimde joq.

– Batyrym, senimen syrlasugha uaqyt tappay, aqshanyng sonyna týsip ketttim. Renjimey ýige qaytshy. Úryspaymyn,-dedi әkem tym júmsaq ýnmen. Myna qyzyqty qara! Men jerge qona almay uayymdap jýrsem, olar meni búrynghydan da jaqsy kórip ketipti. Múny bilgende әuede әli biraz sayranday túruym kerek eken.

– Apa, әke, sizderding esh aiyptarynyz joq. Men ózim ghalamtordyng tútqynyna ainalyp... -Sózimning sonyn apamnyng óksik aralasqan dausy ýzip jiberdi.

– Senimen dosymday syrlasyp, kerek jerinde múndasudyng ornyna qolyna aqsha ústatyp, telefon syilaudy ghana bildik. Ýige qaytshy. Otbasylyq jaqsy dәstýr oilap taptyq. Ár kesh sayyn birigip kitap oqyp, senimen ashyq pikirlesetin bolamyz. Tek ortamyzgha oralshy!

Qos birdey qymbattym birin-biri qúshaqtap, kóz jastaryn kól etip otyr. Osy sәtte barlyq oqushylar óz ata-analarymen sóilesip túrghan edi. Bәrining dausynda saghynysh pen ókinish reni bar.

– Apa, әke, jylamanyzdar. Men erkin óstim. Betimnen qaqqan joqsyzdar. Boyymda batyrlyq bar. Búl jaghdaydan da erlikpen shygha alamyn! -Sanqyldaghan dausym әserli shyqty ma, әkem anamdy qúshaghynan syrghytyp jiberip, ekrannyng aldyna bir ózi jayghasty.

– Jeti atandy jattatpaghan edim. Bilip jýrshi. Jetinshi atang jau qashyrghan batyr bolghan. Altynshy atang ataghynan at ýrketin bolys bolghan. Bessinshi atan...

Týu, men kileng batyrlar men biy-bolystardyng úrpaghy ekenmin ghoy. Búghan deyin nege aitpaghan eshkim? Bәse, boyymda tulap jatqan qan tegin emes ekenin ishim sezushi edi. Áulet shejiresin jattap túrghanymda kelesi jelige taghy bir sóileushi qosylyp ketti. Aygýl ústaz eken.

– Sender Jantórening amalyn jasandar. Balapandar, bar uayymym sender boldyndar. Ne azyqtaryng joq, ne bilim alyp jýrgen joqsyndar. Endigi kýndering ne bolady?

Adam qartayghanda uayymshyl bola ma? Álde Aygýl apay bizdi qansha tentek bolsaq ta, shekten tys jaqsy kóre me? Eljirep sóilep, kózine jas aldy. Ar jaghynan Álihan bastaghan ýsheu qyltidy. Synyp ishin beyneqonyraudan bir kórsetti. Partalardyng kóbi bos. Synyp qanyrap túr. Óli tynyshtyq ornaghan.

– Oynap-kýlip jýretin sender bolmaghan son, kónilim qúlazyp túr. Boylaryna últtyq qúndylyqtardy siniruge barymdy salsam da, senderdi telefongha tәueldilikten qútqara almadym. Sol ýshin meni keshirinder! -Ústazdyng әjimnen qyrtystanghan jýzin jas judy. Qartayghanda men de osylay jylauyq bolamyn ba?

– Ústaz, qayta siz bizdi keshiriniz. Tentek boldyq. Kendebay ertegisine qyzyqpadyq.

– Qazir biz «Qobylandy batyr» jyryn oqyp tauysyp, Dulat Babatayúylynyng «O, Aqtan jas, Aqtan jas» ólenin oqyp jatyrmyz. Álihan ólendi jattap ta ýlgerdi.

Ústazdyng sózin rastaghysy keldi me, ekrannan Álihan kórindi de, ólendi mәnerlep aita jóneldi.

– Qajyma, Aqtan, qajyma,

Jetersin, әli, jetersin,-dep ayaqtady.

Búl sózder beynebir ózimizge arnalghanday, qona almay dinkelegen jiyrma shaqty oqushy shulap qoya berdik.

– Qajymaymyz.

– Ýiimizge jetemiz!

– Qiyndyqtan qoryqpaymyz.

Shu basyla bergendde, ústaz qayta sóiledi:

– Abay atalaryng qyryq bes qara sóz jazyp, ómirding mәnin týsndirgen. Jetinshi qara sózinde bylay depti: «Jas bala anadan  tughanda eki týrli minezben tuady: Bireui-ishsem, jesem, úiyqtasam dep túrady. Búlar-tәnning qúmary, búlar bolmasa, tәn jangha qonaq ýy bola almaydy, hәm ózi óspeydy, quat tappaydy. Bireui-bilsem eken demeklik. ...Múnyng bәri-jan qúmary, bilsem eken, kórsem eken, ýirensem eken degen.» Sender tek tәn qúmaryn oryndau dengeyinde qalyp qoymasyn dep tyrysqan edim, әtten-ay desenshi!

Jerde jýrgende qúlaq asa bermeytin ústazymyzdyng әrbir sózin qalt jibermey tyndadyq. Ol sózining sonyn jylap ayaqtasa da, kónilimizde bir ýmit payda boldy. Ústaz bizge tyghyryqtan shyghatyn jol kórsetip túrghanday sezindik.

– Abay atalaryng jayly kóp bilsender, bәlkim, jerge oralar kýndering de alys emes shyghar dep ýmittenemin.

– Rahmet, ústaz, biz tipti tәn qalauyn da oryndap jýrgen joqpyz. Aspandap ketip, kónilimiz  kóterildi me, әiteuir iship-jeudi qoydyq,-dep bayanday berip edim, balalar batyrlyghymdy joqqa shyghardy.

– Ótirik aitasyn. Bizde iship-jeytin eshtene joq. Úshuda bereke bolmaydy eken. Qalyqtay berseng qaryn toq bolmaydy,-dep shulap ala jóneldi. Múghalimning kózinshe batyr bolyp kóringim kelgen ishki oiymdy dostarym mýlde týsinbedi. Osy kezde baylanys ýzilip ketti. Telefondarymyzgha ata-ana, jaqyn-juyqtar, tilshi, blogerlerden qonyrau jauyp ketti. Bәri bir mezette qonyrau shalghandyqtan, eshqaysysymen baylanysqa shygha almadyq.  Esesine qútqarushylar qayta izimizge týsip, jaqyn kelip, úshaqtyng esigin ashty. Taghy da bir-birimizdi basyp-janshyp, túra úmtyldyq. Ishki qaupim rastaldy: búl joly úshaqqa eshkim kire almady. Belgisiz kýsh «men, men» degen balalardy jan-jaqqa laqtyryp jiberdi.

– Dostar, Abay atamyzdyng sózi esterinde me? Ústaz jii aityp otyratyn «Adamzattyng bәrin sýy bauyrym dep». Osylay aqyl aitqan Abaydy nege tyndamaysyndar? Yshqyna aighaylap, olardy tirshilik ýshin kýreste ózimshildikke salynghan syqpyttaryn ózgertkim keldi. Oghan qúlaq asqan eshkim bolmady. Japa-tarmaghay úshaqqa jәne úmtyldy. Taghy da bettey almady. Kýtpegen jerden úshaqqa ornatylghan jasandy intelekt «qauip! qauip!» dep belgi berdi. Qútqarushylar bizge uәde etken fasfuttar men gazdy susyndardy auagha tastady da, ózderi shúghyl týrde jerge qaytugha mәjbýr boldy. Naghyz talas endi bastaldy. Sendvichting jartysy Aqberdining qolynda qalsa, bir ýzimi Ayarudyng uysynda ketti. Keybir susyndargha jarmasqandar olardy iyelene almay, sheksiz әue kenistigine qoya berdi. Bey-bereket týrimizge qarap, jylap jiberdim. Kәdimgidey tausylyp, enirep saldym. Jerde jýrgende eshqashan shyn jylap kórmeppin, aitqanymdy oryndatu ýshin әnsheyin kózimdi jasqa shylaytynmyn. Qolymda qalghan burgerding bir týiirin tandayyma salyp, dәmin aldym. Susyn tiymegen son, kóz jasymdy tabighy shyryngha ainaldyrdym. Kóz jasym kermek tatidy, әri únamdy, әri jaghymsyz bir kýi.

– Toqtatyndar!-dedim bar dausymmen sharyldap. -Qoyyndar endi. Býite bersek, eshqashan Jer-anamyzgha qayta almaysyz. Mәngi-baqy uaqyttyng qúrsauynda qalyp, әue kezip jýretin bolamyz!

Mening ashy ýnimnen azan-qazan shu sap tyiyldy.  «Ishsem, jesem» degen niyetpen birin-biri týtip tastaugha dayyn túrghandar endi janar týiistiruge de dәtteri jetpey, tómenshiktep qalghan.

– Aygýl múghalimning aitqany esterinnen shyghyp ketti me? Abaydyng ónegesin biyik ústasaq qana qazirgi mәselemiz sheshiledi. Bir-birimizdi tughan bauyrday kórip, qamqor bolayyq! Biz jyrtqysh emespiz, adam balasymyz!

Top ishinen maqúldau rayyndaghy sózder estildi:

– IYә, biz adambyz!

– Dúrys aitasyn, bauyrmal bolayyq!

– Abaydan ne ýirenip edik, týgel esimizge týsireyik!

– Jer men kókting arasynda sendelgennen qiyny joq eken. Aqyldasyp, qaytudyng amalyn tabayyq!

Kópshilik oiymdy qostaghan son, men jylaghan kezde múrnymnyng bitip qalghanyna qaramay sayray jóneldim:

– Bastauysh synyptarda Abaydyng ólenderin oqyp-ýirengenbiz. Telefongha telmirip, bәrin úmytyp qaldyq pa? -Mingirlegen dausyma Kýn kýlip, aqsha búlttar ainalamda dóngeley jýzdi. Tabighat ta maghan ýn qosyp, qúshaghyna basyp túrghanday.

– Byltyr qysta Abaydyng «Qys» ólenin ótkenbiz. Men jattap alghanmyn. –Ayaru taq ete qaldy.

– Abaydyng «Bilimdiden shyqqan sóz» degen joly bar ólenin jartylay bilemin.-Aqberdi de qúr alaqan emes eken.

– Al Abaydyng ólenderin esimizge týsirdik. Ýige barar jol qayda? -Symbat osylay dep dau kóterdi.

– Biz kókke bir-aq kýnde úshqan joqpyz. Bilimsizdik pen oisyzdyqtan aqyry osy kýige týstik. Sol siyaqty búnyng qaytuy da birden bolmaydy. Sabyr kerek! -Men biylikti birjolata óz qolyma alyp, eldi baysaldy bolugha shaqyrdym.

– «Sabyr týbi-sary altyn» dep aityp otyratyn әjem,-dedi sýikimdi Ayaru úzyn kirpikterin jii qaghyp.

– «Sarghayghan jeter múratqa» dep sonyn aitpaytyn ba edi? -Symbat qúrbysyn әzilmen bir týiredi. Synyptaghyday shyn shekisuge emes, qaljynmen syrlasugha beyim ekenin jyly dausymen anghartty.

Men ishtey oilanyp, mynaday saraptama jasadym. Úshudyng mashaqatynan qútylu ýshin bizding oiymyz da taza bolu kerek. Menmen, pasyq oilar jýregimizdi kirletse, oralu mәngi arman bolyp qalady. Úshpay qalghan Álihan eshkimnen kómegin ayamaytyn naghyz aq kónilding ózi. Zәure shygharghan esebin Symbat siyaqty búldanbay kóshiruge beretin.

– Aruna ótinishimizdi jerge tastap kórmepti. Suretti de әdemi etip salyp, estelikke taratyp beretin. –Ayaru men Symbat, Sezim ýsheui jarysa sóilep, oiymdy birjolata bekitti.

– Endeshe, qyzghanshaqtyqqa, ózimshildikke jol joq. –Men altynshy atam Asubay tәrizdi biylik aityp, top ortasynda shәniyip túrmyn.

– «Bólingendi bóri jeydi» dep aityp otyratyn atam. –Sezim sózin halyq maqalymen túzdyqtap qoydy. Men bilmeytin ónerlering kóp eken ghoy. Siqyrly aina bәrimizding ónerimizdi túsaulap, til-auyzdan aiyryp tastapty.

– «Jýz tengeng bolghansha, jýz dosyng bolsyn» degen maqal bilemin,-dep senimsiz ýn qatty Aqberdi.

– Qoyshy, ei, kópshil, birlikshil bolu turaly maqal aitsanshy,-dep Sezim ony birden jazghyra jóneldi.

– Mine, ózgening qatesine kýluge, kinәlaugha әzir túramyz. Qong kerek! –Kóshbasshy boludy aqyl aitu dep týsinip, ortagha kiyip kettim.  Bir-birimizdi bauyr tútugha uәde etip, Kýnning shapaghatyna shomylyp, jyly núrgha qaryq bolyp túra berdik. Bir sharshaghan sәtte kóz shyrymymyzdy alu ýshin qalyndau shókken maqta búltqa jantaydyq. Mýshkil halimizdi tabighat ta sezip túrghanday, búlt tósenish bolugha kelisip, bir sheti maqta kórpege ainalyp qoya berdi. Jibek jel bizdi sәbiydey terbetip, tanghajayyp úiqy әlemine jeteley jóneldi. Tәtti týs kórip, eles quyp jatyrmyz. Ýidi-ýiimizge qaytyp, tughandarymyzdyng ystyq qúshaghyna engenimizdi bәrimiz kórgendeymiz. Tek eshkim tis jaryp eshtene aitpady.

Búlt tósenip, mamyq jastanyp jatyp oigha kettim. Búryn jerde jýrgen kezimde bólmemde onasha qaludy únatatynmyn. Oiyngha berilip, tamaqtanbasam, apam bólmeme keletin. Sol kezde búlqan-talqan ashulanatynmyn. Ózimdi tordaghy qústay sezinushi edim. Ata-anam maghan erkindik bermeytin kýzet sarbazdarynday kórinetin. Sóitsem, mening ansaghan erkindigim jalghyzdyq eken, olardyng kýiip-pisip jýrgeni baghynyshty ústau emes, qamqorlyq bolyp shyqty. Átten, sony óz kezinde týsinbegen men dymbilmes ekenmin ghoy. Týsimde apam men әkemdi kórdim. Jýgirip baryp, moyyndaryna asyldym. Qúshaqtary múnday ystyq bolar ma? Kýiip bara jatyp oyanyp kettim. Búlt tósegimnen túryp, jan-jaghyma qaradym. Kýn-ana meyirlene qarap túr. Ózi mening apamnan aumaytyn siyaqty. Ýnemi jaryq bolghandyqtan, qay mezgil ekenin bile almadym. Sendelip jýrgenimizge qansha uaqyt boldy? Janymyzdan ketpey, ýiirilip túrghan telefondardyng arasynan óz aifonymdy alyp, saghatqa qaradym. Jerding uaqytymen qazir tanghy ýsh eken. Qúday biledi, apam meni uayymdap, kóz ilmey otyrghan shyghar. Tiyk-toqty ashyp qalyp edim, jeli júldyzyna ainalghan Jantórening paraqshasyna tap boldym.  «Salmaqsyz boludan saqtanu ýshin kitapty kóp oqyp, últtyq qúndylyqtarymyzdy qadirleu kerek!» dep jazypty. Dúrys aitasyn, dosym! Syrttan kómek kelmeydi. Óz aqylymyz ben bilimimiz ghana qútqarady bizdi.

***

Adam balasy erekshe qasiyetke ie ekenin әuede jýrip bildim. Kez kelgen jaghdaygha beyimdeluge dayyn túrady ekenbiz. Uaqyttan shatasyp, iship-jemnen tarshylyq kórsek te, búl kýnderi kónilimiz kóterinki. Qol ústasyp, shenber bolyp túra alamyz. Qalasaq, aspandy janghyrtyp әnge salamyz. Búltqa bas qoyyp, armangha berilemiz. Sondyqtan bizdi eshqanday jel bytyratyp shasha almaydy. Birligimiz myqty bolghan son, tobymyz tarqamaydy.

– Hantóre, motor ýnin estiding be?-dedi Aqberdi jatqan jerinen basyn júlyp alyp. Bәrimiz qúlaq tiktik. IYә, búl rasynda da motor dausy edi, tek qútqarushylardyng úshaghynan sәl shaghyndau sekildi. Ýni tym bәsen, nәzik estildi.  Biz búl uaqytta bey-bereket úshudy qoyyp, toptanyp әreket etuge kóshkenbiz. Oghan kómektesken, әriyne, Abay ónegesi.  Dauys jaqyndap kelgende, ish tarta tanqaldyq. Úshaq pishindes bir qúrylghynyng ishinde adam tәrizdes bir tirshilik iyeleri kólbendeydi. Kózderi atyzday, qol-ayaqtary shildey, boylary qysqa. Sýikimsiz týrleri az bolghanday, dauystary da kelisip túrghan joq.

– Ey, adam balasy, jer betine syimay, kókke órlep shyghyp, seruendeytin bolghansyndar ma? -Úshaqtyng bir sheti qaqpa tәrizdenip ashylghan kezde, bizge qarap sóilegen alghashqy sirinkening aitqany osy boldy.

– «Sәlem-sózding anasy» degen. Aldymen esendeseyik,-dedim algha qaray qalyqtap shyghyp.

– Ol ne nәrse?-degen jauapqa dostarym kýlip jiberdi. Mynaday ghalamat úshaghy, damyghan ghylymy bar tirshilik iyeleri amandasudy bilmeytini shynynda da kýlkili kórindi.

– Amandasu degen eng alghash kórisken adamdardyng bir-birine aitatyn jyly sózi. Jaghdayyn súrau, amandyghyn bilu degen ghoy. -Ereje jattaugha salaq basym ózim amandasudyng anyqtamasyn qúrap ketkenimdi bilmey qaldym.  Besinshi atam Baybolattyng sheshendik óneri daryghany dausyz.

– Ol qanday jyly sóz?-dedi iyneliktey qatqan bógde jan.

– Sәlemetsiz be? Armysyz! Qayyrly kýn!  Osy sózderding birin qoldanyp, amandasugha bolady. –Olar ózara kenesken týr tanytyp, erinderi jybyrlap biraz túrdy.

– Armysyz, adam balasy!-dedi sәlden song demikken ýnmen. Eng әdemi ýnderi osy ghana siyaqty.

– Bilimi tasyp, óneri asqan Jer perzentterinen jalyndy sәlem!-dep men sanq ete qaldym. Múnday beyneli sózderdi qalay tauyp aittym! Álde aspanda salbyrap túra-túra dinkem qúryghannan, ózime beymәlim talantym ashylyp jatyr ma? Áyteuir ayaqtygha jol, auyzdygha sóz berer týrim kórinbedi.

– Jer perzentteri,  bizding gharysh kememizge kirip, as-auqat ishinizder! -Tosyn úsynysqa ne derimdi bilmey, dostaryma qaradym.

– Abay atamyzdyng «Adamzattyng bәrin sýy bauyrym dep» degen sózin esten shygharmayyq.

– Shaqyrghan jerden qalmayyq!

– Búlar adamzat emes, ózge ghalamshardyng túrghyndary. Olardy qalay «bauyrym» dep qúshaq jayamyz?

– Bir qauip tónse,  qúpiya sóz «attan» bolsyn. Nar tәuekel, bógdelerding mekenine kirip kóreyik!

Songhy sózdi men aittym. Bәri bas shúlghyp qostady. Osydan song sypayy, birlesken qalypta gharysh kemesine kóterildik. Barlyq jerdi altynmen aptap, kýmispen kýptep tastaghan. Biraq auada bir salqyndyq bar.

– Jer perzenti, qazir kýsh-quat syilaytyn dәrumender aldarynyzgha keledi.-IYneliktey imiygen siyqsyz kapitan bizdi dastarqangha shaqyrdy.

– Bizde, Jerde ony dastarqan dep ataydy. Asqa otyrmay túryp, bata beriledi. Aq bata jol ashady. -Auylda atam as aldynda bata berushi edi. Sodan kórgenimdi istep, bógdelerding jayghan dastarqanyna bata berdim. Bar oiym ýige qaytu bolyp, ernimning úshynda jalghyz tilegim qalyp qoydy.

– Aq dastarqan! Aq bata! Qanday tamasha ólkede túrasyzdar! -Kapitan kómekshisine ymdap edi, ol bir batyrmany basyp qaldy. Lezde әrqaysymyzdyng aldymyzgha jaynaghan dastarqan tosyldy. Bir ókinishtisi-jeke tamaqtanugha tura keledi eken.

– Bay dastarqanynyzgha, aq niyetinizge rizamyz! -Osylay dep alma tәrizdes bir jemiske qol sozdym. Ádetimmen qomaghaylana bir asamaq edim. Tisim batpady.

– Aq bata! Aq niyet! Qanday ghajap sózder!-Kapitan mening әurelenip otyrghanymmen sharuasy joq,. Árbir sózime әserlenip, tolqyp otyr. Qaujaghday almay men әuremin. Dostarym da dәl osynday sarsangha týsken.

– Jer perzenti, biz dәrumenderdi tikeley jemeymiz. Arnayy týtikter arqyly ishemiz. -Kómekshi taghy bir batyrmany basyp edi, әrbir ýstelding janynan jip-jinishke týtik payda boldy.

– Al jer túrghyndary asap-asap jeydi, susyndy simirip ishedi. Shirkin, qazaqtyng quyrdaghy men bal qymyzyna ne jetsin! -Ansay aitqanym sonsha, endi jat jerlikterding Jerge barugha ansary audy.  Biz týtikten tamaqtanyp, alghysymyzdy aittyq.

– Jer balasy, dәrumender únady ma? -Kapitan bizge tesile qaldy. Súrghylt jýzinen nendey kónil kýide otyrghanyn anyq bayqay almadym.

– Bәri keremet! Rasymen quat beredi eken. Áldenip aldyq. Biraq...

– Ne únamay qaldy? Kemshilik bolsa, aityndar. Biz ghylymy kenes qúryp, lezde týzetemiz. Kapitannyng myna sózine tang qaldym. Ózderi ghylym izdegende Jer perzenti, myna bizden jyldam siyaqty. On jyl jer betinde jýrip, ashqan bir ghylymy janalyghym joq. Ishtey úyalyp qaldym.

– Dәmning sapasyna aitarym joq. Til ýiiredi. Tek әrkimning jeke otyryp tamaqtanatyny qiyn eken. Bizde, Jerde qazaq halqy ortagha ýlken dastarqan jayady da, sol jerde otyryp kenesedi, pikirlesedi.

Kapitan kómekshisine ymdap qaldy. Ol  ýlken ekrandy qosyp, aq halat kiygen bógdelerge tapsyrma-núsqau berdi. Sәlden song aldymyzdaghy jeke ýstelder birikken ýlken dastarhangha ainaldy. Tórde men otyrmyn, kapitan ong jaghymda. Ózgeleri qaz-qatar jayghasqan.

– Sen aitqan aq dastarhan osynday bola ma?-Kapitannyng ishki quanyshyn irkilip sóilegeninen seze qoydym.

– Shýiirkelesip otyryp ishken as tym tәtti bolady,-dedim rizashylyghymdy bildire basymdy iyip. Ol da basyn iymek edi, týp-týzu jelkesi qozghalmady.  Ózining ghylymy kenesine ýzdiksiz tapsyrma bere bastady. Jyldamdatyp sóilegende dym týsinbedim. Bayqauymsha, iyilip izet bildiruding ghylymy joldaryn tabugha  búiryq bergen synayly. Ózderi auada dybyssyz qalqidy. Sózderi keyde isharagha ainalyp ketedi.

– Aqberdi, maghan tanysu turaly bir maqal aitshy,-dedim jaqyn otyrghan dosyma sybyrlap.

– «Mynnyng jýzin bilgenshe, birding atyn bil» degen maqal bar. Ghalamtordan oqyghanmyn. -Aqberdi maghan búryn-sondy búlay kómektespegen shyghar.

– Kapitan, qazaqta «mynnyng jýzin bilgenshe, birding atyn bil» degen maqal bar. Tanysyp otyrayyq. Mening esimim-Hantóre. Búl-dosym Aqberdi. Odan ary otyrghan- Ayaru. -Bәrin jaghalay tanystyryp bitkenshe, kapitan atymyzdy jattap ta ýlgerdi.

– Este saqtau qabiletinizge tang qalyp otyrmyn,-dedim esimimizdi erni jybyrlay qaytalaghan kapitangha.

– Nesine tang qalasy, Hantóre? Abay atamyz aitypty: «Estigen nәrseni úmytpastyqqa tórt týrli sebep bar». Kapitan estigenin qaytalap, oiynda bekitip otyrdy. Sol sebepti esimderimizdi janylmay aityp otyr. -Ayaru sózge aralasyp, tandanysymnyng jónsiz ekenin aitty. Men onyng búlaysha bilimdi bolyp ketkenine tipten auzym ashylyp qaldy. Búryn synypta ózine jolap ketkendi apasyna aityp shaghymdanyp, úldardyng shanyn qaqtyrushy edi. Endi baysaldy bilimdi qyzdyng keypine engen. Osy әue oqighasy bәrimizding jan-dýniyemizge ýlken ózgeris әkeldi-au shynymen.

– Hantóre, bizde naqty esim joq. Atqaratyn qyzmetimizge qaray kapitan, kómekshi, sarapshy dep atay beremiz.

– Onda biz sizderge әdemi esim tandap bereyik. -Sezimning úsynysyn bәrimiz quattap, kapitangha  layyqty at kenestik. Aqberdi ornynan túryp, kapitannyng qúlaghyna «sening atyn-Aqylbay» dep ýsh ret aiqaylady. Ár sózinen song kapitannyng kózi shyraday janyp, jýzine qan jýgirdi. E, búlardyng qan-sólsiz jýrgen bir sebepteri attary bolmaghandyqtan eken ghoy. Jer perzentteri kelip búlardyng mәselesin op-onay sheship berdi. Toqta, bizding Jerge qaytu mәselemizdi kim qolgha alady? Osylay qonaq bolyp, bógdelerdi baulyp jýre beremiz be?

– Hantóre, sen nege uayymshylsyn? Mening kónilding rayym baqylaytyn  qúrylghym sende bir uayym baryn habarlapty. -Kapitannyng sózine ne derimdi bilmedim. Syr ashayyn ba, әlde jasyryp qalayyn ba? Adamnyng kónil kýiin kózinen úghushy edi, búl priboryna qadalyp otyrady eken.

– Mәselemizdi aitayyq, mýmkin, kómekteser,-desti qyzdar jaghy.

– Jau bolyp shyqsa qaytemiz. Odan da eshtene bildirmeyik. -Búl-úldardyng sheshimi.

– Jer perzentteri, sizder alandamanyzdar. Biz Marsta túratyn jaratylys iyelerimiz. Jerde ghajayyp tirshilik baryn әldeqashan anyqtaghanbyz. Biraq Jer balalarymen birinshi ret kezdesip otyrmyz. Sondyqtan dostyq niyetimizdi bildiremiz.

Kapitannyng taza qazaqsha sózine qayran qalyp otyrmyn. Mars túrghyndary bolsa marssha sóilemey me? Bizding tilimizdi qaydan biledi?

– Jasandy intelekt týrlerin óte kóp oilap taptyq. Biz óz tilimizde oilaymyz, al audarmashy jasandy intelekt ony birden audaryp, dybystap beredi. Sol ýshin aramyzda tildik kedergi tuyndap túrghan joq.

Kapitannyng sózi dostyq kópirin ornatyp, jyly baylanysty terendete týsti. Biz óz mәselemizdi bayan ettik. Jer dep atalatyn núrly ghalamsharda tym alansyz ómir sýrgenimizdi, keyin telefongha tәueldi bolyp, barlyq qúndylyqtarymyzdy qúrdymgha ketirip, aqyr sonynda salmaqsyz kýige úshyraghanymyzdy bayandap berdim. Ol ghylymy kenesin qúryp, birden tapsyrma berdi. Shúghyl kenes «Jer perzentterin qalay ýilerine qaytaramyz?» degen taqyrypta ashyldy.

– Jәrdembay, tezdetsin,-dedi kómekshisin esimimen ataghan Aqylbay kapitan. Ýlken ekrannan qauyrt tirlikke kirisken ghalymdardyng beynesi kórindi.

– Hantóre, bayqauymsha, Jer perzentteri tym súlu eken. Biz mynjyldyqtar boyyna syrt kelbetimizdi sýikimdi etuge tyrysyp kelemiz. Ázirge jetken biyigimiz shamady. -Kapitan  әserli sóilep, biraz demikti.

– Jer betinde alghash adam balasy payda bolghanda, súlu bolmapty. Talmay enbek etip, súlulyqqa qúmartypty. Aqyry qazirgidey qarasa kóz sýisinetindey bolmysqa ie bolyppyz. -Bilgishsinip otyrmyn. Alghash degen qay ghasyr dep súrasa ne deymin? Qap, Qazaqstan tarihynyng hronologiyalyq kestesin jattap auym kerek edi. Biraq Aqylbay kapitan meni súraqpen qyspady.

– Enbek etuden kende emespiz. Bizding bar uaqytymyz ghylymy janalyq ashumen ótedi,-dep jenil kýrsindi Aqylbay.

– Sizderde qanday úly adamdar bar, yaghni, qaytalanbas ónerli jandar? Qazaqta Abay Qúnanbayúly degen úly hakim, aqyn, oishyl ómir sýrgen. Onyng sózderi jýz seksen jyl ótse de, әli janghyryp túr. Súlulyq aqylmen de keletin shyghar.

– Bizde bәri ghalym. Biraq súlu eshkim joq.

– Abay «Ghylym tappay maqtanba» dep aitypty. Naghyz adam bolu ýshin «bes asyl isti» boygha jinaugha ónege etipti. Olar-talap...

Sózimdi dostarym jalghap әketti.

– Talap, enbek, tereng oi, qanaghat, raqym.

– Al adamdyqqa jat qylyqtardy Abay ata «bes dúshpan» dep atapty. Olar-ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq.

Aqylbay men Jәrdembaydyng bar nazary bizde, auzymyzgha kirip kete jazdap úiyp qalghan.

– Talap-jaqsy is qylugha talpynu,-dep Sezim kapitangha qarap sóilep ketti.

– Enbek-sol talpynghan iske jetkizetin úly is,-dedi Ayaru keng tynystap.

– Tereng oi-adamnyng sanasynda ýnemi jýrip túratyn biyik oy qorytu ýrdisi,-dedi Symbat aspay-saspay.

– Qanaghat-qol jetken tabysqa shýkir etu, bargha kónil toydyru. -Kerim de әngimege kiristi.

– Raqym-býkil tirshilikke meyirimmen qarap, kenpeyildilik tanytu, qajet jerde keshire bilu,-degen Symbat maghan qarady.

– «Bes dúshpan» degen ósekten bastalady. Súlu, aqyldy bolu ýshin alyp qashpa sózden aulaq bolu kerek. Ghaybat sóilemeu kerek.

Mening oiymdy Aqberdi ilip әketti.

– Ótirik-ósekting dosy. Ótirik jýrgen jerde eshqanday is algha jyljymaydy.

– Maqtanshaqtyq ótirikten shyghady. Maqtanshaq bolu jaqsy is emes. -Jer betinde maqtanudan aldyna jan salmaytyn Symbat tipten saliqaly oy tastady.

– Erinshektik-bizding salmaqsyz kýige úshyrauymyzdyng basty sebebi. Erinshek bolu-óner men talanttyng jauy,-dep men óz basymnan keshkenimdi qosa beyneledim.

– Beker mal shashpaq degen-qoldaghy bardy ysyrap etu, zaya ketiru. Abay atamyz búghan da qarsy.

Kapitan Aqylbay kózi tostaghanday bolyp otyrdy da, әrqaysymyzgha iyile bastady. Ghylymy kenes bilu, izet bildiruding joldaryn tapqanyn bildik.

– Jer perzentteri, sender qanday baqyttysyndar?! Shynayy Adam boludyng erejesin jazyp ketken ghúlama túlghalaryng bar. Nege osynshama súlu ekenderinning qúpiyasyn men de týsine bastadym.

Biz qol shapalaqtap, olargha iltipat kórsettik. Synyptaghyday ysqyryp, elding mazasyn almadyq. Biyazy sóilep, qasqayyp otyrmyz. Ózge ghalamshardyng túrghyndaryna ýlgi bolugha jarap qalghanymyzgha ishtey marqayyp, maqtan tútyp otyrmyz.

– Ghylymy keneske sәt sayyn tapsyrma berip, ýzdiksiz janalyq ashqyzyp keldim. Onym artyq bolypty. Qolymyzdaghy ghylymy jetistikterdi qanaghat tútudy jón kóremin. –Kapitannyng myna sózin tәnti bolghan bizder dýr etip qalqymaly oryndyqtardan túrdyq. Marstyqtardyng ónegeni qabyldauy tym jyldam eken. Tamasha!

Biz dastarqangha bata bergen son, bir batyrma arqyly ony jinap tastady. Sodan song gharysh kemesin aralaugha shaqyrdy. Biz quana kelistik. Ónimiz týgili týsimizde kórmegen gharysh kemesin emin-erkin aralau baqyty búiyrady dep kim oilapty? Tandanysymyzdy tereng jasyryp, kapitangha erip kele jatyrmyz. Barlyq bólmeler joghary tehnologiyalarmen jabdyqtalghan.  Bir shaghyn bólmede bir qyzmetker  týrli-týsti kózәinek taghyp otyr. Onyng sebebin súrasam, mәnisi bylay eken:

– Bizde jalyghu degen bolady. Kýnde qaytalanatyn tirlikterden marstyqtar qajyp ketedi. Sol súrqay ómirimizdi tym bolmasa onlayn týrlendiru ýshin osylay týrli-týsti kózildirik taghyp, jasandy jayqalghan әlemge kiremiz. Búl sharany sauyqtyru dep ataymyz.

Dostaryma qarap edim, olar syr bermedi. Biz jerde jýrgen kezimizde «sharshadyq, ómir qyzyqsyz» dep attan salushy edik. Sóitsek, naghyz baqyt Jer betine kelip qonaqtapty ghoy. Súlu tabighat, ónerli adamdar, yntymaghy jarasqan otbasy, adal dostar! Neni arman etsen, soghan shynymen qúlash úrugha mýmkindik bar. Mynalarday kózildirikke aldanyp, jalghan ómir sýrip jýrgen joqpyz.

– Bilesiz be? Jer túrghyndarynda iygi dәstýr bar. Ol toy dep atalady. Quanysh kezinde ýlken dastarqan jayady, әn aitady, by biyleydi, týrli oiyndar oinaydy. Sauyq keshi dep te atalady. Ónerdi tamashalau ýshin arnayy konsertke barady. Býkil Jer sharyn aralap, ónerine adam balasyn tamsandyrghan Dimash әnshimizdi aitsanyzshy!

Búl jolghy sózime kapitan týsinbey qaldy. Sózin ýzip sóilep, әurege týsti.

– Toy degen ne? Sauyq keshi degen sauyqtyru emes pe?

– IYә, ol da sauyqtyru sharasyna úqsaydy. Biraq ol jerde jalghyzdyqqa oryn joq. Bәri shynayy, ómirsheng keledi.

– Án degen ne? Dimash qalaysha Jer jýzin aralap shyqty?

– Án-ónerding bir týri. Dimash әn oryndap, ghalamat dauysymen әlemdi dýr silkindirdi. –Maqtanghannan auzyma oramdy sóz týspey, kidirip qaldym. Maqtanshaqtyqtan aulaq bolu kerektigi esime týsti. Joq, búl ruhany maqtanysh qoy. Ruhany maqtanu әrqashan oryndy.

– Abay da dom byrada oinap, әn salghan. Qanshama әnderi bar. -Sezim sózimdi sabaqtady.

– Abaydyng «Ándi sýisen, menshe sýi» degen úly sózi bar. Danyshpan aqyn әndi erekshe sýigen. Jýregi ýnemi әn salyp túrghan. Búl-úly óner. -Ayaru men Sezim birin-biri tolyqtyryp, kapitannyng sanasyna tiyisti aqparattardy jetkizdi-au deymin. Kapitan bir kezde baryp tilge keldi:

– Jerdi syrttay barlap, zerttep jýrgenimizge qansha uaqyt ótti? Sonda da adam balasynyng osynshama tylsym qyrlary baryn esh bilmeppiz.  Án degen aighay emes ekenin býgin týsindim. Abaydyng әnin oryndap berinizdershi. Jattap alayyq!

Men Ayarugha qaradym. Án sabaghynda tamyljyta shyrqaytyn әdemi dauysty әnshi ózi emes pe? Ol Sezim men Symbatqa kóz qiyghyn tastady. Múnysy «qostandar» degen belgi. Shaghyn bólmede Abaydyng «Jelsiz týnde jaryq ai» әni әueledi. Balan, nәzik dauystar erkin samghady. Adamzattyng Abayy múragha qaldyrghan úly әuen Kýn jýiesindegi ghalamsharlardyng bәrine estilip, olardy óz siqyrymen terbep túrdy:

Jelsiz týnde jaryq ai,

Sәulesi suda dirildep,

Auyldyng jany tereng say,

Tasyghan ózen gýrildep...

Jan-jýrekke jetip,  oy-sanany janghyrtqan tanghajayyp әn tәmam bolghanda, dýrkirete qol soqtyq. Kónilimizge qonys tepken adamzattyng úly óner tabystaryna maqtanu, keude keru sezimderi әli atoylap túrdy.

– Jer perzentteri, senderding osynshama súlu bolu sebepterinning syryn endi týsindim. Sender ónerdi jarattyndar. Sol sebepten de jandaryng da, tәndering de súlu. -Kapitan Aqylbaydyng sózine bas iyip, inabatty týr tanyttyq. Shirkin, Jerde jýrgende nege sonsha erke, eser, tentek boldyq? Nege shybyq tiymes shynq eterlerding keypinde jýrdik? Endi, mine, Kýn-ananyng bauyrynda ózge ghalamshardyng túrghyndaryna bilim men ónerden  dәris oqityn dengeyge jetip túrmyz. Ýige qaytudyng kiltin tapqandaymyn. Qinalsaq, Abaydan aqyl súrayyq. Janymyz qysylsa, Abay әleminen jauap izdeyik.

– Bilesiz be, óte ertede qazaq jerinde Qorqyt ata degen oishyl ómir súripti. Sol abyz ajalmen kýreste úly qúdiretti ónerden tauypty. -Ayaru osylay dep sanq etkende, kózim baqyrayyp ketti. Qyzdardyng aqyldy, oigha jyldam, tapqyr keletini nesi eken? Búl aqparatty qay kezde kóre qoydy?

– Ghalamtor tek qana ziyan emes. Bilim jetildiruge de bolady,-dep sybyr etti Ayaru oiymdy oqyp qoyghanday.

– Bizde, Marsta enbek erlep túr. Ghylym qaryshtap damyghan. Biraq adamzattan  kenjelep qaluymyzdyng sebebi-óner damytpappyz. Án sala almaymyz. Bii mýlde bilmeymiz. –Kapitan taghy da ghylymy kenesshilerine tapsyrma berip, byldyrlay jóneldi.

– Sóz ónerin aitayyq Aqylbay kapitangha. Óleng oqyp, jyr aityp, suret salyp, syr aityp, ónerge mahabbattaryn oyatayyq. -Dostarym duyldap, bir auyzdan osylay desti. Biz bir-bir ekrangha tóne qaldyq. Men óz janymnan óleng shyghara bastadym. Jýregim úiqasty joldardy ózi tógip tastady. Men tek ekrangha jazyp ýlgerdim. Aqberdi bir dastarhanda últtyq taghamdardan dәm tatyp otyrghan berekeli otbasynyng suretin saldy. Sezim júmbaq jasyrdy. Ayaru oy-órnekpen Jerding kartasyn belgiledi. Kapitan bizge nazar audarghanda, barlyghymyz óner tuyndymyzdy ayaqtap ýlgerdik.

– Biz oiymyzdy simvoldarmen jetkizemiz,-dedi Aqylbay ekrangha tandana qarap.

– Biz, adam balasy oiymyzdy óner tuyndysy arqyly jýrekpen jetkizemiz,-dedim  tolqy sóilep. -Ólenimdi oqyp bereyin.

– Perzentimiz biz Jerdin,

Qonaq bolyp sen kelgin,

Abayy bar danyshpan,

Ghajaby kóp búl eldin!

Ghylym tauyp maqtanghan,

Bilim alyp shattanghan,

Naghyz Adam myna biz,

Bolashaqqa attanghan.

Key sózderim úiqastan sýrinip jatsa da, shyn jýrekten shyqqan son, kapitan quana qabyl aldy. Jerge qonaqqa baratynyn habarlap, seriktesterin de quantyp qoydy. Ózderi quanghanda shyr kóbelek ainalady eken. Biz olargha tós qaghystyryp, qúshaqtasudy, arqagha qaghyp qúttyqtaudy, sýiinshi súrap shyn shattanudy ýirettik. Mәre-sәre bolyp, quanyshymyz qoynymyzgha syimay túrghanda, Jәrdembay keldi. Gharysh kemesining syrtynda kýdikti qozghalys anyqtalghanyn habarlady. Oghan qosa bizding salmaqsyz kýiden tolyq arylghanymyzdy jariyalady. Ekrangha Aqylbaymen birge kóz tastasaq, «sәlemdeme» degen jazuy bar alyp dorba auada qalyqtap túr.

– Synamagha ýlgi alyndar!-dep tapsyrdy Aqylbay qúshaghynan meni bosatpay.

– Mars pen Jer endi dos bolady. Búl-Jerden jetken sәlemdeme. Qauipti eshtene joq! -Mening  nyq senimmen aitqan sózime marstyqtar oilanyp qaldy. Aqylbaygha gharysh kemesining esigin ashudan basqa jol qalmady. Jerdegi ghalymdar da ghylymy janalyqtaryn osy alyp dorbagha týiip jibergen siyaqty. Týiinshekting buylghan auzy sóilep ketti. Sәlemdemening qúramy saghynyshqa toly hatttar, úly adamdardyng úlaghat sózderi jazylghan gazet-jurnaldar, otbasylyq suretter, eng bastysy Abay aqynnyng kitaptary eken. Sәlemdemening auzy ashylghanda, jan-dәrmen úmtylmadyq. Mәdeniyet saqtap, aldymen qyzdargha kezek berdik. Olar óz otbasylarynyn, jaqyndarynyng jýrekjardy hattaryn alyp, kóz jastaryna erik berdi. Qauysharyn, kezdeser sәtin bilip saghynu baqyt qoy, shirkin! Sodan keyin ghana úldar jaghy ýshbu hattardy ashyp, mәnerlep oqugha kiristik. Jantóre býkil júrtty jappay kitap oqugha ýndepti. Qazir әrbir balanyng qaltasynda Abaydyng kitaptary, kiyimdderinde danyshpannyng úly sózderi, telefondarynda Abay әnderi qúiqyljidy eken.

– Bizding ghalymdar da myqty ghoy. Balalardyng salmaqsyzdyq kýige týsuine óner men bilimnen qol ýzip, uaqytyn óltirip, telefongha qúr telmiruleri sebep bolghanyn dәleldep shyghypty. –Aqberdi marstyqtardyng aldynda maqtanyshyn jasyrmady.

– Biraq telefonnan bas tartqan eshkim joq. Kerisinshe ony tek bilim alu, baylanys qúraly retinde ghana qaldyrudy jón kóripti. Qanday tamasha! -Symbat telefonmen birjolata qoshtaspasyna quanyp túrghanday.

– IYә, telefon jay ghana ghylymnyng jetistigi. Biz ony bilim alu maqsatynda qoldanghanymyz oryndy. Densaulyqqa ziyan kelgenshe qoldan týsirmey ústap, tәueldi boludan tyiylamyz!

– Qúp bolady, kapitan Hantóre!-degen úrandy jauap estidim. Osy sәt Aqylbay da bizge kýlimdep qarap túrghanday sezildi. Búghan deyin ón-týssiz bozarghan jýzine qyzyl shyray jýgiripti.

– Kapitan Aqylbay, Sizdi óneri men ghylymy sәt sanap algha basqan  Jer kindigi Qazaq eline qonaqqa shaqyramyn! Sәlemdemeden sizge de úsynghym keledi. Abay atamyzdyng ólender kitaby jandarynyzdan tabylsyn!

– Jýrinizder, qúdayy qonaq bolynyzdar! Súlulyqtyng syryn ýirenesizder! Ári qazaq halqy óte bauyrmal, syrtqa teppeydi. -Ayaru da qiyla ótinip, aqyry Aqylbay gharysh kemesining baghytyn Jerge qaray búrdy. Jol boyy Abaydyng әnderi shyrqalyp, ólenderi bappen oqylyp jatty. Hakimning qarasózderi Mars túrghyndaryn da qalyng oigha bastady. Olar az uaqytta bizden ýirengen salttary boyynsha Jermen tildesip, olardan sýiinshi súrady:

– Sýiinshi! Biz Jer perzentterin ózderining Atamekenine aman-esen apara jatyrmyz. Olarda salmaqsyzdyq derti bayqalmaydy. Shetterinen óte daryndy, kileng alghyr balalar eken!

– Qalaghanynyzdy alynyz, Mars kapitany! Jer halqy sizderdi gýl shoghymen qarsy alugha dayar! –Búl jauapty estigen bizder alaqaylap, marstyqtardy qúshaqtay aldyq. Abaydyng «Adamzattyng bәrin sýy bauyrym dep» degen ónegesi sanamyzgha sinip ketipti.

Zymyrap kelemiz! Ayaldaudy bilmey jýitkip kelemiz. Jaryqtyng jyldamdyghy da bizge ilese almaydy. Óitkeni biz óz qateligimizden sabaq alyp, Jerdi saghynyp kelemiz. Taban tirep, tayghanaqtamay ómir sýru ýshin balagha aqyl men bilim, óner men ghylym kerek eken. Qúr bosqa telefongha tәueldi bolu bizdi bar ónerden aiyratynyn endi bildik. Qaytyp salmaqsyz kýige týspeymiz.

Marstyng gharysh kemesi «Bayqonyr» gharysh ailaghyna túmsyq tiredi. Esik ashyla bergende, әuelegen әn, kýmbirlegen kýy estildi. Qazaq eli Mars túrghyndaryn ata saltymen qarsy aldy. Gýl shoqtaryn laqtyryp, erekshe qúrmet kórsetti. Tabanymyz jerge tiygende, qatty quandyq. Salbyrap әuede túrghannan artyq qorlyq joq eken. Tilshilerding barlyq súraqtaryna eki-aq sózben jauap berdik: «Abaydy oqyndar!» Abaydyng ólenderin oqyghan biz jana dos, shyn bauyr taptyq. Salmaqty bolmysymyzgha oraldyq. Jer men Marstyng dostyghynna dәneker boldyq. Jer perzentterining óner men bilimin jalyndatyp, Jer-ananyn  besiginde ómir sýrgeni qanday baqyt!

Halyqtyng yqylasynan son, biz mektebimizge oraldyq. Bir qyzyghy, gharyshta birneshe ay jýrgendey sezingen edik, biraq Jer uaqytymen nebәri birneshe saghat qana ótipti. Synypqa kirgende bәri búrynghysha kórindi: sol bayaghy partalar, qabyrghadaghy kartalar jәne Aygýl apaydyng meyirimdi jýzi. Biraq biz ózgerip oraldyq.

Esikten engende ózimdi basqa әlemge týskendey sezindim. Synyp ishi әdettegiden tynysh kórindi. Kerim ekeumiz partamyzgha baryp jayghastyq. Mening qolym әdettegidey parta astyndaghy telefongha emes, sómkemdegi eski oqulyqqa qaray sozyldy. Ony sipap kórdim. Qaghazdyng iyisi, siyanyng taby – múnyng bәri Marstyng suyq temiri men jasandy jaryghynan myng ese qymbat ekenin endi úqqandaymyn.

Qasymdaghy Kerimge qaradym. Ol da ýnsiz. Ádette qonyrau soghylghansha TikTok qarap, bireuge hat jazyp otyratyn dosym terezege qarap, tereng oigha batyp ketipti. Symbat bolsa ainasyna qaraudy mýldem úmytyp, aldyndaghy aq qaghazgha týrli-týsti qaryndashtarmen birdeneni berile syzyp jatyr. Jaqyndap qarasam, ol Marsta kórgen altyn kýmbezdi ghimarattar men bizding auyldyng jap-jasyl baghyn biriktirip, bolashaqtyng beynelep jatyr eken. Surettegi mektepting tóbesinde ýlken teleskop pen kýn panelideri ornalasqan, al aulasynda robottar balalarmen birge aghash egip jýr. Búl jay ghana suret emes, onyng oryndalghysy keletin armany ekenin týsindim. Bizding bәrimizding de boyymyzda «salmaqsyzdyq» dertinen qalghan bir salmaqtylyq payda bolghan edi.

Aygýl apay jurnalyn ashyp, kózildirigining ýstinen bizge barlay qarady. Onyng jýzinde bir júmbaq kýlki bar. Ol bizding qayda bolghanymyzdy, ne kórgenimizdi sezip túrghanday. Múghalim jaylap ornynan túryp, taqta aldyna shyqty. Ol bordy alyp, taqtagha ýlken әriptermen «ERLIK PEN BILIM» dep jazdy.

– Balalar, -dedi ol dausyn sәl kóterip. – Býgin biz Kendebay turaly sóilesip jatyrmyz. Kendebaydyng ertegisin bәring bilesinder. Ol – qiyaldaghy keyipker. Biraq shyn mәninde, erlik degen tek qana jaumen soghysu nemese alyp kýsh iyesi bolu emes. Erlik – ol ózinning boyyndaghy qorqynyshty jenu jәne ainalana paydandy tiygizu.

Aygýl apay osyny aityp, maghan qaray bir qadam basty. Synyp ishi siltidey tyndy. Tipti syrttaghy qústardyng shyqylyghy da estilmey qalghanday.

– Hantóre, -dedi ústaz maghan tike qarap. – Sen býgin erekshe oy ýstinde otyrsyn. Kózinnen bir ýlken sapardan kelgen jihankezding beynesin kórip túrmyn. Saghan Kendebaydyng qay әreketi únady? Jәne bizding zamanda, osy mektep qabyrghasynda otyryp, Kendebaysha erlik jasau mýmkin be?

Mening boyymdy bir jylulyq biyledi. Jaylap ornymnan túrdym. Búrynghyday nemqúrayly emes, nyq túrdym. Tabanymnyng jerge tiyip túrghany, Jerding tartylys kýshi meni baqytqa bólegendey boldy.

– Ústaz, -dedim býkil synypqa estiletindey anyq dauyspen. – Kendebaydyng atyna minip úshqany emes, onyng halyq ýshin jasaghan jaqsylyghy naghyz erlik eken. Biz de Kendebay siyaqty kókke samghaghymyz kelse, aldymen jerde nyq túrudy ýirenuimiz kerek. Al jerde myghym túru – ol Abay atamyz aitqan «bes asyl isti» boygha jinau. Biz de óz «túlparymyzdy» ghylymnan tauyp, Ybyray atamyz armandaghan «ayshylyq alys jerlerdi» bilimmen jaqyndatuymyz kerek. Mening úsynysym: mektebimizde «Jas ghalymdar» innovasiyalyq zerthanasyn ashayyq!

Synyp ishi du ete týsti. Kerim men Symbat birden meni qoldap, óz mindetterin bólip aldy. Kóp úzamay, Aygýl múghalimanyng qoldauymen mektep kitaphanasynyng bir qanaty naghyz ghylym ordasyna ainaldy. Biraq bәri biz oilaghanday onay bola qoymady.

Bizding tobymyz – Kerim, Symbat jәne Ayaru – alghashqy jobamyzdy bastadyq. Maqsatymyz – «Zerde» dep atalatyn, qazaqtyng ruhany qazynasyn týsinetin jasandy intellekt baghdarlamasyn jasau edi. Birinshi synaq kýni zerthanagha Aygýl apaydy shaqyryp, ýlken ýmitpen «Zerdeni» qostyq.

– Sәlem, Zerde! Bizge Ybyray Altynsarinning bilim turaly bir oiyn aityp bershi, -dedim men tolqyp.

Biraq qúltemir bir sәt ýndemey túrdy da, kenetten ekranda qateler tizbegi qaptap ketti. – Qate... Jýie... Bilim — búl, -dep, qúltemir qysqa túiyqtaludan óship qaldy.

Ekinshi ret teksergende de onghan joqpyz. «Zerde» sóilegenimen, Abaydyng tereng qara sózderin tehnikalyq núsqaulyqtarmen shatastyryp, maghynasyz sóilemder qúrastyrdy. Zerthananyng ishin kýiik iyisi alyp, Kerim ashudan pernetaqtany iyterip jiberdi.

– Bolmaydy eken! Jay ghana algoritm Abaydyng jýregin qaydan týsinsin? -dedi Kerim týnilip. Symbat bolsa kýrsinip, shetke shyghyp ketti. Ýmitimiz ýziluge shaq qaldy.

Men terezege qarap, Marstaghy Aqylbay kapitannyng «Bizde bәri bar, tek jylulyq joq» degen sózin esime týsirdim.

– Joq, dostar! -dedim men batyl dauystap – Biz qatelestik, óitkeni qúltemirge tek aqparat berdik, biraq «jan» bergenimiz joq. Ybyray atamyz mektep ashqanda tek ghimarat salghan joq, ol balalardyng jýregine jol izdedi. Biz algoritmdi qayta qarauymyz kerek.

Biz Abaydyng qyryq bes qara sózin qayta oqyp, «Adam balasyn bauyr sanaytyn» meyirim kodyn jazdyq. Kerim týni boyy qúltemirding sanasyndaghy olqylyqtardy týzep, jýiening «logikalyq jýregin» qayta qúrastyrdy.

Ýshinshi aptanyng sonynda, kózimiz isip, sharshap otyrghanda, Kerim songhy nýkteni qoydy. Qosqyshty bastyq. Búl joly shu da, týtin de bolghan joq. Zerthana ishinde qonyr, jaghymdy dauys estildi: – «Oqysanyz, balalar, shamnan shyraq jaghylar...» Búl jaryq tek bólmeni emes, kónilindi de núrlandyruy tiyis. Sәlem, jas ghalymdar! Men –Zerdemin.

Biz bir-birimizge qarap, quanyshtan aiqaylap jiberdik! Búl – naghyz jenis edi. Qanshama sәtsizdik pen qatelikten ótken song kelgen búl jetistik biz ýshin Marsqa úshqannan da biyik erliktey sezildi.

– Býkil mektep oqushylary jan búiyrghan Zerde qúltemirding janynan shyqpaytyn boldy. Bizge qyzygha da, qyzghana qaraytyndary sózsiz. –Jartylay әuelep baryp, últtyq taghamdardy atap, sapary qysqa bolghan Jantóre maqtanu turaly sózding shetin shyghardy. Balalar úlarday shulap ala jóneldi.

– Maqtanshaq bolu-«bes dúshpan istin» biri.

– Maqtansaq, taghy da úshyp ketermiz.

– Jer perzenti bolghan qanday jaqsy! Maqtanyshtan aulaq bolayyq!

– Oqushylar! Qymbatty shәkirtter!-degen mektep diyrektorynyng juan dausy jinalghandardyng tu syrtynan estildi. Bәri jalt búrylghanda, birneshe múghalimmen qatarlasa túrghan mektep basshysyn kórdi. Oqushylar qaq jarylyp, izet bildirdi.

– Abay atamyz «Ghylym tappay maqtanba» degen. Ghylymyndy damytpasan, basqa maqtannyng beker ekenin ósiyet etken. Sender ghylymdy iygerip jýrsinder. Maqtanyshtaryng oryndy!

Diyrektordyng sózinen son, jýzimiz jaynap sala berdi. «Maqtansaq, taghy úshyp ketemiz be?» degen qaupimiz de seyildi.

– Biz-Jer perzentimiz damytqan óner-bilimdi,-dedi Ayaru ashyq maqtanugha kóship. Ony tyighan eshkim bolmady.

– Biz-Jer perzentimiz iygergen ilim-bilimdi,-dep Kerim qosyla ketti. Úiqastyra sóileuin qaray gór!

– Jer kindigin meken etken,-dep Symbat Hantórege súrauly kóz tastady. Múnysy «sózimdi jalgha» degeni. Hantóre jyldamdata sóz bastady.

– Maqtan etem qazaq elimdi!

Ádemi sóz júptaghan bilimdi, ónerli shәkirtterding osy lebizi úrangha ainalyp, Jer ghalamsharyn әldiylep túrdy:

Jenisbek Kókenov

Abai.kz