Jolbarys hannyng ajaly
Qazanghap Baybolúlynyng «Tóle biyding tarihy» dastanyndaghy tarihy oqigha
XVIII ghasyrdyng birinshi jartysy qazaq halqynyng tarihyndaghy asa kýrdeli kezenderding biri boldy.
Búl uaqytta qazaq dalasy jonghar shapqynshylyghynyng zardabyn tartyp, elding sayasy tútastyghyn saqtap qalu, ata qonysty qorghau, Syr boyy men Týrkistan-Tashkent ónirlerindegi yqpalyn kýsheytu mәseleleri aldynghy qatargha shyqty.
Osy almaghayyp zamanda el taghdyryna aralasqan tarihy túlghalardyng biri — Úly jýzding hany Jolbarys han, endi biri — qazaqtyng әigili bii Tóle Álibekúly.
Jolbarys hannyng ómiri men ólimi turaly jazba derekterde birqatar mәlimetter saqtalghan. Al halyq arasynda saqtalghan tarihy anyzdar men jyr-dastandarda búl oqigha ózgeshe sipatta bayandalady.
Sonyng ishinde Qazanghap Baybolúlynyng «Tóle biyding tarihy» dastanyndaghy Jolbarys hannyng qazasy erekshe nazar audarugha túrarlyq.
Qazanghap Baybolúlynyng búl shygharmasy Tóle biyding ómir jolyn, el basqarudaghy qyzmetin, Tashkent pen Syr boyyndaghy oqighalardy, qazaqtyng sol kezendegi qoghamdyq jaghdayyn keninen bayandaydy.
Dastannyng bir manyzdy jelisi — Tóle biyding eldi otyryqshylyqqa beyimdeu әreketi men osyghan baylanysty Jolbarys hanmen aradaghy qayshylyq.
Tóle biyding eldi ornyqtyru maqsaty
Qazanghaptyng bayandauynsha, Tóle by elding bolashaghyn oilap, qazaqtyng bir bóligin Syr boyyna ornyqtyryp, eginshilikpen ainalystyrudy kózdeydi. Ol Syrdan su shygharyp, aryq qazyp, elge egin salugha mýmkindik jasaudy oilaydy.
Dastanda Tóle biyding oiy «Shygharsam aryq qazyp, Syrdan baylap» degen jolmen beriledi.
Tóle biyding maqsaty tek eginshilikke kóshu emes. Ol kóshpeli mal sharuashylyghyn saqtay otyryp, otyryqshylyqtyng da paydasyn paydalanudy kózdeydi.
Sondyqtan jyrda:
«El bolsaq, otyrysty bolar edi-au» - degen sóz aitylady.
Búl jerde Qazanghap Tóle biydi elding bolashaghyn aldyn ala oilaghan memleketshil túlgha retinde kórsetedi. Onyng týsiniginde qazaq halqy bir ghana sharuashylyq týrine tәueldi bolmay, jerding jaghdayyna qaray mal sharuashylyghyn da, eginshilikti de qatar alyp jýrui qajet.
Tóle biyding bastamasyn halyq qoldaydy. Aryq qazylyp, su shygharylady.
Aqyn búl enbekting nәtiyjesin:
«Tóle biyding sol qazghan aryghynan
Júrtyna azyn-aulaq yrys keldi» - dep suretteydi.
Demek, dastandaghy aryq qazu oqighasy — jay ghana sharuashylyq әreket emes, Tóle biyding eldi túraqtandyrugha baghyttalghan sayasatynyng kórinisi.
Jolbarys han men Tóle by arasyndaghy qayshylyq
Alayda Tóle biyding eldi ornyqtyru әreketi Tashkenttegi Jolbarys hannyng qarsylyghyna úshyraydy.
Qazanghap búl qayshylyqtyng sebebin bir ghana shumaqpen óte anyq bildiredi:
«Ornyghyp qazaq bәle bolady dep,
Jolbarys han jau boldy Tәshkendegi».
Búl joldardyng tarihy manyzy zor. Óitkeni aqyn Jolbarys hannyng Tóle biyge qarsy boluyn jeke bas arazdyghynan emes, qazaqtardyng Tashkent tónireginde ornyghyp, kýsheninen qauiptenuimen baylanystyrady.
Osydan keyin eki jaqtyng arasyndaghy qayshylyq ashyq qaqtyghysqa úlasady. Jolbarys han Tóle biyding qaramaghyndaghy eldi yghystyrugha әreket jasaydy.
Al Tóle by bastapqyda soghysty kózdemegenimen, elin qorghau ýshin qaruly qarsylyqqa barugha mәjbýr bolady.
Qazanghap:
«Amaly joq, qughan song túrys bar ma,
Bel baylady Tóle by úrysqa endi» - dep jyrlaydy.
Búl eki jol Tóle biyding jyrdaghy beynesin týsinuge mýmkindik beredi. Aqyn ony soghys izdegen biyleushi emes, elin qorghau ýshin amalsyzdan qaru ústaghan qayratker retinde kórsetedi.
Tashkent ýshin kýres
Oqigha birte-birte Tashkent ýshin bolghan kýreske ainalady.
Dastanda Jolbarys hannyng qol jinaghany, onyng jaghynda Býrkit by bastaghan qúramanyng bolghany aitylady. Eki jaqtyng arasyndaghy qaqtyghys kýsheyedi.
Tóle biyding adamdary Tashkentti qorshaugha alyp, qalagha keletin sudy shekteuge әreket etedi.
Aqyn:
«Auyz sudy buyp búrady,
Shóldetuge búlardy» - dep jazady.
Búl tústa jyrdaghy oqighalar әskery qaqtyghystyng naqty kórinisterimen tolyqtyrylady. Tashkent ýshin kýres tek daladaghy shayqas emes, qalagha jasalghan qysym, su joldaryn baqylau siyaqty әreketter arqyly da suretteledi.
Aqyrynda shayqastyng sheshushi kezeni keledi.
Jolbarys hannyng jaralanuy
Dastandaghy Jolbarys hannyng ajalyna qatysty eng manyzdy joldar osy tústa kezdesedi.
Tóle biyding adamdary Tashkentti alugha úmtylghan kezde Jolbarys han shayqasta jaralanady.
Qazanghap onyng jaraqatyn:
«Sadaqtyng úshty oghyna
Jolbarys han deytúghyn,
Tartysta tayyp tabany»
degen joldarmen beredi.
Osy ýzindige sýiensek, Qazanghaptyng núsqasynda Jolbarys han soghys ýstinde sadaq oghynan jaralanyp, sol jaraqattan qaza tabady.
Búl — jyrdyng eng basty erekshelikterining biri.
Óitkeni Jolbarys hannyng ólimi turaly jazba tarihy derekterde basqa mәlimet bar. Sondyqtan Qazanghaptyng bayanyn XVIII ghasyr oqighasynyng halyq jadynda saqtalghan núsqasy retinde qarastyru qajet.
Jolbarys hannyng jaralanuynan keyin Tóle biyding әskeri basym týsedi.
Qazanghap:
«Qayrat-kýshin asyryp,
Alysqan jauyn qashyryp,
Tәshkendi Tóle alady» - dep oqighanyng nәtiyjesin bayandaydy.
Yaghny dastannyng ishki logikasynda Jolbarystyng jaralanuy, onyng keyingi qazasy jәne Tóle biyding Tashkentti aluy — bir-birimen tyghyz baylanysty oqighalar.
Jolbarystyng songhy ótinishi
Dastannyng eng qyzyqty túsy — Jolbarys hannyng ólim aldyndaghy sózi.
Jaralanyp, ajalynyng jaqyndaghanyn sezgen Jolbarys Tóle biydi shaqyrtady. Búl jerde búrynghy qarsylastyqtyng ornyna adamnyng ólim aldyndaghy sabyry men moyyndauy kórinedi.
Jolbarys ózining jenilgenin moyyndap:
«Salauat, men jenildim, siz jendiniz,
Rizamyn, oryndasang qabyl alyp» - deydi.
Búdan keyin ol Tóle biyge ózining songhy ótinishin bildiredi.
Onyng tilegi — sýiegin Týrkistangha jetkizip, ata-babalarynyng janyna jerleu.
Dastanda:
«Tileytin songhy maqsat súrauym búl,
Qolynnan Týrkistangha qoyshy aparyp» - degen joldar bar.
Búl — dastandaghy asa manyzdy kórkem әri tarihy detali.
Óitkeni Jolbarys han ómir boyy Tóle biyding sayasy qarsylasy bolghanymen, ólim aldynda onyng adamdyq qasiyetine senim artady. Al Tóle by ózine qarsy bolghan adamnyng songhy tilegin qabyl alady.
Aqyn osy arqyly Tóle biyding beynesin tek jeniske jetken sayasy túlgha retinde emes, qarsylasyna da adamgershilik tanyta alatyn el aghasy retinde kórsetedi.
Dastanda:
«Tóle by búl tilegin qabyl aldy» - dep oqigha týiindeledi.
Jyrdaghy Jolbarys han beynesi
Qazanghaptyng dastanynda Jolbarys han birjaqty jaghymsyz keyipker retinde surettelmeydi.
Bastapqyda ol Tóle biyding eldi ornyqtyru sayasatyna qarsy túrady. Onyng qazaqtardyng Tashkent tóniregine ornyghuynan qauiptenui sayasy mýddemen týsindiriledi.
Alayda shayqasta jenilgennen keyin Jolbarys ózining jenilgenin moyyndaydy. Eng sonynda Tóle biyden sýiegin Týrkistangha jetkizudi súraydy.
Osy arqyly aqyn eki tarihy túlghanyng arasyndaghy qarym-qatynasty kýrdeli sipatta kórsetedi. Olar — sayasy qarsylastar, biraq sonymen birge bir dәuirdin, bir elding taghdyryna aralasqan tarihy qayratkerler.
Jyrdaghy núsqa men tarihy derekting aiyrmashylyghy
Jolbarys hannyng ólimine baylanysty Qazanghaptyng dastanyndaghy mәlimetti jazba tarihy derekterden bólip qaraghan jón.
Tarihy әdebiyetterde Jolbarys hannyng 1740 jylghy 5 sәuirde Tashkentte meshitte namaz oqyp otyrghan kezinde óltirilgeni turaly mәlimet kezdesedi. Keybir derekter onyng qastandyq nәtiyjesinde qaza bolghanyn kórsetedi.
Al Qazanghaptyng dastanynda oqigha mýlde basqa týrde bayandalady. Múnda Jolbarys han Tóle biymen bolghan qaruly qaqtyghys kezinde sadaq oghynan jaralanyp, ólim aldynda Tóle biydi shaqyrtady.
Búl eki mәlimetting arasyndaghy aiyrmashylyqty eskeruding manyzy zor. Tarihy jyrdy jazba jylnamamen tenestiruge bolmaydy. Biraq ony tarihy derek retinde mýlde elemeu de dúrys emes.
Óitkeni tarihy jyr — halyqtyng belgili bir oqigha turaly újymdyq tarihy jadynyng kórinisi.
Qazanghap Baybolúly da óz shygharmasynda Tóle by turaly el arasyndaghy әngimelerdi, shejirelik derekterdi jәne búrynghy qariyalardyng aitqandaryn paydalanghan. Sondyqtan dastandaghy Jolbarys han turaly sujetti sol dәuir turaly halyq arasynda saqtalghan tarihy týsinikterding biri retinde zertteu qajet.
Týrkistangha jerleu mәselesi
Dastanda Jolbarys hannyng songhy ótinishi — Týrkistangha jerlenu.
Búl detali da kezdeysoq emes. Týrkistan XVIII ghasyrda qazaq handary men súltandarynyn, elge belgili tarihy túlghalardyng jerlenetin qasiyetti ortalyghy boldy. Qoja Ahmet Yasauy kesenesi qazaqtyng sayasy jәne ruhany ómirinde airyqsha oryn aldy.
Sondyqtan Jolbarystyng ólim aldynda Týrkistandy atauy onyng tarihiy-ruhany ortalyqpen baylanysyn kórsetetin manyzdy sujet retinde qarastyryluy mýmkin.
Dastanda búl ótinishti oryndau mindetin Tóle by moynyna alady. Osylaysha jyrdyng songhy bóliginde búrynghy sayasy tartys adamdyq mәmilege úlasady.
Tarihy jadtaghy Jolbarys hannyng ajaly
Qazanghap Baybolúlynyng «Tóle biyding tarihyndaghy» Jolbarys hannyng ólimi — tek bir adamnyng qazasy turaly oqigha emes.
Ol birneshe tarihy mәseleni qatar qamtidy. Birinshiden, XVIII ghasyrdaghy Tashkent pen Syr boyynyng sayasy jaghdayy kórinedi. Ekinshiden, qazaq qoghamyndaghy kóshpeli jәne otyryqshy sharuashylyqtyng araqatynasy sóz bolady. Ýshinshiden, Tóle biyding eldi túraqtandyrugha baghyttalghan qyzmeti sipattalady. Tórtinshiden, qazaqtyng tarihy jadynda Jolbarys hannyng ólimi qalay týsindirilgenin kóremiz.
Jyrdyng bayany boyynsha, Tóle biyding Syrdan aryq qazdyryp, eldi ornyqtyru әreketi Jolbarys hannyng qarsylyghyna úshyraydy. Qaqtyghys Tashkent ýshin soghysqa ainalady. Shayqasta Jolbarys han sadaq oghynan jaralanady. Tóle by Tashkentti alady. Ólim aldynda Jolbarys ózining jenilgenin moyyndap, sýiegin Týrkistangha jetkizudi ótinedi. Tóle by onyng songhy tilegin qabyldaydy.
Al jazba derekter Jolbarys hannyng ólimin Tashkent meshitindegi qastandyqpen baylanystyrady.
Sondyqtan Qazanghaptyng dastanyndaghy núsqany «Jolbarys hannyng naqty qalay ólgenining dәleli» dep emes, onyng ólimi turaly saqtalghan tarihiy-foliklorlyq núsqa dep baghalaghan jón.
Búl jerde jyrdyng qúndylyghy da osynda. Jazba derek bizge oqighanyng bir qyryn jetkizse, Qazanghaptyng jyry sol oqighanyng qazaqtyng tarihy sanasynda qalay saqtalghanyn kórsetedi.
Jolbarys hannyn:
"Salauat, men jenildim, siz jendiniz,
Rizamyn, oryndasang qabyl alyp" - degen songhy sózimen ayaqtalatyn búl oqigha — Qazanghaptyng tarihy jyryndaghy eng әserli epizodtardyng biri.
Ol jenis pen jenilisti ghana emes, biylik pen jauapkershilikti, qarsylastyq pen keshirimdi, ólim men amanatty qatar suretteydi.
Sondyqtan Qazanghap Baybolúlynyng «Tóle biyding tarihyndaghy» Jolbarys hannyng ajaly — tek bir tarihy túlghanyng ólimi turaly әngime emes, XVIII ghasyrdaghy Tashkent ónirining sayasy tarihyn jәne sol tarihtyng halyq jadynda saqtalghan núsqasyn tanytatyn qúndy tarihiy-әdeby derek.
Ómir Shynybekúly
Abai.kz
