Býgin Stalinning beynesi Reseyding qoghamdyq ómirinde barghan sayyn jii kórinip keledi. El boyynsha Stalinge jana eskertkishter ashyluda. 1960 jyldary joyylghan onyng beynesi beynelengen barelief Mәskeu metrosynda qalpyna keltirildi. Al 2025 jylghy saualnamada reseylikter Stalindi «barlyq zaman men halyqtardyng eng kórnekti adamy» dep atady.

«Shyn mәninde, onyng qaytys bolghanyna 75 jylday uaqyt ótti jәne ol býgingi Reseyde jeniske jetip jatqan siyaqty. Búl – óte ókinishti әri qorqynyshty nәtiyje», – deydi «Memorial» qoghamynyng negizin qalaushylardyng biri, tarihshy Irina Sherbakova.

Nelikten Stalin qaytadan tanymal bola bastady? Stalinning «kýshti basshy», eldi janghyrtushy jәne Gitlerdi jenushi retindegi iydeyalary tarihy faktilerge qanshalyqty sәikes keledi?

Stalin – janghyrtushy ma?

Stalinning túsynda KSRO-da qarqyndy industriyalandyru bastaldy. Mәskeu metropoliyteni, Dnepr su elektr stansiyasy jәne iri ónerkәsiptik kәsiporyndar salyndy. Biraq búl janghyrtu ýlken auyrtpalyqpen keldi. Auyr ónerkәsipti damytugha arnalghan resurstardyng aitarlyqtay bóligi auyl sharuashylyghynan tartyldy.

«Sharualardan azyq-týlikti tәrkileytin mәjbýrli újymdastyrudyng qatal jýiesi olargha eshqanday erkindik qaldyrmady. Erkin sauda atymen joyyldy», – dep atap ótedi Sherbakova.

1930 jyldardyng basyndaghy újymdastyru sayasaty jappay asharshylyqqa әkep soqtyrdy.

Saldary әsirese Qazaqstan men Ukrainada auyr boldy, ondaghy Asharshylyq qazaq jәne ukrain halyqtary ýshin eng auyr últtyq qasiretke ainaldy. Múnda sóz Ukrainadaghy asharshylyqtan qaza tapqan shamamen 6 million adam jәne Qazaqstandaghy újymdastyru men ashtyqtyng taghy 2 milliongha juyq qúrbany turaly bolyp otyr.

Stalin tәrtipti qalpyna keltirdi me?

Kenestik tartymdy ýgit-nasihattyq әngimelerde Stalin eldegi haosty toqtatyp, tәrtip ornatqan basshy retinde beynelenedi. Degenmen, sayasy qughyn-sýrgin onyng túsynda súmdyq auqymgha jetti, deydi Irina Sherbakova.

1937 jylghy Úly terrordyng sharyqtau sheginde nebәri 14 aidyng ishinde shamamen 1,5 million adam tútqyndalyp, olardyng 700 000-gha juyghy ólim jazasyna kesildi. «Terror mashinasy óte qarqyndy júmys istedi. Týnde myndaghan ólim jazasy ýkimine qol qoyyldy. Mәskeude bir kýnde 7000–8000 adam tútqyndalghan kezder boldy», – dep týsindiredi tarihshy.

Sonymen qatar, GULAG jýiesi qarqyndy keneydi. 1960 jylgha qaray lagerilerden shamamen 18 million adam ótti. Amsterdam uniyversiytetining professory, tarihshy әri GULAG pen stalinizm turaly kitaptardyng avtory Nensy Adler sol dәuirdegi kenestik әzildi eske alady: «Eldegi býkil halyq ýsh sanatqa bólinedi: búrynghy tútqyndar, qazirgi tútqyndar jәne bolashaq tútqyndar».

Stalin Gitlerdi jendi me?

Stalin beynesining býgingi «qaytyp oraluynda» KSRO-nyng nasistik Germaniyany jenui basty ról atqarady.

«Stalin beynesining qayta janghyruynyng jәne oghan eskertkishterding qayta ornatyluynyng basty sebebi – búl Jenis kuliti. Búl Putin iydeologiyasynyng negizine ainaldy», – deydi Irina Sherbakova.

Onyng aituynsha, osynyng saldarynan Stalin «qandy tiran men diktatordan Jenisting basty sәuletshisine» ainalyp bara jatyr.

Biraq tarihshylar soghystyng ekinshi jaghyn – 1941 jyly kenes basshylyghy jibergen qatelikterdi, orasan zor adam shyghyndaryn jәne KSRO-nyng búl jenis ýshin tólegen ashy baghasyn da atap ótedi.

«Nemister Mәskeuge jaqyndap keldi, olar tipti qalany dýrbimen kóretindey qashyqtyqta boldy. Soghystyng alghashqy ýsh kýninde Stalin tipti radiodan sóz de sóilemedi. Onyng múny bәrining sony dep oilaghanyn bildiretin derekter kóp», – deydi nemis tarihshysy Yuliane Furst.

«Soghys óte qatygezdikpen jýrgizildi, búl da Stalinning moynynda, milliondaghan әskery tútqyndardyng taghdyry da sonyng dәleli», – dep rastaydy Sherbakova.

1956 jyly stalinizmdi әshkerelegen bayandamasynda Nikita Hrushev Stalindi synaudy onyng soghys kezindegi qate әreketterinen bastaghan bolatyn. Býgingi tanda soghysta qaza tapqan kenes sarbazdarynyng sany 8,7–10 million aralyghynda dep esepteledi. Búdan bólek, taghy 18 million beybit túrghyn qaza tapty.

2022 jyldan bastap Reseyde Stalinning qylmystaryn zertteu júmystary shekteulerge tap boldy. Resey biyligi «Memorial» qoghamyn taratty, al keybir múraghattyq qújattargha qol jetkizu jabyldy.

«Býginde stalindik qughyn-sýrginge qatysty qújattardy alu is jýzinde mýmkin emes. Mine, sondyqtan biz qayta stalinizasiya prosesining kuәsi bolyp otyrmyz», – dep týiindeydi Irina Sherbakova.

Kerimsal Júbatqanov,

S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetatining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz