Redaksiyadan: Keshe, yaghni, qazan aiynyng 15-i kýni Taldyqorghan qalasynda qazaq әdebiyetining klassiygi, kórnekti jazushy Sayyn Múratbekovting 90 jyldyghyna arnalghan mereytoylyq is-shara ótip, qalamgerding shyghyrmashylyghyna arnalghan ghylymy konferensiya úiymdastyryldy. Atalghan konferensiyada sóz sóilegen jetisulyq jazushy Ámire Árinning bayandamasyn Abai.kz portalynyng oqyrmandaryna úsynyp otyrmyz...

Qazaq әdebiyetining klassiygi, Memleket jәne qogham qayratkeri, Memlekettik syilyqtyng laureaty Sayyn Múratbekovting 90 jyldyq eldik torqaly toyy, Alashtyng toyy tughan jerinde dýrkirep ótti.

Ernest Hemungueydin: «Jazushy ýshin eng jaqsy alghashqy dayyndyq mektebi – baqytsyz  balalyq shaq» dep aitqany bar. Balalyq baldyrghan shaghy Úly Otan soghysymen túspa-tús kelgen Sayyn Múratbekovting әkesi maydangha attanady, sodan jyl óter-ótpesten anasy qaytys bolady da, atasy Múratbekting qolynda tәrbiyelenedi. Búghan  avtordyn: «Ózim jetim bolghan song ba, kim bilsin, Ayannyng ertegileri kóbine jetim bala turaly bolushy edi. Jetim balanyng taghdyryna baylanysty ýreyli ertegini bastaghan kezde, auyldyng shetindegi say-salany, jyra-qúzdy tegis jalmauyz kempirler, jeztyrnaqtar, jalghyz kózdi dәuler, dii-periler jaylap ketkendey bolushy edi» dep bayandauy da dәiek. Pәlendey qatty jetimdik keshpegenimen ainalasyndaghy  qúrby-qúrdastary men jalpy halyqtyng auyrtpalyqty kýiin, ashy tirshiligin kóruindey kórip ósedi. Soghys dýrbelenining basqa salghan nebir zúlmatty qiynshylyqtaryn qabyrghalary qayysa kótergen kópshilikting tәleyli tirshiligi balang kóniline jattalyp, jadynyng óshpes bólshegine ainalyp qana qoymaydy, keyingi qalamgerlik órisining altyn ózegin qúraydy.

Jazushy qanday bolsa – jazghany sonday. Jalpy, ómirde de bayypty sóilep, saliqaly oy týier, adal jýrip, turasyn aitar túlghaly qalamgerding bar bolmys-bitimi shygharmalarynda  jarqyrap túr. Suretkerlik ózine ghana tәn lirikalyq aishyqty jazu mәneri, sony soqpaq, әuezdi ýni – qazaq әdebiyetining kópten kýtken oljasyna ainaldy!

Adamnyn  alapat sezimderining nebir astarly júmbaqtarynyng aidynynda erkin jýzip, әngime sekildi qysqa da núsqa janrgha salmaqty iydeya, salqar sabaqtau, adamzattyq kókeykesti mәselelerdi kóteru, shygharmada avtordyng óz beynesining kórinis berui arqyly taqyryptyng iyinin qandyra týsu әdis-amaldary – qyzyqty da qúrylymdy, mәndi de әrli jaza biluding tyng ýlgisi edi!

Qay tuyndysynda bolmasyn alynghan taqyryptyng ashyluy, qazaqy qalpy, qúnarly tili, órbui men tabighy tartymdylyghy jýreginizdi birden baurap alady. Jasandylyqtan aulaq, qarabayyrlyq, úbaq-shúbaq suretteu, aqylsu degeniniz atymen joq. Soghys kezenindegi tyldaghy elding jaghdayy, kýrmeui kele qoymas, shatqayaqtaghan sharuanyng shiyelenisti kórinisteri shyrayly shygharmalardyng ón boyynda kýre tamyrday solqyldap, olsyzda kesek somdalghan keyipkerlerding keskinin odan әri әueletip jiberedi.

«Jabayy alma» hikayatyn oqymaghan jan joq shyghar. IYir-shiyir tausylmas tirshilik qamy. Enbekke oiyn balalary da tartylghan. Masaq teredi. Árbir dәn jaugha atylghan oq! Ár oqushy kýnine 2 at dorba masaq jinaugha tiyis. Solardyng bel ortasynda әriyne, avtordyng ózi de jýrdi. Jazushylyq júldyzyn jarqyratqan ómir mektebinen dәl osylay ótti de!

Povesting tartymdylyghy sonday, ony oqyp otyryp, qúddy bir ózing jazghanday, bolmasa ózing elden búryn әngimelep otyrghanday, tuyndymen tuysyp, tútasyp ketesiz. Tebindete, tegeurindi suretteler әrbir oqighanyng týp tórkinine boylap, bar shyndyqty paryqtaysyz. Búghanalary bekip, boy tartyp ýlgermesten taghdyr tauqymeti soqqysynan kórmesti kórgen sol panasyz da sharasyz keyipkerlerding birde ýmit ýkilegen, birde amalsyz kóndikken qam-qaraketterining últ jadynan eshqashan óshpeytindigine qaytalay kóz jetkizesiz! Balghyn úrpaq boyyndaghy tau qoparar qaysar kýsh pen asqaq ruhtyng aldynda basynyzdy iyesiz!

Jarym jaqsylyq, jylt etken jaryq ataulygha zәrulik-ay desenizshi? MTS-te oquda jýrgen Nәzira әkelgen iyisi múryn jarar shәidi ýy ishindegilermen birge mandayy jipsy ishken jauynger Kóbegen men Nýsip shaldyng dәl sol sәtte armany joq edi-au! Aspannyng sheksizdigine shek keltirmes Qanattyng oi-qiyalymen qosyla samgharynyz haq! Petika men Otto syndy dostarynyng adaldyghyna sýisinip, mandaylarynan óbkiniz keledi. Júrtshylyq mýddesi jolynda sottalghan Núrsúludyng suyq ýidegi eki nemeresimen qalghan anasynyng qos tauyghyn birdey úrlap ketken sotqar bala Ájibekke jatyp kep kijinesiz, jaghasynan ala týskiniz bar. Sóz baylasqan jigiti Toqtardan qara qaghaz kelgendegi Nәziranyng joqtauyna jýreginiz jylay birge qosylasyz.

Adamnyng adamdyghy tar jol, tayghaq keshulerde synalyp, kimning kim ekendigi aighaqtalar desek, Sayyn aghamyz keyipkerlerin qaz-qalpynda, boyamasyz suretteydi. Jaghymdy, ya jaghymsyz obraz dep bas qatyryp jatpaydy. Mәselen, Zibash esimdi әieldi alayyq. Nәziramen qarym-qatynasy bar. Keyin Nәzira oqugha ketkende habarlasyp ta túrghan. Sóite túra, brigadir bolghan song ózgerip sala beredi. Qanat pen Nәzira ekeuinin  jazda shabyndyqta dayyndaghan shóbin kolhozdiki dep tapqan sholaq belsendilerding sózin amalsyzdan maqúldaydy.

Qalamger bir súhbatynda: «Meninshe, ózing ómir sýrip otyrghan orta, ózing kýndelikti aralas-qúralas jýrgen zamandastaryng turaly ghana dәl jazugha bolady. Men óz basym jaqsy biletinimdi, bastan keshkenimdi jazamyn» dep aghynan jarylghan bolatyn. Shyndyghy da osy! Barlyq tuyndylarynda osy bir ordaly oiynyng silemderi atoylap aldynyzdan shyghady. Búghan mysal retinde qara sózben jyrlanghan  «Jusan iyisin» alar edik. «Alysta qalghan balalyq shaghym… Kózimdi sәl júmsam-aq: shuyldaghan balalardyng eng sonynda sol ayaghyn jer sypyrghanday kóldeneng sýiretip, es qalmay dalbaqtay jýgirip kele jatqan Ayandy kórgendey bolam» dep bastau alar tolaghay tuyndyny bas kótermey oqyp shyghasyz. Ayanmen birge saghynyshtan sarghayyp, qinalasyz, qiyalgha batasyz, jýreginiz syzdaydy.

Mine, osynday jan saraylary kirshiksiz, qam kónil balalardyng riyasyz, aq didar sezimderi sananyzdy kernep, aty óshkir soghysqa degen óshpendiliginizdi kómeyinizge kepteydi. Qalay bolghanda da, múnday teperishti tirlikti jenip, ómirge degen qúshtarlyqtaryn joghaltpaghan balalardyng ýkili ýmit, aq niyetteri maydan dalasynan qara qaghaz alghan jesirlerdi de, ensesi týsken auyl túrghyndaryn da aldaghy jenisti kýnderge jelpintkenin angharasyz.

Keyipkerlerining ómirlik ústanymy men últtyq dәstýrding qiilasuy,taza mahabbatyng almas qamal, shyqpas shyny joqtyghy tektes úghym-týsinikterdi jazushy «Otau ýi» atty әngimesinde meylinshe sheber de jyp-jyly bәdizdegen. Ghashyqtyq oty jýregin terbetken Tana ózining teni Úzaqpen bas búrnap, ata-enesining ýiinde túryp jatady. Ádettegi auyl kelinderindey, erte túryp, kesh damyldaydy. Ayaghy auyrlaghanda da sol qústay úshyp jýrgeni. Enesining bir auyz sózin jerge tastamaydy. Al Úzaq bolsa, kelinshegin ayaydy, әitkenmen ayalap ósirgen apasyna ne dep uәj aitpaq? Renish bildirip jatqan Tana da joq. Úzaqtyng bar tapqan amaly – bólek shyghu. Bir kýni basqa bir eski tamgha kóshem dep kólik alyp keledi. Kelinshegine tynym taptyrmaytyn anasyna jaltaq-jaltaq qarap, azyn-aulaq jýgin kólik qorabyna tiyep jatyr. «Ákeme ne deymin?» dep basy qatady. Sóitkenshe, әkesi de ýige keledi.  Aqylman otaghasy bolghan iske syr bermeydi. Kerisinshe: «baratyn ýilerinning peshi qanday eken?» dep Úzaqtan elpektep súrap jatyr.

Sodan jas júbaylar tóbesinen su tamshylap, búrysh-búryshynan tyshqan jortyp jýrse de, óz ýiim, keng sarayday boz ýiim dep, kesh jatady. Úzaq mәz. Al Tana bolsa, Úzaqtyng mәz bolghanyna mәz! «Úzaq, keyin balalarymyz bolghanda olar da bizdi óstip tastap keter me eken?» deydi Tana. Tananyn  múntazday móldir bolmysy osy bir sazdy sóilemge malynyp túr.

Tangha juyq qana kózi ilinip, týske taman bir-aq oyanghan Úzaq auyz bólmedegi dabyrgha qúlaq týredi. Tana men apasy sóilesip otyr. «Myna kiyizdi tórine tóseshi, jalanash jatpasyn» deydi apasy. Onan syrttan, daladan әkesining dausy da estildi: «Áy, Jappas, búl tireudi ana tór ýige qoyalyq», – deydi, sóideydi de ishke qaray dauystaydy: «Álgi Úzaq qayda? O nesi, tal týske deyin jatyp!..».

Búl arada bir jaghynan jas júbaylardyng arasyndaghy shynayy mahabbattyng bir-birin barynsha qadirleu, ayaushylyq dengeyine kóterilgendigine den qoyylsa, ekinshi qyrynan ata-ananyng qanday jaghdayda da bauyr eti balalary ýshin qoldan kelgenderin ayamastyghy psihologiyalyq sәuleli qatynas, әdepti inabat arqyly pash etiledi. Tórt keyipkerding tórteuining de niyetteri  aq, jaqsylyqqa úmtylghan jarqyn túlghalar. Jýrek jyluynda shek joq. Adamy biyiktik pen saf parasat, senim quaty әdemi kórinis tabady. Otbasy qúndylyghynyng moralidyq kelbeti, jan súlulyghy әreket ýstinde dәripteledi. Tirshilik tininen adamzattyq qadirli oy týie bilgen qalamger qarymyna qayran qalasyz!

Kezinde jazushy Ákim Tarazi: «Sayynnyng qay shygharmasyn oqyma, sen qaghazgha ýnilip otyrghanyndy úmytyp ketesin, sen әn tyndap otyrghanday, kýnirengen kýy tyndap otyrghanday balqyp, eltip jýre beresin. Avtor әngimelerining siqyrly syry sonda. Teginde, Sayyn әngimelerin jazbaydy, әndetip, kýnirentip aityp shyghady dese bolghanday» dep ghajap bir bagha bergen eken. IYә, Sayyn Múratbekúlynyng bar fenomeni – mynau aq әlem, ainala adamdardy sheksiz sýiip, eng qymbatyna baghalay biluinde der edik! Obrazdyn  ishki nәzik naqyshy tolqynynda minez-qúlyqty ashyp, is-qimyl barysynda baptaudyn, tynnan týren saludyn, jaqsylyq pen jarqyndyqty, jalpy  adamy qasterli qasiyetterdi alqalaudyng kók zengirine kóterildi. Ýlkendi-kishili beynelerding eren kelbeti men keremettigi de, jan dýniyesining baytaq ta bәdendi, qarapayym da qayyrymdy, keshirimdi de kishipeyil, kópshil de darhan bolyp keskindeluining de bar kórkemdik qúpiyasy osynda! Jaratqannyng jazushygha darytqan jaynaq jaratylysynda! Danalyghy men daralyghy, bekzat bolmys, qanatty talant, asqan talghampazdyghynda!

Qalamgerding kez kelgen shygharmasynyng jetegine boyynyz bir ysyp, bir múzdaghan qalpynyzda, erkinizden tys ilesip kete beresiz. Keyipkerlerding ishki qayshylyqtary qanshalyqty shiryghyp túrsa da, adaldyq aidynyna shomylyp, aqzer sezim núrymen quattanasyz. Sóz saptau mәnerinen bastap, oi-sanasynda pisip, jetilgen beynelerding keypin qiynnan qiystyra keyipteu, olardyng әrqaysynyng tabighatyna  tәn tildik erekshelikti dóp basu, negizgi obrazdardyng psihologiyalyq lirizm shuaghy arqyly kórkem somdaluy – suretkerlik kemeldigi, qazaq prozasynyng altyn kómbesi dep baghalaymyz.

Ángime aty «Bireu», basty keyipkeri de esimi belgisiz bireu. Tughan aghasynyng arqasynda qyzmetke ilinip, qatargha ilikken bireuding qaytkende doktorlyq  qorghap, bólim mengerushisi atanuy kerek. Mansapshyl әielining de úigharymy búl. Aghasy dýniyeden ótip ketken, endigi maqsaty – bastyghyn ýige qonaqqa shaqyryp, kekilikting etine bir toydyryp, tilin tappaq. Sol sharuamen  auyldaghy nemere qaryndasynyng ýiine keledi. Myltyghyn alyp, qús aulaugha shyqqan ol abaysyzda ózin ózi jaraqattap alady, auylgha jete almay, dalada qasqyrlar ortasynda qalady. «Áliybek Dastanovichting tandayyn bir qaqtyra kekilikke toydyrsam-au!» degen armany jelge úshyp kete barghan. Endi jan qayghy. «Eger osydan tiri qalsam... kóshe sypyrushy bolar edim, shirkin. Qanday rahat júmys desenshi! Eshkimge jalpaqtamaysyng da, jaltaqtamaysyng da...» dep tәubasyna kelgen keyipker ókinishine siz de qosylasyz. IYә, óz  tәrtesine, shamasyna qaramay, qol jetpesting qomynda moralidyq ta materialdyq soqqy alyp adasqandardan qazirgi qogham da arylyp ketti dep aita almasaq kerek.

«Kýsen-Kýseke» degen әngimesinde bir jenil kólikke para-par jyldyq tabys, ailyghynyng bәrin derlik shýlendikpen auyldaghy aghayyn-jekjatqa taratyp kelgen shopan Kýsen әielining renishinen son: «Kelesi de Ayshanyng ózi  barsynshy auylgha...» – dep týiedi. Sóitedi de tәtti úiqy qúshaghyna beriledi. Búl keng peyil, jomart jannyng taghy bir baqytty kýni edi. Dәl Kýsendey ózgeni de, ózin de baqytqa ayaq asty bólep jýrgender dәl qazir de ortamyzdan tabylady dep oilaymyn!

Jazushynyng jogharyda atap ótkemizden tys, júldyzdar shoghyrynday iriktelgen «Mening qaryndasym», «Basynda Ýshqaranyn», «Ary-beri jol»,  «Jeneshe», «Qylau», «Bekenning qúbylysy», «Alghashqy qar», «Mahabbat» atty túrqy erek tuyndylary sheteldik әdebiyetshiler tarapynan da biyik baghalanyp, әlemdik proza mәiegine balandy. Has talant – Últ baylyghy degenimiz osy endi!

Sayyn Múratbekov aghamyz danqy shyghandap túrghan shaghynda: «Adamnyng adamgershilik qasiyetin jyrlap ótsem deymin!» dep ghúmyrlyq asyl múratyn  jariya etken edi! Búl – býgingi qazaq qoghamynyng da, aidyndy әdebiyetimizding de ansarly armany! Endeshe, Alashtyng ardaq perzentining alghausyz amanatyna adal bolayyq, aghayyn!

Suret: abai.kz saytynna alyndy.

Ámire Árin,

Halyqaralyq «Alash» әdeby syilyghynyng iyegeri, Qazaqstannyng Qúrmetti jazushysy

Abai.kz