Ángime

Týn boyy jaughan qalyng qar bәrin óz qúshaghyna alghan. Kók pen jerding arasy tútasyp ketken. Auladaghy aghashtar aq mamyqqa malynyp, belgili bir zandylyqqa bastaryn iyip mýlgip túr.

Bektúrghan:

- Bismillә dep, kýbirley ornynan túrdy. Dәretin janartyp, tórt rәkәt namaz oqydy. Otan baqyty men otbasy baqytyn tiledi.

Ýy ishi әli ala kólenke. Áyeli men balalarynyng balqaymaq úiqysyn búzghysy kelmey, ayaq úshymen syrtqa shyqty.

Esikti ashqanda tap-taza aua betine úryldy, óne boyy dir etip birden sergidi.

Qardy kýregen sayyn tabany shyqyrlap, tanghy tynyshtyqty búzdy. Kóp úzamay mandayynan ter shyghyp, demi jiyiley bastady. Qys qansha suyq bolghanymen, adal enbek boyyn jylytty.

Dalagha shygharda sugha salyp, gәzge qoyyp ketken eki júmyrtqanyng qabyghyn eppen arshydy, bir shyny su iship, asyghys jolgha shyqty, saghat tili altyny kórsetti.

Qar jaughan kýni qala syrtynan júmysqa jetuding ózi mashaqat. Bektúrghan el az jýredi-au degen, tar kóshemen zulady. Alpamys batyr yqsham audanyndaghy ýlken jolgha shyqqanda, úzyn-sonar kólik legi mýlde jyljymay qalypty.

- Qardy kýremey-aq, erterek shyqqanymda ghoy... - dep kýbirledi.

Eki mashina qatar siyatyn jerge jetti, biraq kólikter bir qatarmen bayau jyljyp keledi, qarsy baghytta esh kólik joq, qatardan shyghyp gәz bassam qalay... bireu ytqyp shyghyp jýitkigen kýii ketti.

Ishinde bir ýn «Bolmaydy!» dedi.

Artynsha ekinshi oy keldi. «Sabaq segizde bastalady,qazir altydan asty, osylay túrsan, keshigesin». Ol saghatyna qarady. Uaqyt syrghyp barady. Studentterding aldynda keshigip baru úyat.

Amalsyz qatardan shyghyp, alda ketip bara jatqan kólikting sonynan ilesti. Arada kóp uaqyt ótpey-aq art jaghynan qyzyl-jasyl shamy jarqyldaghan patruli kóligi kórindi. Jýregi «zu» etti, amalsyz jol jiyegine toqtady.

Jas jol polisiyasy keldi.

- Qújattarynyzdy kórsetiniz.

Bektúrghan ýnsiz kuәligin úsyndy.

- Qyzmettik kólikke jýriniz.

Patruli kóligining ishinde qarny qampighan, úiqysy qanbay kózi qyzaryp ketken ekinshisi otyr.

- Assalaumaghaleykum.

- Uaghaleykumassalam.

Álgi qarnyn sipap salqyn ghana:

-Nege qarsy jolaqqa shyqtynyz?

- Sabaqqa asyghyp baramyn. Uniyversiytette dәrisim bar.

Poliysey iyghyn qiqang etkizdi.

- Ereje bәrine birdey.

- Men qateligimdi moyyndaymyn. Biraq jaghdaydy da týsininizder.

- Alty aigha jýrgizushi kuәliginizden aiyrylasyz.

Bektúrghan ne derin bilmey, ýnsiz qaldy.

Kýndelikti júmysy, ata-anasyn auruhanagha aparu, bala-shaghanyng tirshiligi – bәri kólikke baylanysty.

Jol saqshysy hattamany toltyrugha kiristi.

Qar әli sebelep túr. Keptelistegi kólikterding úzyn tizbegi appaq әlemde qimylsyz qatyp qalghanday.

- Agha, zang bәrine ortaq, - dedi jol saqshysy qaghazdan bas almay.

- Zannyng ortaq ekenin bilemin. Auditoriyada jýzge juyq student kýtip otyr. Múghalim keshigip barsa qalay bolady?!

Tastay qatqan saqshy ýnsiz.

Al ekinshisi oryndyqqa shalqayyp:

-Bir amalyn tabugha bolady... - dedi jay ghana.

Bektúrghan onyng jýzine qarady.

- Qanday amal?

Jol saqshysy bilegining astyndaghy shaghyn qobdishanyng qaqpaghan sәl ghana syrghytty. Ishi umajdalghan aqshagha toly eken.

- Týsinetin shygharsyz...

Bektúrghannyng óni súrlanyp ketti.

Jýregine әldene qadalghanday boldy.

«Búlar ailyqtyng syrtynda aram aqsha jasap otyr, biz bolsaq auditoriyada oqyghan leksiyagha qaray ailyq alamyz, biraq negizgi júmysymyz auditoriyanyng syrtynda, el ýshin, Otan ýshin tegin kitap jazamyz, aqsha tólep maqala shygharamyz...»

Qaltasyn aqtardy. Telefonyn ashty.

Birneshe myng tengeden basqa eshtene joq.

- Mende onday aqsha joq, - dedi. Aylyqtan ailyqqa әreng jetetin múghalimmin.

- Onda hattama rәsimdeymiz.

- Jýrgizushi kuәligimnen aiyrylsam, júmysqa qalay qatynaymyn? Qart әke-sheshemdi kim dәrigerge aparady?

- Ol endi óz sharuanyz.

Osy bir salqyn sóz Bektúrghannyng arqasyn ayazday qaryp ótti.

Esine artjaqta úiyqtap otyratyn, sabaq bilmey toghyzynshy synypty zorgha bitirgen klastasy týsti, býginde ol ýlken kәsipker. Bektúrghan oqudy ozat oqydy, uniyverden uniyverge týsti, doktorlyq qorghady, ómirin ghylymgha arnady, alatyny az aqsha... beti shym etti... amalsyz klastasyna telefon soqty. Kaspigoltyna synghyrlap aqsha keldi...

Bektúrghannyng qoldary rólding ýstinde dirildep keledi, namystan órtendi... «ýzdik oqu», «adal enbek» qadirsiz ekenin alghash ret sezindi.

«Nege búl jerde jolaqtyng joqtyghyn aitpadym? Nege ózimdi sonyna deyin qorghamadym?!..» Endi kesh.

Uniyversiytetke jetti. Ghimarattyng ishi typ-tynysh, sabaq әldeqashan bastalyp ketken.

Ol auditoriya kiltin alyp, liftke qaray jýgirdi.

Lift besinshi qabatta eken. Tómenge týser týri joq.

Baspaldaqpen joghary kóterildi. Ekinshi qabatqa jetkende lift tómen týsip, esigin ashty.

Yrsyldap besinshi qabatqa shyqty. Tynysy tarylyp, mandayynan ter sorghalady. Auditoriya esigining aldynda topyrlaghan student kýtip túr.

- Tekserushiler kelgen joq pa?

- Keldi, jazyp ketti, sabaq arasynda kelip týsinikteme jazsyn dedi.

Sýley sapa ýnsiz esik ashty, auditoriyagha kirgen boyda jany tynshyp, boyy jenildep qaldy.

Ol endi janaghy jol saqshysynyn, klastasynyng aldyndaghy «beyshara» emes. Ol ýlken ghalym ústaz. Komputerin ashty, taqtagha ýlken әriptermen jazdy:

«uani dәuirindegi Qytay әdebiyeti».

Auditoriya ishi ilezde studentterge toldy. Terezening ar jaghynda aq qar ýlpildep jauyp túr. Bólme ishi jyly bolghanymen, syrttaghy suyqtyng yzghary seziledi. Bektúrghan studentterding jýzine kóz jýgirtti. Biri dәpterin ashyp otyr, biri kompiuterin qosyp jatyr, endi biri asyghys kelip, demin әreng basqan kýii ornyna jayghasty. Jalyndaghan studentterding lapyldaghan energiyasy Bektúrghangha shabyt syilady.

- Býgin biz Qytay әdebiyeti tarihyndaghy eng qyzyqty kezenderding biri - Yuani dәuiri әdebiyeti turaly leksiya oqimyz.

Dauysy búrynghyday nyq shyqty.

- Mongholdar Qytaydy biylegen kezde qogham týbegeyli ózgerdi. Memlekettik qyzmetting bedeli tómendep, ghalymdardyng kóbi el isinen shettetildi. Biraq dәl sol kezende әdebiyet jana tynys aldy. Búryn saray manynda ghana tughan shygharmalar endi qarapayym halyqtyng arasynda, solardyng múnyn aita bastady.

Studentter ýnsiz tyndap otyr.

- Eger Tang dәuiri – poeziyanyng altyn ghasyry bolsa, Yuani dәuiri – dramanyng altyn ghasyry, - dedi ol taqtagha eki dәuirding atyn qatar jaza otyryp.

Sosyn ataqty jazushylar Van Shifu, Guani Hanisiyn, Ma Chjiiani, Bay Pu, Chjen Guanszu turaly әngimesin bastady.

- Guani Hanisinnyng «Dou Y-nyng obaldy ólimi» nege ghasyrlar boyy oqylady? Sebebi onda әdiletsizdikke qarsy adamnyng jan aiqayy jatyr. Al shynayy әdebiyet eshqashan eskirmeydi. Shygharmadaghy bas keypker Dou Y – adal, sabyrly, ar-namysyn joghary qoyghan әiel. Jang Luer – jauyz, zúlym. Ol Dou Y-ny әieldikke almaq bolyp shyrghalady, bolmaghan song oghan jala jauyp, sotqa aqsha berip dargha astyrady. Dou Y-nyng dar aldyndaghy jeti ótinishi, Qúdaydyng qalauymen oryndalady, asharshylyq bolady....әdiletsizdik jýrip jatqanda ýndemegen halyq oigha qalady. Keyin jas qyzdyng ruhy barlyq shyndyqty aityp is qayta qaralady.

Sabaq qyzyp ketti.

- Aghay, nege dәl osy kezende teatr erekshe damydy?

Bektúrghan jymiyp,

- Óitkeni halyqtyng jýregine jetuding eng tóte joly – sahna. Kitapty bәri birdey oqymaydy. Al sahnadaghy adamnyng kóz jasy men quanyshyn kez kelgen jan týsinedi.

Auditoriyada tynyshtyq ornady. Vang Shipudyng «Batys qújyradaghy mahabbat», Ma Chjiiannyng «Han sarayyndaghy kýz», Bay Pudyng «Povloniya aghashy astyndaghy janbyry» syndy shygharmalary qoghamdy oilandyrdy. Qúday, ruh, perishte, jyn syndy metefizikasy bar, tәn men jan qatar surettelgen tiri әdebiyet payda boldy.

- Ádebiyetting mindeti – kónil kóteru emes. Ádebiyetting mindeti – adamd ózimen jýzdestiru.

Ýsh saghattyng qalay ótkenin eshkim bayqamady.

Qonyrau soghylghanda ghana studentter qozghala bastady.

Birnesheui ústazynyng janyna keldi.

- Aghay, sizding dәristerinizdi tyndaghan sayyn shygharmalardy qazaqsha oqyghymyz keledi.

- Biraq oqulyq joq qoy...

IYә... Oqulyq joq.

Ol auditoriya bosap qalghan song biraz uaqyt ýnsiz qaldy.

«Bes myng jyldyq әdebiyetti qazaq tilinde jýielep jazatyn uaqyt jetken joq pa?..»

Jazatyn kitapty «biylghy bas jospargha engizu uaqyty ótti, kelesi jylgha kirgizu kerek» dep, kýmbirledi Bektúrghan. Kitapty syrttan bir ghalymgha, ishten bir ghalymgha oqytyp, jalynyp jalpandap, kafege shaqyryp "pikirge" qol qoyghyzasyn, qazir barlyq adam qarbalas, sening tom-tom kitabyndy eshkim tekke oqymaydy. Sodan song ghana kafedra otyrysynda qaraydy, eshqanday aqysyz týn úiqyndy tórt bólip, jan alyp-jan berip jazghan kitabyna pendelik aralasady, әdebiyetke qatysy joq key múghalimder jyldyq ritngide "menen asyp keter" dep, mazmún men maghynasyn, maqsatyn bilmese de, bir ýtirding ne bir әripting qatesin tapsa, quana aiqaylap, qarsy dauys berip shabytyndy óshiredi. Kafedradan aman ótse fakulitetting ghylymy kenesi qaraydy, onda tipten qytay әdebiyetine esh habary joq oqytushylar "ýtir, nýkte, formasy" dep tiyisedi, óitkeni birdene aitu kerek. Sonynda uniyver ghylymy kenesi qaraydy, keri qaytarsa qayta talqygha salghansha eki de ýsh ay ketedi, saghyzsha sozylyp bir eki jylda zorgha baspagha jetedi, baspa kitap shyqqanda on kitap berip, qalghanyn ózderi satady.

Joq, búlay sozbalangha salyp, uaqtypen shabytty joghaltugha bolmaydy, pendelikten alys túrghan ghylymy kitappen arnauly ainalysatyn jeke baspalargha ótkizeyin, onda tek eki ghalymnyng pikirin alyp barsang qabyldaydy, odan keyin baspanyng ghylymy kenesi talqysynan ótedi, kitap shyqqanda olar bes kitap beredi, sening kýn-týn enbeging sol bes kitap, eng bastysy studentterding qolyna kitap tiyedi, solay... ataq ýshin emes, ghylymy dәreje ýshin emes... Keleshek úrpaq ýshin jazuym kerek.

Ol terezege jaqyndady. Syrtta qar әli jauyp túr.

Appaq qardyng arasynda studentter asyghys ketip barady.

«Eger men jazbasam, erteng búl balalar qytay әdebiyetin qazaq tilinde qaydan oqidy?..» Osy oy onyng jýreginde ýnsiz sertke ainaldy.

Bolashaq oqulyqtyng alghashqy betin jýreginde jaza bastady.

Kóne qytay әdebiyetining alghashqy tarauy, auyz әdebiyeti, miyf, ejelgi jyrlar, anyzdar men ertegiler....

Týn, kompiuterding әlsiz guili, pernetaqtanyng aldynda Bektúrghan әli shúqiyp otyr. Ol ornynan túryp terezeni ashty.

Qysqy júldyzdy aspan. Ayaz betin qaryp ótti. Sarayy ashylyp, tereng tynys aldy. «Kórshisi, temirshi jigitting balghasynyng ýni әlde qashan óshken, ol býgin qansha balgha soqty eken?». Alghashqy әtesh shaqyrdy.

Bektúrghan kompiuterin japty. Áyeli aitqanday búl týngi otyrystyng óteui bolmauy mýmkin, biraq adal enbek týbi bir baghalanady, keshegi qiyn zamanda Alash arystary qanshama kitaptar jazdy, biz myna mamyrajay azat tanda úrpaq ýshin kitap jazbay, aqsha, ataq, medali dәmetip jýrsek qalay bolady dep, - kýmbirledi. Osy senim onyng jalghyz tiregi.

Taghy bir tang atty. Bektúrghan namazyn oqyp, uniyversiytetke ketken song kórshi auladan tanys dybys estildi.

Sart! Sart! Temir ústasynyng balghasy taghy da tóske «adal enbek», «adal enbek» dep tiyip jatty.

Temirshining arghy atasy elge belgili ústa bolghan. El ishindegi balta, shalghy, ketpen, pyshaq, auyzdyq, ýzengi, tagha – bәri sol kisining qolynan shyghatyn.

Ákesi basqa joldy tandaghan.

Shet tilin mengerip, ómir boyy audarmashy bolyp audandyq ýkimette qyzmet etti. Eki patshany, eki týrli zamannyng minezin kórdi.

Temirshi bala kezinde klastastaryna atasy men әkesin aityp maqtanatyn.

- Men pәlenshening nemeresimin, týgenshening balasymyn, – dep keudesin kóterip jýretin.

Sol maqtanysh onyng bolashaghyn býldirgenin keyin týsindi.

Ómirding jýgin әkesi kóterip túrghan kezde tirshilikting salmaghyn sezinbedi.

Jana ýilengen kezinde әkesi dýniyeden ótip, bәri ózgerdi.

Auyldaghy temir ústasyna kómekshi bolyp jaldandy.

Tannan keshke deyin kórikting basynda. Birese kómir tasidy. Birese temir qyzdyrady. Birese balghany úsyna jýgiredi.

Alghashqy kýnderi alaqany kýldirep ketti. Qyp-qyzyl temirden shyqqan úshqyn qolyn kýidirip, ýstindegi júqa kiyimin tesip ótti. Kýnderding ótuimen kәsipting qyr-syryn mengerdi. Qyzghan temirding týsine qarap onyng babyn ajyratatyn boldy. Balgha qay jerden tiii kerek ekenin bildi.

Óz aldyna temirshi boldy. «Jer betinde eng alghashqy temirden týiin týigen sheber Dәuit payghambar» dep, atasynan estigeni boyynsha azanda dýkenine kirip, az ýnsiz otyryp, Dәuit payghambargha dúgha jasaydy. «Mening qolym emes Dәuit payghambardyng qoly» dep balghasyn qolyna alady.

Qara keshke deyin balgha soghady. Qys demeydi, jaz demeydi.

Bir kýni balta. Bir kýni shalghy. Bir kýni ketpen. Bir kýni pyshaq. Kýzden bastap qys boyy tagha soghyp, at taghalaydy.

Temirding iyisi kiyimine ghana emes, taghdyryna da sinip ketti. Qyzylshyrayly sopaqsha eki beti salbyrap, jýzi qara temirge úqsap qoshqyldanyp, kózining astyna qalta payda bolyp, úsaq әjim syzyghy tiginen múrynnyng eki jaghyna týsti. Enbek auyr, tabys mardymsyz. Qansha júmys istese de, aqshasy jetpeydi.

Balanyng kiyimi. Mektepting shyghyny. Qystyng otyny. Birine jetse, birine jetpeydi. Keyde keshke deyin balgha soghyp tapqan aqshasy bir qap ún men shәidan artylmaytyn. Sonda ol alghash ret ómirge renjy bastady.

- Osynsha enbek etip jýrmin... Nege berekesi joq?..

Búl súraqtyng jauabyn taba almady.

Sharshaghan sayyn ashy sugha ýiir boldy.

«Bir úrttasam, boyym jazylady», – dep bastalghan әdet uaqyt óte kele kýndelikti daghdygha ainaldy.

- Osy ishimdikti qoysanshy...degen әieline «Erteng qoyamyn» deydi... Biraq ol «erten» eshqashan kelmedi...

Qabyrghada әkesining sureti iluli túr. Qatal minezdi, biraq meyirimi mol adam.

Ákesi: «Balam, enbek et. Biraq enbegindi araqqa aiyrbastama», - deytin.

Sol sózdi endi týsindi.

Temirshi búryn óz densaulyghyna asa mәn bermeytin. Tannan keshke deyin kórikting basynda jýrip, qara kýiege bylghanyp balghasyn soghady. Múghalim kórshisi Bektúrghan siyaqty bir kýn ómir sýrip, sony erinbey qaytalaydy. Qolynyng terisi jarylyp, alaqany sýieldenip ketken. Keshke sharshaghanyn basu ýshin bir-eki rumka ishedi.

Bir kýni tós ýstine balgha siltep túrghanynda keudesi shanshyp ketti. Balghasy qolynan susyp týsip, ózi kórikting janyna otyra ketti. Demi tarylyp, mandayynan múzday ter búrq ete qaldy.

- Ne boldy? - dep jýgirip keldi shәkirti.

- Eshtene... Sәl basym ainalyp ketti...

Denesi syzdap talyp jýrdi, jótel bastaldy, dәl 37 mýshelinde buyn buyny qaltyrap kýshi qalmay júmysqa shyqpay qaldy.

Emhanagha apardy. «Deneni jaylaghan sýiek tuberkulez, úzaq emdelu kerek. Ol ýshin kóp aqsha kerek» dedi. Onyng aqshasy joq, amalsyz ýiine qaytty. Alghash ret Bir Allagha tәuekel etti. Auru kýn sayyn mendetti. Auzyna su tamyzdy. «Birinshi baylyq densaulyq, ekinshi baylyq aq jaulyq, ýshinshi baylyq on saulyq» degen óleng joldaryn búryn tek óleng dep jýrushi edi, endi shyndap týsindi. «Adam degen óledi eken-au» dep kýmbirledi...Endi tek sony kýtti. Arjaghy mýlde beymәlim...

Denesi qaqsaghanda úiqydan aryldy, kelinshegi ózinen mýshel jas kishi, әri súlu, «men ólgen song әielim bireuge tiyip ketedi, al balalar jas, qalay kýn kesher eken» dep uayym jedi, qystyng úzaq tany esh atpaydy, pysyldap úiqyda jatqandar qanday baqytty, netken rahat. Oyau jatyp týs kórdi.

Týsinde bayaghyda dýniyeden ótken atasy kirip keldi. Basynda kók taqiyasy, shoqsha saqaly, úzyn shapany, ótkir de shýnirek kózi qadala qarap az túrdy.

- Qazir ólmeysing balam. Namaz oqy, - dedi.

- Ata...

Joq bolyp ketti. Ol selk etip esin jidy.

Ol denesin qozghap kórdi, aqyryn basyn kóterdi, әieli tang ata kýieuining basyn kóterip otyrghanyn kórip tang qaldy.

- qalaysyn?

- Men ólmeydi ekenmin, atam keldi. Túr ornynnan namaz oqy dep, - ketti. Sodan basymdy kóterdim.

- Jaqsy bolghan eken. Ia, atamyz auzynda Qurany, boyynda imany bar kisi-ghoy.

«Bala jiberip Nesipbek qariyany shaqyrshy», - dep әreng sybyrgha jaqyn til qatty. Ekinshi úly atalas tuysy, auyl aqsaqaly Nesippek qariyany ertip keldi, bolghan jaydy aitty. Nesippek qariya bir qoyyn soyyp atasynyng atyna nәpil qúrban shalyp, temirshining ýiine Qúdayy tamaq berip jaqyn tuystarynan jeti kisining basyn qosty. Temirshi kýn sanap sergy berdi, bazargha barudy kóksedi, namaz oqu turaly kitap alyp keludi oilady. Ornynan túrady, maghdyry qúryp qayta otyryp qalady, birneshe kýnnen song kóshege shyqty. Bazargha bettedi. Az jýrip otyryp, elderding demeuimen zorgha bazargha jetti, ansaghan kitabin alyp keldi, namaz oqudy ýirendi. Aqyryndap ejiktep jýrip bir jetide namaz oqudy bastady, bir aida ornynan túryp namaz oqyp, ekinshi aida meshitke baryp qatargha túrdy. Jarty jylda auruynan derliktey aiyqty.

Bir kýni qolyna ketpen ústaghan qariya keldi.

- Balam, myna ketpenning jýzi qayrylyp qalypty. Egis bastalar aldynda jóndep bershi.

Temirshi ketpendi qolyna aldy.Temirding tozghan jerin sipap kórdi.

- Ata, múny jóndep beremin. Biraq úzaqqa barmaydy. Qariya jymiyp:

- Úzaqqa barmasa meyli. Men de úzaqqa barmaspyn.

Osy sóz temirshining jýregin shym etkizdi.

- Ata, Alla ghúmyrynyzdy úzaq etsin.

- Ghúmyrdyng úzyndyghy emes, berekesi manyzdy, balam.

Bir kýni sheberhananyng aldyna Bektúrghan keldi.

Qolynda eski baltasy bar.

- Assalaumaghaleykum!

- Uaghaleykumassalam, aghay! Keliniz.

Temirshi baltany qolyna alyp kórdi.

- Tozdy, biraq әkemnen qalghan balta edi. Laqtyrghym kelmedi.

Temirshi baltany alaqanyna salyp úzaq qarady.

Ekeui ýnsiz kýlisti. Eki kórshi alghash ret bir-birin týsingendey boldy.

Temirshi kórikti qyzdyrdy. Qyp-qyzyl bolghan baltany tóske qoyyp,

Sart etkizdi. Úshqyn jan-jaqqa shashyrady.

Bektúrghan әlgi úshqyndargha qarap túrdy. Onyng kózine búl jay ghana temirding úshqyny emes, adal enbekting shyraghy bolyp kórindi.

«Temirdi shyndaytyn – ot pen balgha. Adamdy shyndaytyn – ómir men sabyr» - dep, kýbirlep túrdy.

Bektúrghan baltasyn alyp, temirshige rizashylyqpen qarady.

- Qansha boldy?

Temirshi jymiyp basyn shayqady.

- Kórshi aqysy.

- Joq, әr enbekting aqysy tólenui kerek.

- Siz de enbek adamysyz ghoy, aghay. Men temirdi jóndeymin, siz adamnyng oiyn jóndeysiz. Sizding de enbeginizding óteui kóp bola bermeydi.

Bektúrghan ýnsiz bas iyzedi. Qaltasynan aqsha shygharyp, ýstel ýstine qoydy.

- Múny al. Adal enbek eshqashan tegin bolmauy kerek.

Temirshi aqshany ýndemey aldy.

- Onda siz de bir uәde beriniz.

- Qanday?

- Kitap jazudy toqtatpanyz.

Bektúrghan kýlimsirep qoydy.

- Kitap jazu onay emes.

- Temir soghu da onay emes.

Ekeui taghy da ýnsiz kýldi.

Sol kýni keshke Bektúrghan ýiine erekshe kónil kýimen oraldy.

Keshki shay ýstinde әieli:

- Býgin birtýrli kónildi kórinesin,- dedi.

- IYә, Býgin bir qarapayym adamnan ýlken sabaq aldym.

- Ne sabaq?

- Biz kóbine diplomy bar adamdy ghana bilimdi kóremiz. Al ómirding naghyz danalyghy keyde qolynda balghasy bar qarapayym enbek adamnyng jýreginde jatady eken.

Ýsh tomnan túratyn oqulyq ta jazylyp bitken, sol keshte jana kórkem shygharma bastady. Taqyrybyn ýlken әriptermen «Adal kisi»dep jazdy.

Búl atau endi bir ghana adamnyng emes, ózi tanyghan talay jannyng taghdyry.

Atasy...Ákesi...Ústazdary...Temirshi...Diqan...Jýrgizushi...pol jughysh apay....

Qarapayym enbekpen ómir sýrip jatqan qanshama adam...olardyng eshqaysysy gazetke shyqpaydy.Teledidardan kórsetilmeydi. Biraq elding tiregi – solar.

Bektúrghan qalamyn qolyna aldy. Ol býgin óz ómiri turaly emes, adal enbek turaly jazatynyn sezdi. Óitkeni adamdy biyik etetin ataq emes, qyzmet emes. baylyq emes. Adamdy biyik etetin – eshkim kórmese de adal etken enbegi. Sóilemning sonyna nýkte qoyghan kezde jýregi jenildep sala berdi.

Dәl sol sәtte kórshi sheberhanadan taghy da balghanyng ýni estildi.

Sart! sart!

- Ústa... Sen temirdi shynda. Men sózdi shyndayyn.

Eki sheberhanada eki týrli enbek qaynap jatty.

Birinde – qyzghan temirden qúral-sayman.

Ekinshisinde – aq qaghaz betinde kórkem shygharma.

Ekeuin biriktirip túrghan bir ortaqtyq bar. Ol – adal enbek. Osy sәtten bastap Bektúrghan bir nәrseni anyq týsindi. Adamnyng ómiri úzaq bolmauy mýmkin. Qyzmeti de mәngi emes. Baylyghy da bir kýni tausylady. Biraq adal enbekpen ómir sýrgen adamnyng izi eshqashan óshpeydi. Óitkeni jaqsy qúral-sayman ústa ólgennen keyin de elge qyzmet etedi. Jaqsy kitap avtory dýniyeden ótkennen keyin de talay úrpaqtyng jýreginen jol tabady.

Bektúrghan da bir kýnin qaytalaydy, temirshi kórshisi de bir kýnin qaytalaydy. Bir kýni dәris ayaqtalghan song auditoriyada jalghyz student qalyp qoydy. Qolynda kóne dәpter.

- Aghay, bir súraq qoysam bola ma?

- Áriyne.

- Siz bizge әdebiyetti ghana ýiretpeysiz...

- Sonda taghy neni ýiretip jýrmin?

- Adal ómir sýrudi.

- Biz sizding sózdi ghana emes, janynyzdy da oqimyz.

Zәulim ýiler. Jarqyraghan dýkender. Asyghys adamdar. Árkim óz qamymen ketip barady. «Osy adamdardyng qanshasy keshke ýiine kónili tynysh qaytady eken,ә?!». Aqsha tabu qiyn. Biraq ardy saqtau odan da qiyn. Ýige kelgen song kitap sóresining aldyna úzaq túrdy.

Sórede jýzdegen kitap. Abay, Shәkәrim, Múhtar Áuezov, Tólen Ábdik, Qytay klassikteri, әlem әdebiyeti. Ol Abaydyng qara sózderin qolyna aldy. Birneshe betin ashyp oqydy. «Adamnyng adamshylyghy – aqy, ghylym, jaqsy ata, jaqsy ana, jaqsy qúrby, jaqsy ústazdan bolady...».

Kitapty aqyryn japty. «Ústaz!». Osy sózding salmaghyn búryn da biletin. Biraq býgin mýlde basqasha sezindi. Ústaz – mamandyq emes. Ústazdyqta aldynghylardyng amanaty bar.

Kórshi sheberhanadan bayaghy tanys dybys taghy estildi.

Sart! sart! Bektúrghan terezeni ashty.

- Biz ekeumizding kәsibimiz eki basqa bolghanymen, taghdyrymyz úqsas.

Biri kýn boyy dalagha shyqpay kórik jaghady. Biri kitap jazady.

Ekeuining de armany – artynda elge paydaly iz qaldyru.

Adal enbek – adamnyng Jaratushygha aitqan ýnsiz dúghasy eken.

Qys boyy qar astynda jatqan qara jer busanyp, ainalagha jana tirshilikting lebi tarady. Aghash bútaqtary býrshik jaryp, egistikke traktorlar shygha bastady. Temirshining sheberhanasy búrynghydan da qarbalas. Kóktem – enbek adamynyng mezgili. Biri ketpen әkeledi. Biri kýrek. Biri soqa.

- Ústa, mynanyng jýzin shygharyp ber.

-Ústa, baltamdy qayrap jiber.

Temirshi eshkimning betin qaytarmaydy.

Keshki namazgha deyin balghanyng ýni tolastamaydy.

Al Bektúrghan kóktemgi semestrding songhy dәristerin oqyp jýrdi.

Studentterding kózinde búrynghydan ózgeshe bir senim payda bolghan.

Olar endi ústazyn tek dәris oqityn adam retinde emes, ómirde ýirenuge bolatyn túlgha retinde kóretin.

Bir kýni sabaq ayaqtalghan song bir student janyna keldi.

- Men diplom júmysymnyng taqyrybyn ózgertkim keledi.

- Qanday taqyryp tandadyn?

- Qazirgi qytay әdebiyetindegi qarapayym enbek adamy obyrazynyng beynelenui.

- Óitkeni siz әr sabaqta bizge eshkimnen eshtene dәmetpey halyq ýshin adal enbek etetin jaqsy maman boludy aitasyz.

Sol kýni baspadan telefon soqty.

- Bektúrghan myrza, qoljazbanyz basugha dayyn.

Ol bir sәt ýnsiz qaldy. Osy habardy qansha jyl kýtti.

Sol enbekting jemisi endi kitap bolyp jaryq kórmek.

Telefondy qoyghan song tereze aldyna kelip úzaq túrdy.

Samal jel aghash japyraqtaryn bayau terbetip túr.

- Álhamdulillah... – dedi aqyryn.

Arada bir ay ótti. Kitap jaryq kórdi.

IYisi anqyghan jana kitapty qolyna alghan sәtte onyng jýregi atsha tulady.

Qalyng múqabany alaqanymen sipap túryp, kózinen ystyq jas parlady.

«Búl jay qaghaz emes, búl – mening ómirim».

Sol kýni keshke Bektúrghan bir danasyn qolyna alyp, kórshi temirshining sheberhanasyna kirdi.

Temirshi qyzghan temirdi tóske qoyyp jatyr eken.

Bektúrghandy kórip balghasyn qoya saldy.

- Keliniz, aghay!

Bektúrghan kitapty ýnsiz úsyndy.

- Mynau saghan.

Temirshi eki qolymen aldy.

Múqabasyn úzaq qarap túrdy.

- Jana shyqty ma?

- IYә. Búl kitaptyng jazyluyna sening de ýlesing bar.

- Menin?..

- IYә. Bir kýni sen: «Kitap jazudy toqtatpanyz» degen edin. Sol sóz meni jigerlendirdi.

Temirshi kitaptyng alghashqy betin ashty.

«Temirdi shyndap jýrgen adal enbek iyesine. Adamnyng qolynan tughan qúral-sayman da, jýreginen tughan sóz de elge qyzmet etse ghana qadirli. Izgi tilekpen – Bektúrghan». Temirshining janary jasaurap ketti.

Ómirinde alghash ret ózine arnap jazylghan kitap ústap túrghan edi.

Ol kitapty keudesine basty.

- Aghay, men búl kitaptyng bәrin týsine almaspyn.

Bektúrghan onyng iyghyna qolyn qoydy.

-Týsinesin.

Ekeui ýnsiz syrtqa shyqty. Kýn úyasyna enkeyip barady.Kókjiyek qyzyl shapaqqa boyalghan. Sheberhananyng aldynda ýnsiz túrghan eki adamgha sol sәtte dýniyening bar baylyghy qajet emes siyaqty.

Óitkeni olardyng jýreginde bir ghana baylyq bar. Ol – adal enbekke degen qúrmet. Bektúrghan 27 oqulyq, 5 roman jazdy, biraq esh medali, marapat, aqsha almady, temirshi barsha auyldyng qajetin jasaydy, ol da solay, ekeui de qarttyq jasyna jetti...shashtary agharghan, jýzderinde bir quanysh bar... ómirlerine riza. Adal enbek – ardyng isi. Júrt aldynda jýzderi jarqyn.

Núrhalyq Abdyraqyn

Abai.kz