Qazaqstannyng avtonaryghy songhy jyldary tek kólik saudasynyng alany emes, tolyqtay nesiyelik qarjylandyrugha tәueldi jýiege ainaldy.

Satyp alushy bankke payyz tóleydi, diyler mashinasyn satady, al óndirushi óndiris kólemin arttyrady. Alayda búl tizbekte shynayy erejelerdi diktuet etetin kim jәne negizgi paydany kórip otyrghan tarap kim? Avtonesie jay ghana kólik satyp alu qúraly ma, әlde býkil naryqty sýirep túrghan mehanizmi me?

NESIYEGE TÁUELDI NARYQ: ÓSIM MEN KÓRSETKIShTER

Songhy ýsh-tórt jylda avtokreditteu elimizdegi bólshek nesiyelendiruding eng qarqyndy damyghan segmentine ainaldy.

Birinshiden, Qazaqstannyng Qarjygerler Assosiasiyasy (QQA) derekteri boyynsha, 2022 jyly 645 mlrd tengening avtonesiyesi berilse, 2023 jyly búl kórsetkish eki esege juyq ósip, 1,4 trln tengege jetti. Portfeli ósimi ipoteka men tútynushylyq zaymdardy basyp ozdy.

Ekinshiden, 2024 jyly shamamen 1,8 trln tenge avtokredit berilse, 2025 jyldyng basynda qoldanystaghy portfeli 591,2 myng kelisimshartqa jetti.

Ýshinshiden, 2026 jyldyng 1 shildesindegi jaghday boyynsha avtonesie portfeli 4,2 trln tengege jetip, 2023 jyldyng basymen salystyrghanda mayje 2,5 esege ósti. Búl — jeke túlghalardyng jalpy nesie portfelining (24,8 trln tenge) shamamen 16%-y.

Alayda búl trend ózgerip keledi. QR Qarjy naryghyn retteu jәne damytu agenttigi (QNRDA) mәlimetinshe, 2026 jyldyng sәuirinde avtonesie beru kólemi jyldyq eseppen 26,6%-gha qysqardy. Múnyng basty sebebi — Últtyq bankting sayasaty. 2025 jyl boyy 18%-da túrghan bazalyq stavka tek 2026 jyldyng shildesinde ghana 17%-gha týsirildi. Qymbat fondirovanie nesiyelerdi qymbattatty, al reteyler pen retteushi sharttardy qatandatuda. Mәselen, 2026 jyldyng 30 jeltoqsanynda ayaqtalatyn qaryz jýktemesi koeffisiyenti (QJK) boyynsha jenildikti úzartu mәselesi әli de qyzu talqylanuda: Ónerkәsip ministrligi avtoónerkәsipti qoldau ýshin múny saqtap qaludy talap etse, Últtyq bank portfeliding jyldam ósui men sapasynyng nasharlauyna baylanysty qarsy shyghuda.

AVTONESIYENING «BAGhASY» MEN ÝSTEME TÓLEU PARADOKSY

Avtonesiyening ortasha somasy jyl sayyn ósip keledi. 2024 jyldyng basynda 6,3 mln tenge bolsa, 2025 jyldyng ortasynda 6,7 mln tenge, al 2025 jyldyng sonynda 8,8 mln tengege jetti.

Bankterding standartty avtonesiyeleri boyynsha nominaldy stavkasy 22-29% aralyghynda bolsa, barlyq komissiyalardy eskeretin jyldyq tiyimdi syiaqy stavkasy (JTSS) 25-35%-dy qúraydy.

15 mln tenge túratyn kólikti naryqtyq stavkamen 3 jylgha alsanyz, ýsteme tólem 4,9 mln tengeni (baghasynyng 33%-y) qúraydy.

5 jylgha alsanyz — ýsteme tólem 8,7 mln tenge (58%).

7 jylgha sozsanyz — ýsteme tólem 12,9 mln tengeni nemese kólik qúnynyng 86%-yn qúraydy! Tólem merzimin 3 jyldan 7 jylgha deyin sozu ýsteme tólemdi ýsh esege arttyrady.

Salystyru ýshin: Qazaqstannyng damu banki (QDB) arqyly beriletin memlekettik jenildetilgen baghdarlama (stavka 4%, JTSS 7,5% deyin, otandyq qúrastyrylym, baghasy 15 mln tengege deyin) boyynsha 7 jyldaghy ýsteme tólem nebәri 12%-dy qúraydy. Alayda jenildetilgen nesie kólemi shekteuli jәne barlyq súranysty jaba almaydy.

MEDIANDYQ JALAQY JÁNE AVTOKÓLIKTING QOLJETIMDILIGI

Últtyq statistika burosynyng mәlimetinshe, 2026 jyldyng II toqsanynda Qazaqstandaghy ortasha nominaldy jalaqy — 486,3 myng tenge, al mediandyq jalaqy — 348,4 myng tenge.

10 mln tenge túratyn kólikti 5 jylgha naryqtyq stavkamen alu (ay sayynghy tólem ~230 myng tenge) mediandyq jalaqy alatyn azamat ýshin ailyq tabystyng 66%-yn «jep qoyady». Eshbir bank múnday qauipti jýktememen nesie maqúldamaydy. Al kólikti ústau shyghyndary (otyn, saqtandyru, TO, salyq, avtotúraq, shinalar) qosylsa, búl shyghyn adamnyng tabysynyng 90%-ynan asyp týsedi.

Búl degenimiz — naryqtyq stavkamen jana kólik alu tek tabysy ortasha dengeyden edәuir joghary adamdargha, birneshe otbasy mýshesi júmys isteytin janúyalarda nemese úzaq merzimdi qaryz syzbalaryn tandaghandargha ghana qoljetimdi.

NAQTY PAYDANY KIM KÓREDI: BANK PE, ÁLDE ÓNDIRUShI ME?

Búl súraqqa ashyq derekter negizinde jýz payyzdyq dәldikpen jauap beru mýmkin emes, óitkeni kompaniyalar jekelegen modelider boyynsha marrjasyn jariya etpeydi.

Diyler men Óndirushi óz vyruchkasyn bir ret qana alady (kliyentting bastapqy jarnasy + bank tólegen soma). Diylerlik marja әdette baghanyng birneshe payyzyn ghana qúraydy.

Bank óz kirisin birden emes, úzaq uaqyt aralyghyna sozyp (7 jylgha deyin) alady. Nominaldy týrde payyzdar qosylghandyqtan, bank satushy alghan somagha jaqyn aqshany payyz retinde qaytaryp aluy mýmkin. Alayda búl taza payda emes — búl jalpy aqshalay týsim. Bank búl somadan qor jasau qúnyn (ÚB bazalyq stavkasy — 17%), rezervterdi jәne operasiyalyq shyghyndardy shegerip tastaydy.

Soghan qaramastan, qazaqstandyq bank sektory óte rentabelidi biznes kýiinde qalyp otyr. Al avtonaryqtyng 60%-gha juyghy (tirkelgen kólikterdin) qaryz arqyly satyp alynatynyn eskersek, naryqtyng basty drayveri men shekteushisi — zauyttardyng konveyeri emes, Últtyq bankting aqsha-kredit sayasaty men bankterding nesie beru sayasaty bolyp shyghady.

Týiin: Qazaqstanda avtomobili jay ghana tauar boludan qalyp, qarjylyq ónimge ainaldy. Onyng taghdyry avtosalonda emes, Últtyq bankting bazalyq stavka boyynsha otyrystarynda sheshiletin kezenge jettik. Eger nesiyeleuding qysqaru trendi jalghassa, avtonaryq ne baghany tómendetip, qalady nemese sauda kólemi kýrt qúldyraydy.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz