Qazirgi qily zamanda әrbir memleketting ishki tútastyghy, etnosaralyq birligi, әleumettik túraqtylyghy – memleket damuynyng basty qaghidasyna ainaldy. Memleket qauipsizdigi da osy faktorgha tәueldi bolyp qaluda. Sondyqtan, memlekettik jәne qoghamdyq instituttar osy mәseleni ýnemi zerttep, ony jan‑jaqty saraptap otyru qajettigi –býgingi kýnning búljymas aqiqaty dese bolady. Býgingi taqyryp – Qazaqstandaghy últaralyq qatynastaghy ózekti mәselelerge arnalady.

Últaralyq qatynastar kontekstindegi til sayasaty.

Búl mәsele elimizding 2026 jyly býkilhalyqtyq referendumda qabyldaghan Konstitusiyasyna sýiene otyryp, Ata zangha jýgine otyryp jasalatyn memlekettik jәne qoghamdyq is‑әreketterding týiinin qúraydy. Ol boyynsha QR‑da avtohtondy últ sanalatyn, tarihy shyndyq pen әdilettilik prinsipterine say meleketqúraushy halyq sanalatyn Qazaq halqynyng ana tili – qazaq tili – memlekettik til statusyna iye.

Endeshe, QR‑da memlekettik instituttar men qoghamnyng qarym‑qatynas tili, negizgi komunikasiyalyq qúraly – Qazaq tili. Ol, osy mәrtebesimen elimizdegi birden‑bir «konstitusiyalyq til» dep tanyluy tiyis. Sol sebepti, elimizding barlyq azamattary ózderining etnikalyq, әleumettik, mәdeny qalybyna qaramastan, barlyghy da Memlekettik tildi qúrmetteuge, ony biluge mindetti.

Tarihy shyndyq turaly birer sóz

Biraq, biz osyghan deyin qalyptasqan tarihy shyndyqtan da eshqayda kete almaymyz. Ol – elimizde әli de yqpaldy kýshke ie qostildilik. Osyghan say, Qazaqstan azamattary kýndelikti qarym‑qatynasta qazaq jәne orys tildi qatar qoldanudy jalghastyruda. Orys tili әli de kóp jaghdayda últaralyq qatynas tili retinde qoldanyluyn jalghastyruda.

Memleketting ishki túraqtylyghyn saqtaudaghy til mәselesi

Áriyne, memleketting óz ishki túraqtylyghy myghym bolsa, «qostildilik», keyde, odan da keng «kóptildilik» bizding ishki tútastyghymyzgha, últaralyq birligimizge asa qauipti bola qoymaydy. Biraq, eger, ony ózge taraptan tónetin, pighyly jaman «syrtqy kýshter» nysanagha alyp, óz maqsattaryna qoldanudy kózdese – osy jaghday últaralyq toleranttylyqqa, jyly qatynastargha keri әserin tiygizui mýmkin. Ol, qazaqstandyq jaghdayda eki baghytta kórinis tauyp otyr: birinshisi – qazaq tilining memlekettik til statusyn algha tarqan últ patriottarynyng «til tazalyghy» ýshin kýresi bolsa, ekinshisi ‑  tildik túrghyda ózining tamyrynan ajyraghan qazaqtar men orys tilin «últaralyq qatynas tili» dep moyyndaytyn diasporanyng oghan qarsylyghy.

Biz osy shiyelenisti mәseleni memlekettik túrghyda sheshe almaudamyz. Sebebi, KSRO kezinen qalghan últaralyq qatynastar sayasatynyng salqyny imperiyalyq mýddelerge úlasyp, býginde «til mәselesi» degen sebep RF jәne Ukraina siyaqty eki tәuelsiz memleketterding arasyndaghy qiyan‑keski shayqasqa alyp kelgenin kórip otyrmyz. Onyng salqyny bizge de jetip otyr...

Til sayasatyndaghy «qazaqstandyq tәjiriybe» qanday?

Qazaqstan til sayasatyn óte saq jýrgizude. Biz til mәselesining «sayasy mәselege» ainalyp ketpeuin, onyng «ishki túraqtylyqty búzatyn júdyryq» bolmauyna qatty kónil bólemiz. Biraq, búl mәsele, úzaq uaqyt boyy «qazaq tili esebinenen» jasalyp keldi: qazaqstandyq biylik tek orys tilinde sóileuden ainymady.  Óitkeni, ol kezdegi avtoritarly biylik óz betimen, halyqtyng qalauynsyz elimizdi «kópúltty» dep jariyalady da, «memleketqúraushy últ», «memlekettik til» degen týsinikter osynyng kólenkesinde qalyp qoydy.

Onday jaghdayda «memlekettik til» statusyna әlemdegi kez kelgen til úmtyluy mýmkin: orys tilinen ózge aghylshyn, nemese, europalyq tilder, ne, qytay tili, japon tili, arab tili jәne t.t. tilder – Qazaqstannyng «memlekettik tili» bolugha teng qúqyly edi.

Nәtiyjesinde, tәuelsizdikting alghashqy otyz jylynda qazaq tili tolyqqandy memlekettik tilge ainala almady. Memlekettik jýiede jәne qoghamdyq ortada «tildik diskriminasiya» astarly týrde oryn aldy. Búl – qoghamda tәl mәselesining sayasattanuyna alyp keldi.

Endigi jaghdayda ne ózgerdi?

Elimizding Jana Konstitusiyasy qabyldanuymen «til sayasatynda» eleuli ózgerister bastaldy. Búl – elimizding eng jogharqy biyligi minberinin týpki maghynasynda «Qazaqstannyng barlyq azamattary Qazaq últynyng mәdeniyeti men tili, salt‑dәstýri tónireginde toptasady, birigedi» degen erejening aityluy edi. Osydan qanattanghan últ patriottary da ózderining «til ýshin kýres» auqymyn keneytip, endi tilden ózge «jalpy, qazaq mәdeniyeti men dәstýrin dәripteu» degen erejeni qabyldady.

Qoghamda búl ong nәtiyje bere bastady. Mysaly, búryn «til ýiretu kurstary» ashylatyn. Oghan budjetten mol aqsha bólinip, ol kurstargha ózgetildi azamattardy kýshtep bolsa da jazatyn. Nәtiyjesinde orasan zor qarjy jelge úshyp, til ýirenushiler «til kursyn bitirdi» degen tildey qaghaz alsa da, tildi mengermegen kýii qalatyn.

Al, býgingi jaghdayda, ózge últ ókilderining qazaq tilin mengergen azamattary erekshe baghalanyp, qúrmettele bastady. Qazaq halqy osy jerde ózining eng asyl qasiyetterin kórsetude. Halyq «ózindi silaghangha enkey – qúl emessin» degen danalyghyn kórsetude.

Múnyng taghy da bir ózge jaghy bar, ol mynau: búryn ózge diaspora ókilderining qazaq tiline tóbeden qarauynyng astarynda olardyng jalpy qazaq salt‑dәstýrine, mәdeniyetine, bilimine degen qúrmetting bolmauynan edi. Ol qazaq tilin mengerudegi basty kedergi‑barier bolghany ras. Mine, endi osy «barierdi» búzu arqyly, qazaq mәdeniyetine qúrmet, sonymen bir mezette qazaq tarihyna degen obektivti kózqaras qalyptasuda.

Al, búl qazaqstandyq qoghamnyng tútastanuyna alyp kelude. Endi el azamattary últyna, tiline, diline, dinine qaramastan, ózderin «Qazaqstan azamatymyz» degen ataqqa say atay bastady. Al, búrynghy qalyppen, ne bolmasa, «syrtqy әlemnin» yqpalymen osyghan qarsy kelip jatqandardy qogham bolyp aiyptap, zang aldynda jauapqa tarugha shaqyruda – ol iske asyp ta jatyr.

Qazir, elimizdegi orta mektep oqushylarynyng 70 aiyzynan astamy qazaq tilinde  oqyp‑bitirude. Yaghni, qalay desek te, osy «jetpis payyz» elimizding mәdeniy‑ruhany damuynyn, osy baghytta qozghaluynyng sheshushi faktoryna ainalady. Osy «jetpis payyzdyn» talabymen elimizde ghylym‑bilim tili, biznes tili, memlekettting biyligining til, sayasy til, medisina tili jәne t.t. jedel qalyptasu ýstinde. Az uaqytta әlemdik audarma jýiesine sapaly qazaq tili ene aldy – endi әr tilden tóte audarma jasau arqyly qazaq tilining statuysy әlemdik qarym‑qatynas tilderimen tenesuge jaqyn desek bolady.

Mine, osylay, memleket basqaruda bir ghana qarapayym ereje, yaghni, «Qazaqstan azamattary qazaq mәdeniyeti tónireginde birigedi» degen sózding qoldanysqa enui – az uaqytta últaralyq qatynasty týbegeyli janartyp, ony progresti baghytqa búra alatyndyghyn kórsetti. Búl – bizdegi El birliginen, últtyq tútastyqtan aiqyn kórinis tabuda!

Bolashaq osy baghytta ekenine filosof retinde men senemin.

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz