Qabyrghada túrghan әlem kartasyna nemese elinning shekarasyna bir sәt múqiyat qarashy...

Jerimiz, tau-tasymyz, ózen-kólimiz ornynda.

Shekaramyzda túrghan sarbazdarymyz tәuelsizdigimizdi qorghap túrghanday kórinedi.

Biz jerimizdi tútas saqtap qaldyq dep maqtanamyz. Alayda búl qazirgi zamannyng eng anghal adasularynyng biri.

Dәl qazir bizding kózimizden tys jerde adamzat tarihyndaghy eng qatygez basqynshylyqtyng biri әldeqashan bastalyp ketti.

Biz búl soghysta jenilip te qoyghanbyz.

Jaularymyz birde-bir oq atqan joq, shekaramyzdan da attap ótken joq.

Óitkeni olar fizikalyq aumaqqa emes, adamzattyng eng qymbat әri songhy qorghany bolghan «SANAGhA» shabuyl jasady.

Biz óz jerimizde ómir sýrip jatqanday kóringenimizben, miymyz әldeqashan otarlanyp, «Ekinshi simulyasiyanyn» terenine qamalyp, bóten derjavalardyng serverlerin qorektendiretin tiri batareyagha ainalyp baramyz.

SIMULYaSIYa IShINDEGI SIMULYaSIYa: BIZDING ERIKTI TÝRDEGI TÝRMEMIZ

Songhy jyldary kvanttyq fizikter men tehnologiyalyq milliarderler: «Biz ómir sýrip jatqan Ghalam degenimiz asa damyghan órkeniyet jasaghan Matrisa nemese simulyasiya boluy mýmkin» degen pikirdi talqylap jýr.

Alayda biz aspangha telmirip, Qúdaydyng jazghan kodyn izdep jýrgende, kóz aldymyzda búdan әldeqayda qorqynyshty qúbylys bolyp jatqanyn bayqamay qaldyq.

Biz búl әlemning simulyasiya ekenin dәleldeudi kýtpesten-aq, óz qolymyzben Ekinshi simulyasiyany jasap, oghan miymyzdy erikti týrde jalghap qoydyq.

Jaratushy bizge qarap kýlip otyrghan shyghar...

«Men búlargha tauy men suy, júldyzdary men ghalamy bar tútas әlemdi jaratyp bersem, búlar óz erkimen alty duymdik kishkentay jarqyraghan ekrangha ýnilip, miyn soghan qamap qoyypty ghoy» dep...

Qaltandaghy smartfon jay ghana qúrylghy emes.

Ol degen jýike jýienmen tikeley baylanysqan «sifrlyq shpriys».

Ol sening sanandy shynayy ómirden soryp alyp, simulyasiyagha qúiyp jatqan qara qúrdym ispetti.

Biz óz jerimizde ómir sýrip jatqanday bolghanymyzben, kýnimizding jartysyn algoritmder qúrastyrghan jalghan ólshemde ótkizip jýrmiz.

SANANY OTARLAU JÁNE GAZLAYTING

Ótken ghasyrlarda imperiyalar ózge halyqtardyng jerine tu tigip, adamdaryn qúldyqqa salatyn.

Al XXI ghasyrdyng sifrlyq imperiyalary sening «nazaryn» men «emosiyandy» óndirip, paydagha jaratyp otyr.

Sening býgin Qazaq dalasynda nemese Amerikanyng zәulim ghimaratynda otyrghanyng olar ýshin manyzdy emes. Robottar men jasandy intellekt kóptegen júmysty almastyra bastaghan zamanda olargha bizding bos jatqan jerimiz de, manday terimizdi tógip isteytin fizikalyq enbegimiz de búrynghyday qajet emes. Qazirgi zamanghy basqynshylyq pen qúldyq tek adamnyng miynda jýzege asyp jatyr.

Algoritmdik simulyasiyanyng ishinde sen óz pikirindi ashyq bildirip, bireudi jek kórip nemese әldebir nәrsege qúmartyp jýrgende, múnyng bәrin «ózimning jeke oiym» dep qabyldaysyn.

Alayda búl «algoritmdik gazlayting» dep atalatyn minsiz manipulyasiya.

Sening búrynghy izdeu tarihyndy, tipti týnde úiyqtamay telefondy qanshalyqty jyldam aqtaryp otyrghanyndy da taldaytyn jasandy intellekt sening qay kezde eng osal, ashushang bolatynyndy eseptep, dәl sol sәtte seni arandatatyn aqparatty úsynady.

Sening ashuyn, jekkórushiligin, qorqynyshyng bәri ózine ghana tiyesili emes.

Sen aqparattyq soghys alanyndaghy oljagha ainalyp, miyng Kremniy alqaby injenerleri jazghan algoritmderge sәikes júmys istep jatyr.

Adamnyng tanymy men dýniyetanymy tәuelsizdikting eng songhy qorghany boluy kerek edi.

Biraq biz sol qorghanymyzdy «dofamiyn» men «laykqa» aiyrbastap jiberdik.

BIZ MATRISANYNG «BATAREYaSYMYZ»

«Matrisa» filiminde mashinalar adamdardyng sanasyn jalghan týske engizip, al olardyng fizikalyq denesinen elektr energiyasyn soryp alyp ómir sýretini kórsetiledi.

Biz múny jay ghana ghylymiy-fantastikalyq filim dep oilaytynbyz. Al býgin búl bizding kýndelikti ómirimizding derekti kórinisine ainalyp bara jatqanday.

Dәl qazir internet әleminde, әleumettik jelilerde bolyp jatqan barlyq dau-damay, úrys-keris pen oiyn-sauyqtyng bir maqsaty bar: seni sol simulyasiyanyng ishinde mýmkindiginshe úzaq ústau.

Ekrannan kózindi almay otyrghan sayyn, kózge kórinbeytin imperiyalardyng serverlerine «derek» atty altyn aghyp jatyr.

Biz tútynushy emespiz.

Biz jasandy intellekt atty alyp qúbyjyqty ýiretip, qorektendirip otyrghan «tiri batareyamyz».

Jerin joghaltqan adam qúlgha ainalghanyn týsinedi de, kýresuge kirisedi.

Al sanasy otarlanyp, simulyasiyagha qamalghan adam ózin «erkinmin» dep oilaghandyqtan, eshqashan kýrespeydi.

Búl qúldyqtyng eng minsiz týri.

***

Biz tarihymyzdy, tilimizdi, mәdeniyetimizdi, tughan jerimizdi qorghaymyz dep dauryghyp jýrgende, sanamyzdaghy eng qymbat qúndylyqtardy bóten elderding algoritmderi әldeqashan joyyp, ornyna óz kodtaryn ornatyp qoyghan boluy mýmkin.

Kartadaghy shekaramyzdyng qorghalghanynan ne payda?

Eger sol shekaranyng ishinde ómir sýrip jatqan adamdardyng miy men sanasy syrtqy kodtardyng basqaruynda, simulyasiyanyng tereninde úiyqtap jatsa, onda ol memleket ruhany túrghydan әldeqashan әlsiregen degen sóz.

Múnyng eng qorqynyshty әri ókinishti túsy osy qúldyqtyng esigin ózimiz aiqara ashyp bergenimiz.

Býginde bizding memlekettik qyzmetkerlerimiz ben sheshim qabyldaushylarymyz el taghdyryn aiqyndaytyn memlekettik qúpiyalar men asa manyzdy aqparattardy Viber, WhatsApp, WeChat siyaqty sheteldik qarapayym messendjerler arqyly talqylap, últtyq qauipsizdigimizdi óz qoldarymen bóten serverlerding alaqanyna salyp berip otyr.

Múnymen de shektelmeymiz.

Bizding eng qúndy әri jeke mәlimetterimiz bolushy bank operasiyalarynyng tarihy, sausaq izderi, bet-әlpetti tanu derekteri, tipti densaulyghymyz turaly mәlimetter, auru diagnozdary men genetikalyq kodtarymyzgha deyin sheteldik búlttyq serverlerde saqtalyp jatyr.

Bizding sayasy saylauymyzdyng nәtiyjesin, qoghamdaghy jikteludi, kimning biylikke keletinin Qazaq halqy emes, Facebook aqparat aghynyn retteytin algoritmder sheship otyr.

Biz tәnimizben Qazaq elinde ómir sýrip jatqanymyzben, sanamyz, derekterimiz ben jeke qúpiyalarymyz әldeqashan shekara asyp, otarlanyp ketken.

Endeshe, endi ne isteu kerek? Búdan shyghatyn jol bar ma?

Jerin joghaltqan halyq ony qaytaru ýshin kýresetini siyaqty, biz de sifrlyq tәuelsizdigimiz ýshin «Jana tәuelsizdik kýresin» bastaytyn uaqytqa jettik.

Aqparattyq tәuelsizdik

Eng alghashqy qadamymyz óz aqparatymyzdy, sonyng ishinde memlekettik qúpiyalardy jәne azamattarymyzdyng densaulyghy men qarjysyna qatysty asa qúpiya derekterin tek óz elimizding aumaghyndaghy serverlerde saqtau qajettiligi.

Derekter ortalyqtary men mәlimetter bazasy degen býgingi zamannyng eng manyzdy shekaralarynyng biri.

Últtyq әleumettik jeli jýiesi

Biz sheteldik algoritmderding dofamin qughan, ashu-yzagha negizdelgen sifrlyq tәueldiliginen arylu ýshin ózimizding últtyq dýniyetanymyz ben qúndylyqtarymyzgha negizdelgen «Últtyq әleumettik platforma men sifrlyq ekojýieni» qalyptastyruymyz kerek.

Bizding ruhany ortamyz ózgeniki emes, ózimizdiki boluy tiyis.

Sifrlyq sauattylyqtyng «Jana mәdeny joryghy»

Ótken ghasyrda halqymyzdy sauattandyru, maqsatynda býkil el boyynsha әrtýrli «Mәdeny joryq» úiymdastyryp, halyqtyng túrmysyn jaqsartugha kýsh saldyq.

Al býgin bizge sifrlyq qauipsizdik sauattylyghyn qalyptastyratyn «Jana mәdeny joryq» auaday qajet.

Árbir azamat jeke derekterin qalay qorghaudy, qúpiyasózderin qalay qauipsiz saqtaudy, algoritmderding jasandy gazlayting manipulyasiyalaryn qalay tanyp, ajyratudy ýirenui kerek.

Búl býgingi zamanghy otansýigishtikting eng manyzdy ólshemderining biri.

Osy maqalany oqyp bolyp, telefonyndy qúlyptaghan sәtte sen shynayy ómirge bir sekundqa bolsa da oralasyn.

Tereng tynys alasyn.

Biraq qansha uaqyt shyday alasyn?

Miyng qaytadan sol simulyasiyagha tartylyp, «Jana habarlama keldi me eken?» degen dofaminge degen qúshtarlyqqa boy aldyrady. Sóitip, batareyannyng symyn óz qolynmen qayta jalghauyna birneshe minut qana qajet bolady.

Biz otarlanyp kettik.

Endi jalghyz ghana súraq qaldy: osy týsten oyanyp, sifrlyq týrmeden «Log Out» jasaugha batylyng jete me?

Ózinning jәne últynnyng tanymdyq erkindigin qaytaru jolyndaghy janghyrudy dәl qazir ózinnen bastay alasyng ba?

Amantay Toyshybayúly

Abai.kz