Bazardan múnay óndeu zauytyna deyin: Qazaqstanda kólenkeli sektor tarihy minimumgha deyin qysqardy

El ekonomikasyndaghy kólenkeli sektor tarihy minimumgha jetti. Biraq key ónirler men salalarda jaghday әli de kýrdeli. Ýkimet ony qalay ózgertpek?

Qazaqstan songhy on jylda kólenkeli ekonomikanyng ýlesin aitarlyqtay tómendete aldy. Alayda aqsha ainalymynyng bir bóligi әli de resmy esepten tys qalyp otyr. Búl әsirese jekelegen ónirler men salalarda bayqalady. Sebebi múnday jerlerde qalyptasqan júmys isteu tәsilderi bayau ózgerip keledi.

Últtyq statistika burosynyng mәlimetinshe, 2025 jyldyng qorytyndysy boyynsha baqylanbaytyn ekonomikanyng ýlesi jalpy ishki ónimning (JIÓ) 15,7 payyzyn qúraghan. Elding jalpy ishki ónimi 159,6 trillion tengeden asqanyn eskersek, búl shamamen 25 trillion tengege ten.

Búl – qomaqty soma. Alayda onyng artynda tek zansyz biznes túr dep týsinuge bolmaydy. Baqylanbaytyn ekonomikagha týrli sebeptermen resmy statistikagha enbey qalghan zandy tauarlar men qyzmetter de kiredi. Mysaly, kәsipkerlikti tirkemey júmys isteu, kiristi tolyq kórsetpeu nemese jalaqyny konvertpen tóleu.

Soghan qaramastan, el ekonomikasy birtindep kólenkeden shyghyp keledi. Songhy on jylda baqylanbaytyn sektordyng ýlesi 27,5 payyzdan 15,7 payyzgha deyin tómendegen. Yaghny shamamen 12 payyzdyq tarmaqqa qysqarghan. 2025 jylghy kórsetkish tarihy eng tómengi dengeyge jetti.

Ekonomika qay ónirlerde әli de kólenkede qalyp otyr?

Ónirler boyynsha jaghday әrtýrli. Jalpy ónirlik ónimdegi baqylanbaytyn ekonomikanyng eng joghary ýlesi Týrkistan oblysynda tirkelgen – 27,8 payyz.

Odan keyin Jetisu oblysy – 26,1 payyz jәne Jambyl oblysy – 25,7 payyz kórsetkishpen túr. Osylaysha, eng joghary kórsetkishter negizinen elimizding ontýstik ónirlerine tiyesili.

Al Atyrau oblysynda baqylanbaytyn sektordyng ýlesi nebәri 4,5 payyzdy, Úlytau oblysynda 5 payyzdy qúraghan.

Múny ónirler ekonomikasynyng qúrylymymen de týsindiruge bolady. Iri kәsiporyndar men ortalyqtandyrylghan esep jýiesi basym ónirlerde esepke alynbaghan qyzmetting ýlesi tómen boluy mýmkin. Al shaghyn sharuashylyqtar, sauda oryndary men jeke qyzmet kórsetu salasy kóp ónirlerde barlyq ekonomikalyq operasiyany baqylau kýrdelirek.

Degenmen baqylanbaytyn ekonomikanyng ýlesi joghary boluy onyng barlyghy qylmystyq әreketten túrady degendi bildirmeydi. Statistika resmy eseptilikte tolyq kórsetilmeytin ekonomikalyq qyzmetting әrtýrli týrin qamtidy.

Sauda kólenkeden shyghyp keledi, al qúrylysta keri ýrdis bayqalady

Songhy bes jylda eng eleuli ózgerister qyzmet kórsetu salasynda bolghan.

2020 jyly búl sektordaghy baqylanbaytyn qyzmetting ýlesi JIÓ-ning 15 payyzyn qúrasa, 2025 jyly kórsetkish 11,1 payyzgha deyin tómendegen.

Ásirese sauda salasynda aitarlyqtay ózgeris bar. Onyng esepke alynbaytyn bóligining JIÓ-degi ýlesi 5,6 payyzdan 3,1 payyzgha deyin qysqarghan. Búghan onlayn-kassalardyng keninen engizilui, tauarlardy tanbalau jәne elektrondy saudanyng damuy yqpal etken.

Qazir satyp alu-satu operasiyalarynyng kóbi sifrlyq iz qaldyrady. Demek, tauar ainalymyn jasyru da qiynday týsti.

Logistika salasynda da osynday ózgeris bayqalady. Múnda kórsetkish 2,9 payyzdan 1,1 payyzgha deyin tómendegen. Búghan jýk qozghalysyn baqylaugha mýmkindik beretin sifrlyq qúraldardyng engizilui әser etken faktorlardyng biri boldy.

Tauar óndiru salasynda da ong dinamika bar. Auyl sharuashylyghynda baqylanbaytyn qyzmetting ýlesi 2,6 payyzdan 1,8 payyzgha, óndeu ónerkәsibinde 1,3 payyzdan 1 payyzgha deyin azayghan.

Alayda barlyq salada birdey ong ózgeris bayqalmaydy.

Qúrylysta kerisinshe, kórsetkish 1,1 payyzdan 1,9 payyzgha deyin ósken. Múnyng bir sebebi – qúrylys júmystarynyng kólemi úlghayghanymen, enbek aqysyn beyresmy tóleu siyaqty shemalardyng saqtaluy boluy mýmkin.

Jyljymaytyn mýlikpen jasalatyn operasiyalarda da ósim tirkelgen: 0,6 payyzdan 1 payyzgha deyin. Búghan túrghyn ýidi kәsipkerlik qyzmetti tiyisti týrde rәsimdemey jalgha beru yqpal etui mýmkin.

Qonaqýy jәne meyramhana biznesinde baqylanbaytyn ekonomikanyng ýlesi 0,1 payyzdan 0,5 payyzgha, aqparattandyru jәne baylanys salasynda 0,4 payyzdan 0,6 payyzgha, kәsiby jәne saraptamalyq qyzmette 0,6 payyzdan 0,7 payyzgha deyin artqan.

Osylaysha, bir salalarda ekonomikalyq qyzmet ashyq bola týsse, endi bir baghyttarda memlekettik baqylaudy kýsheytu qajettiligi tuyndap otyr.

Statistikada zansyz ekonomikalyq qyzmet jeke esepke alynady. Songhy bes jylda onyng ýlesi JIÓ-ning 1,7 payyzynan 1,1 payyzyna deyin tómendegen. Búl kórsetkish zanmen tyiym salynghan qyzmet týrlerin qamtidy jәne baqylanbaytyn ekonomika degen keng úghymnan erekshelenedi.

Bazardan múnay óndeu zauytyna deyin: qanday ózgerister josparlanyp otyr?

Kólenkeli sektordy qysqartudyng kelesi kezeninde biylik sifrlandyrugha basymdyq bermek.

Ýkimet 2026-2028 jyldargha arnalghan kólenkeli ekonomikagha qarsy is-qimyl jónindegi keshendi jospardy bekitti. Onyng negizgi maqsaty – әrbir operasiyany jeke tekseruge ainaldyrmay-aq, tauarlar men qarjy aghyndarynyng qozghalysyn barynsha ashyq etu.

Eng auqymdy jobalardyng biri – Digital Bazaar. Ol shaghyn biznes ókilderining edәuir bóligi sauda jasaytyn bazarlar men sauda ortalyqtaryn sifrlandyrudy kózdeydi.

Sonymen qatar mindetti tanbalaugha jatatyn tauarlar tizimin keneytu josparlanyp otyr. Búl ónimning jetkizushiden bastap tútynushygha deyingi qozghalysyn baqylaugha mýmkindik beredi.

Ózgerister auyl sharuashylyghyn da qamtidy. Ósimdik sharuashylyghynda ónimning egistikten bastap dýken sóresine deyingi qozghalysyn qadaghalaytyn sifrlyq jýie engizu kózdelgen. Múnday tәsil býgingi tanda statistikada tolyq kórsetilmeytin óndiris jәne ótkizu kólemin esepke alugha kómektesui tiyis.

Múnay-gaz sektorynda múnay óndeu zauyttarynyng materialdyq-shiykizat balansyn avtomattandyru josparlanyp otyr. Búl jýie kәsiporyngha kelip týsken shiykizat kólemi men óndirilgen ónim mólsherin salystyrugha mýmkindik beredi. Nәtiyjesinde esepke alynbaghan operasiyalardyng jolyn kesu kózdelgen.

Logistika salasynda KEDEN jәne e-CMR sifrlyq platformalaryn biriktiru josparlanghan. Búl jýk qozghalysyn baqylaudy jenildetip, qújat ainalymynyng ashyqtyghyn arttyrugha tiyis.

Taghy bir baghyt – elektronikanyng zansyz importymen kýres. Ol ýshin abonenttik qúrylghylardyng IMEI-kodtaryn tekseru jýiesin KEDEN platformasymen baylanystyru kózdelgen.

Osylaysha, negizgi basymdyq tek baqylaudy kýsheytuge emes, tauarlar men operasiyalardyng әr kezendegi qozghalysyn qadaghalaugha mýmkindik beretin birynghay sifrlyq jýie qalyptastyrugha berilmek.

2028 jylgha qaray qanday nәtiyjege qol jetkizu kózdelgen?

Biylik baqylanbaytyn ekonomikanyng ýlesin odan әri qysqartudy josparlap otyr. Keshendi jospardaghy nysanaly kórsetkishterge sәikes, onyng JIÓ-degi ýlesi 2026 jyldyng qorytyndysynda 14,5 payyzgha, al 2028 jyly 13,8 payyzgha deyin tómendeuge tiyis.

Eng ýlken nәtiyjege qyzmet kórsetu salasynda qol jetkizu kózdelgen. Búl baghyttaghy kórsetkishti 11,1 payyzdan 9,5 payyzgha deyin azaytu josparlanyp otyr.

Sauda salasynda baqylanbaytyn qyzmetting ýlesin 3,1 payyzdan 2,8 payyzgha, logistikada 1,1 payyzdan 1 payyzgha, kәsiby jәne saraptamalyq qyzmette jospardaghy 0,8 payyzdan 0,4 payyzgha deyin tómendetu kózdelgen.

Tauar óndiru salasyndaghy nysanaly kórsetkish 4,6 payyzdan 4,3 payyzgha deyin qysqarugha tiyis. Ásirese qúrylys pen auyl sharuashylyghyna basa nazar audarylmaq.

Sonymen qatar Ýkimet 2028 jylgha qaray shaghyn jәne orta biznesting JIÓ-degi ýlesin 38 payyzdan 39 payyzgha deyin arttyrudy josparlap otyr.

Degenmen negizgi mindet tek eseptiliktegi әdemi kórsetkishterge qol jetkizumen shektelmeydi. Kәsiporyndar men kәsipkerler neghúrlym kóp resmy júmys istese, esep aiyrysu, bәsekelestik jaghdayy jәne enbek qatynastary soghúrlym ashyq bola týsedi.

Qazaqstan songhy on jylda aitarlyqtay nәtiyjege qol jetkizdi: baqylanbaytyn ekonomikanyng ýlesi shamamen 12 payyzdyq tarmaqqa qysqardy. Endigi mindet – sifrlyq qúraldar biznesting kólenkeden shyghuyna kómektesip qana qoymay, kәsipkerlerge artyq kedergi keltirmeytindey jýie qalyptastyru.

Abai.kz