Ýndistan men Pәkistan: Sheshilmegen dau...
Álem kartasynda shekaralas jatqan, tarihy men taghdyry tyghyz baylanysqan, alayda jetpis jyldan astam uaqyt boyy ózara kelisimge kele almay otyrghan eki memleket bar. Olar – Ýndistan men Pәkistan. Ekeui de yadrolyq qarugha iye, ekeuining de quatty әskeri men ekonomikalyq әleueti bar. Degenmen, osy eki elding arasyndaghy sheshilmegen Kashmir problemasy Ontýstik Aziyanyng ghana demeyik, býkil әlemning qauipsizdigine qater tóndirip keledi. Nelikten bir kezderi bir memleketting qúramynda bolghan halyqtar bitispes qarsylasqa ainaldy?
Bir memleketting ekige bólingen taghdyry
Ýndistan men Pәkistan arasyndaghy teketiresting tamyry 1947 jylgha baryp tireledi. Sol jyly Úlybritaniyanyng otarlyq biyliginen azat bolghan Ýndistan týbegi diny negizde eki memleketke bólindi. Halqynyng kóp bóligi induizm dinin ústanatyn aimaqtar Ýndistan qúramynda qalsa, músylmandar basym ónirler Pәkistan memleketin qúrdy.
Alayda, tәuelsizdik quanyshymen birge adamzat tarihyndaghy eng auyr bosqynshylyq oqighalar bastaldy. Milliondaghan adam ataqonysyn tastap, jana shekaranyng arghy betine kóshuge mәjbýr boldy. Diny qaqtyghystardan jýzdegen myng adam qaza tapty.
Eng kýrdeli jaghday Kashmir aimaghynda tuyndady. Halqynyng kóp bóligi músylman bolghanymen, knyazidikting biyleushisi Ýndistangha qosyludy tandady. Pәkistan búl sheshimmen kelispedi. Nәtiyjesinde 1947 jyly eki memleket arasynda alghashqy soghys bastaldy.
Sodan beri Kashmir Ontýstik Aziyadaghy eng qauipti sayasy týiinderding birine ainaldy. Kashmir – bitpeytin daudyng ózegi.
Kashmir – Gimalay taularynyng qoynauynda ornalasqan, strategiyalyq manyzy zor ólke. Onyng kóptegen ózenderi milliondaghan adamnyng tirshiligine qajetti su qoryn qalyptastyrady. Sondyqtan búl aimaqtyng manyzy tek tarihy nemese diny jaghdaylarmen shektelmeydi.
Ýndistan Kashmirding óz baqylauyndaghy aumaghyn memleketining ajyramas jeri dep esepteydi. Al Pәkistan aimaq halqynyng sayasy bolashaghy olardyng erkin bildirui arqyly anyqtaluy tiyis degen ústanymdy qorghaydy.
Jaghdaydyng taghy bir kýrdeli jaghy – Kashmir túrghyndarynyng sayasy ústanymdary әrtýrli. Bireuler Ýndistan qúramynda qaludy qoldasa, endi bireuler Pәkistanmen birigudi nemese tәuelsizdik aludy qalaydy.
Býginde aimaqtyng әrtýrli bólikterin Ýndistan, Pәkistan jәne Qytay baqylap otyr. Demek, Kashmir ýsh yadrolyq derjavanyng strategiyalyq mýddeleri toghysqan kýrdeli geosayasy kenistikke ainalghan.
Ýndistan men Pәkistan tәuelsizdik alghannan beri kóp ret qaruly qaqtyghysqa týsti.
1947–1948 jyldardaghy alghashqy soghystan keyin 1965 jyly Kashmir ýshin taghy soghysty. Al 1971 jylghy soghys Pәkistannyng shyghys bóligining jekelenip, tәuelsiz Bangladesh memleketining qúryluymen ayaqtaldy.
1999 jyly Kargil aimaghynda taghy da qaruly qaqtyghys boldy. Osy jolghy jaghdaydyng qauiptiligi erekshe edi. Óitkeni eki memleket te bir jylda búryn yadrolyq synaqtar ótkizip, ózderining yadrolyq mýmkindikterin ashyq kórsetken bolatyn.
2025 jyldyng kókteminde Kashmirdegi Pahalgam manynda jasalghan shabuyldan keyin jaghday qayta shiyelenisti. Eki tarap ózara әskery soqqylar jasady. Halyqaralyq diplomatiyalyq kýsh-jiger nәtiyjesinde mamyr aiynda atysty toqtatu turaly uaghdalastyqqa qol jetkizildi.
Búl oqigha eki yadrolyq derjava arasyndaghy beybitshilikting qanshalyqty nәzik ekenin kórsetti.
Ýndistan 1974 jyly alghashqy yadrolyq synaghyn ótkizdi. Al 1998 jyly jana synaqtar jasady. Kóp úzamay Pәkistan da yadrolyq synaqtar jýrgizdi.
Bir qaraghanda, yadrolyq qaru ýlken soghystyng aldyn alatyn tejeu qúraly siyaqty kórinedi. Óitkeni qarsylas taraptardyng әrqaysysy soghystyng orny tolmas zardaptaryn týsinedi.
Alayda múnday tepe-tendikting qauipti jaghy da bar. Shekaradaghy kezdeysoq qaqtyghys, barlau mәlimetterin qate baghalau nemese sayasy basshylardyng asyghys sheshimi baqylaudan shyghyp ketetin daghdarysqa әkelui yqtimal.
Yadrolyq soghysta jenimpaz bolmaydy. Múnday qaqtyghys eki elge ghana emes, býkil adamzatqa orasan zardap әkelui mýmkin.
Ýndistan men Pәkistan arasyndaghy qayshylyqqa әlemdik derjavalardyng geosayasy mýddeleri de әser etedi.
Ýndistan songhy onjyldyqtarda AQSh-pen strategiyalyq yntymaqtastyghyn kýsheytip keledi. Vashington Niu-Deliydi Ýndi-Tynyq múhity aimaghyndaghy manyzdy seriktesi retinde qarastyrady.
Al Pәkistannyng eng jaqyn strategiyalyq seriktesterining biri – Qytay. Beyjing Pәkistangha infraqúrylymdyq investisiyalar salyp, әskeriy-tehnikalyq baylanystaryn damytyp otyr.
Osylaysha Ontýstik Aziyadaghy qauipsizdik jaghdayy halyqaralyq derjavalar arasyndaghy bәsekelestikpen de astasyp jatyr.
Ýndistan men Pәkistan arasyndaghy teketiresting eng auyr salmaghyn qarapayym halyq kóterip keledi. Shekara manyndaghy túrghyndar әskery shiyelenisterden zardap shegedi. Sauda baylanystarynyng shektelui ekonomikalyq damugha kedergi keltiredi.
Eki memleketting qorghanysqa júmsaytyn orasan qarajatynyng bir jartysy bilim, densaulyq saqtau jәne infraqúrylymdy damytugha baghyttalsa, milliondaghan adamnyng túrmysy jaqsara týser edi.
Kashmir jaghdayyn bir kýnde sheshu mýmkin dep oilamau kerek. Degenmen eki memleket túraqty diplomatiyalyq dialogty qalpyna keltirip, shekaradaghy shiyelenisti tómendetuge jәne ózara senimdi nyghaytugha úmtyluy qajet.
Eng bastysy, Kashmir túrghyndarynyng qúqyqtary men qauipsizdigi kez kelgen kelissózding manyzdy bóligine ainalugha tiyis.
Ýndistan men Pәkistan arasyndaghy dau – ótken ghasyrdan qalghan, biraq XXI ghasyrda da sheshimin tappaghan tarihy qayshylyq. Eki elding yadrolyq qarugha ie boluy osy jaghdaydy búrynghydan da qauipti etip otyr.
Beysenghazy Úlyqbek,
Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi
Abai.kz