2026 жылдың 10 қазанында Қарашай-Черкес Республикасының «Архыз 24» мемлекеттік телеарнасынан «Ноғай ғалымдары Қазақстанның әрекеттеріне қарсы шықты» («Ногайские ученые выступили против попыток Казахстана») деген тақырыппен бейнесюжет эфирге шықты.

Онда кейбір ноғай зерттеушілерінің Қазақстанның Алтын Орда мен Ноғай Ордасының тарихи, мәдени және фольклорлық мұрасын (оның ішінде Дешті Қыпшақ эпостары мен жыраулар поэзиясын) «жалғыз өзі меншіктеп алуға тырысып жатыр» деген айыптаулары айтылды. Бұл материал әлеуметтік желілерде қызу талқыланып, Орталық Азия мен Кавказ аймағындағы сарапшылар арасында түрлі пікір туғызды.

Текетірестің түп-тамыры: Тарихи контекст

Қазақ пен ноғай — тамыры да, тарихы да, тілі мен ділі де егіз, ортақ Алтын Орда мен Дешті Қыпшақ кеңістігінен тарайтын туысқан халықтар.

-Ортақ мұра: Сыпыра жырау, Шалгез, Доспамбет, Қазтуған секілді жыраулар институты мен «Ер Едіге», «Қобыланды» эпостары қос халыққа да ортақ рухани қазына.

-Қазақстанның зерттеулері: Соңғы жылдары Қазақстанда Алтын Орданың 750 жылдығы аясында академиктер мен тарихшылар тарапынан ғылыми-археологиялық, ДНК-генетикалық және этнографиялық ауқымды зерттеулер қолға алынды.

Сюжеттегі ғалымдардың наразылығы осы мемлекеттік бағдарламалар мен тарихи зерттеулерді «басқа түркі халықтарының (ноғайлардың) тарихи рөлін көлеңкеде қалдыру» ретінде бұрмалап көрсетуге негізделген.

Сюжеттің артында не тұр? 

Ресейлік өңірлік телеарнаның бұл тақырыпты дәл осылай ашық арандатушылық формада бергені тегін емес. Мұның бірнеше геосаяси және идеологиялық себебі бар:

Түркі дүниесінің интеграциясына тосқауыл қою: Қазақстанның Түркі мемлекеттері ұйымы (ТМҰ) аясындағы белсенділігі мен түркі халықтарының ортақ тарихын түгендеу бастамалары көршілес саяси топтарға ұнай қоймайды. Ортақ тарихты «таласу объектісіне» айналдыру арқылы туыс халықтар арасына іріткі салу — белгілі идеологиялық тәсіл.

Империялық «бөлшекте де, билей бер» тактикасы: РФ құрамындағы аз ұлттардың (ноғай, татар, башқұрт) өз бетінше халықаралық сахнадағы орнын әлсірету және олардың қазақтарға немесе басқа тәуелсіз түркі елдеріне ықылас білдіруінің алдын алу.

Ғылыми дискурсты саясилануы: Академиялық ортада пікірталас түрінде өтуі тиіс тарихи мәселелерді БАҚ арқылы этносаралық дау-дамайға айналдыру.

Қазақстанның ұстанымы қандай болуы керек?

Қазақстан тарапы бұл сияқты ақпараттық шабуылдарға сабырлықпен, әрі гылыми тұрғыдан бұлтартпас дәлелдермен жауап бергені абзал:

«Меншіктеу» емес, «Ортақ мұраны ұлықтау»: Қазақстан Алтын Орда мен Ноғай Ордасының мұрасын тек өзінікі деп жариялап жатқан жоқ. Керісінше, оны бүкіл түркі дүниесінің ортақ өркениеттік қазынасы ретінде зерттеуде.

Халықаралық ғылыми интеграция: Ноғай, татар, қарақалпақ ғалымдарын Қазақстанда өтетін халықаралық симпозиумдарға көбірек шақырып, бірлескен монографиялар мен моно-зерттеулер шығару қажет.

Ақпараттық гигиена: Сепаратистік немесе арандатушылық сипаттағы медиа-материалдарға ресми деңгейде эмоциямен емес, ғылыми-академиялық ортаның ресми мәлімдемелерімен, сабырлы аргументтермен жауап берген жөн.

Түйін: «Архыз 24» телеарнасының бұл сюжеті — шынайы ғылыми қайшылықтан қарағанда, сыртқы ақпараттық манипуляцияға көбірек ұқсайды. Қазақ пен ноғайдың тарихи тамырының бірлігін саяси конъюнктура үшін бұрмалауға жол бермеу — екі халықтың зиялы қауымы мен тарихшыларының басты міндеті. Тарих — халықтарды араздастыратын емес, қайта жақындастыратын ортақ көпір болуы тиіс.

Abai.kz