Мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру өзге тілдерге қарсышығу дегенді білдірмейді. Керісінше, қазақ тілінің қоғамдықөмірдегі орнын нығайтып, басқа тілдерге құрметпен қарау – тіл саясатының негізгі ұстанымы болуы керек. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Х съезде айтқан осы және өзгеде маңызды ойлары әлеуметтік желіде қызу талқыланып, бірқатар қазақстандықтың қолдауына ие болды. Әсіресеқазақ тілінің табиғи болмысын сақтау, ұлттықтерминологияны жүйелеу және тілдік ортадағы араздыққажол бермеу мәселелері көпшіліктің назарын аударды.

Мемлекеттік тілдің мәртебесі – қоғамның ортақжауапкершілігі

Мемлекет басшысының Х съездегі сөзінде көтерілгенмаңызды мәселелердің бірі – қазақ тілін дамыту мен өзгетілдерге құрмет көрсету арасындағы тепе-теңдікті сақтау.

Бұл – қоғам үшін маңызды тақырып. Себебі мемлекеттіктілдің мәртебесін көтеру мәселесі кейде басқа тілдергеқарсы көзқараспен шатастырылып жатады. Ал шынмәнінде, қазақ тілінің дамуы мен Қазақстандағы өзгетілдердің қолданылуы бір-біріне қайшы келмеуі керек.

Осы ұстанымды қолдаған пікірлердің бірі Qazaqstan Ұлттықтелеарнасының Facebook желісіндегі жарияланымындакөрініс тапқан.

Мемлекет басшысы айтқандай, ана тілімізді өзге тілдергеқарсы қоюға болмайды. Әр тіл өз алдына байлық. Дегенмен, мемлекеттік тілдің мәртебесі биік болуы тиіс. Өзге тілдіқұрметтей отырып, ана тілімізді ардақтау әрбір азаматтыңпарызы! – деп жазған желі қолданушысы.

Бұл пікірде тіл мәселесінің екі маңызды қыры қатарқамтылған. Біріншісі – мемлекеттік тілдің мәртебесінмойындау, екіншісі – тілдік әралуандылыққа құрметпенқарау.

Шын мәнінде, қазақ тілін дамыту тек белгілі бір мекеменіңнемесе мемлекеттік органның міндеті емес. Ол күнделіктіқарым-қатынаста, қызмет көрсету саласында, білім беру жүйесінде, ақпарат кеңістігінде және цифрлық ортадажүзеге асуы қажет. Мемлекеттік тілдің қолданыс аясынкеңейту үшін оның қоғамдық өмірдегі қажеттілігін арттырумаңызды.

Тіл мәселесі – қоғамды біріктіретін фактор

Әлеуметтік желідегі пікірлерден байқалатын тағы бірмаңызды бағыт – тіл мәселесінде араздық туғызбай, ортақтүсіністік қалыптастыру қажеттігі.

ARA-Media жарияланымында Мемлекет басшысының тілдікжанжалдарды қоздыруға жол бермеу, «Заң мен тәртіп» қағидатын сақтау және қазақ тілі мен өзге тілдердің бейбітқатар өмір сүруі туралы ұстанымдарына назар аударылған.

Желі қолданушыларының бірі: «Өте дұрыс айтты. Мемлекеттік тіл біреу ғана, сол тілде қызметкөрсетпегендер… Қазақ тіліне сөз тигізгендер түгелжазалануы керек», – деген пікір қалдырған.

Бұл пікірден мемлекеттік тілге деген қоғамдық талаптыңжоғары екенін аңғаруға болады. Дегенмен тіл мәселесінталқылағанда заңдылық пен өзара құрмет қағидаттарынқатар ұстанудың маңызы зор. Мемлекеттік тілдің мәртебесінқорғау азаматтардың құқықтарын құрметтеумен жәнеқоғамдағы келісімді сақтаумен үйлесуі тиіс.

Өйткені тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, қоғамныңмәдени және рухани тұтастығын қалыптастыратын маңыздыфактор. Сондықтан оны дамытуға бағытталған бастамаларқоғамды бөлмей, керісінше, біріктіруге қызмет етуі керек.

Мемлекеттік тілді дамыту және тілдік араздыққа жолбермеу

«Ақпарат Атаманы» TikTok парақшасында блогер АйғалиТойжан да Мемлекет басшысының тіл саясатына қатыстыұстанымын қолдаған. Ол мемлекеттік тілдің басымдығынқамтамасыз ету, ұлтаралық араздықты қоздыруға жолбермеу және қазақ тілінің табиғи болмысына сай келмейтінарабтандыру үрдісіне қатысты мәселелерге назар аударған.

Бұл ұстаным мемлекеттік тілді дамыту ісінде қоғамдықкелісім мен ұлттық құндылықтарды қатар ұстанудыңмаңызын көрсетеді. Қазақ тілінің мәртебесін көтеру оныңтабиғи ерекшелігін сақтау, тілдік мәдениетті жетілдіру жәнеқоғамда өзара құрмет қалыптастырумен тығыз байланысты.

Қазақ тілінің табиғи болмысын сақтау неге маңызды?

Президент сөзінде көтерілген тағы бір өзекті мәселе – қазақтілінің өзіндік ерекшелігін сақтау, ұлттық лексиканыорынды пайдалану және тілдік нормаларды жүйелеу.

Бұл тақырып Zhaniya, qaramedia_kz, syrmedia.news жәнеpikirmedia.kz платформаларындағы жарияланымдарда да кеңінен қозғалған.

Атап айтқанда, қазақ тіліндегі сөздерді негізсіз алмастыру, жасанды аудармалар жасау, тілдік дәстүрге сай келмейтінтерминдерді енгізу мәселелеріне назар аударылған. Сондай-ақ ұлттық терминологияны біріздендіру, сөздердің жазылуымен қолданылуындағы ала-құлалықты жою қажеттігіайтылған.

Желі қолданушыларының бірі: «Тоқаев дұрыс айтып жатыр– қылтима сөзіне деген қазақ тіліне жат сөздер. Қолданжасалған ондай сөздер сөйлесуге келмейді. Шет тілденкелген атаулар сол қалпында қала беру керек», – деп пікірбілдірген.

Қазақ тілінің табиғи дамуы үшін оның сөздік қорын байытуғана емес, қолданыстағы сөздердің мағынасын, шығутөркінін және тілдік нормаларға сәйкестігін ескеру де маңызды. Кез келген жаңа термин немесе аударма тілдіңішкі заңдылықтарына сай болуы керек.

Бұл ретте ұлттық терминологияны жүйелеу – тек филологтардың жұмысы емес. Оған журналистер, аудармашылар, редакторлар, ғалымдар мен цифрлықтехнология мамандары да атсалысуы қажет.

Өйткені сапасыз аударма мен бірізділігі жоқ терминдерақпаратты қабылдауды қиындатып қана қоймай, тілмәдениетіне де әсер етеді.

Қазақ тілін цифрлық дәуірге бейімдеу қажет

Тілдің болашағы оның күнделікті қолданысымен ғана емес, заманауи технологиялардағы мүмкіндіктерімен де өлшенеді.

Осы тұрғыдан алғанда, қазақ тілінің цифрлық кеңістіктегіәлеуетін арттыру мәселесі ерекше маңызға ие. Президент көтерген тілдік нормаларды жүйелеу және заманауицифрлық құралдарды дамыту бастамалары қазақ тілініңжаңа технологиялармен қатар дамуына жол ашуы мүмкін.

Бүгінде тілдік қорды жүйелеу, сөздердің дұрыс жазылуымен қолданылуын біріздендіру, сапалы аударма құралдарынжетілдіру – өзекті міндеттердің бірі.

Бұл бағытта жүйелі жұмыс жүргізілсе, қазақ тілінің білімберу, ғылым, медиа және технология салаларындағымүмкіндігі де кеңейе түседі.

Әсіресе жасанды интеллект дамыған кезеңде қазақ тіліндегісапалы деректер базасын қалыптастыру, ұлттықтерминологияны реттеу және тілдік ресурстардыцифрландырудың маңызы арта береді.

Әлеуметтік желідегі қолдау нені аңғартады?

Президенттің Х съездегі сөзінен кейін жарияланғанматериалдар мен оларға жазылған пікірлерді шолу қоғамдамемлекеттік тілдің мәртебесі, тілдік мәдениет және ұлттықбірегейлік мәселелеріне қызығушылық бар екенін көрсетеді.

Мәселен, Zhaniya парақшасындағы жарияланымға желіқолданушыларының бірі «Ел басымыз дұрыс айтты» депжазса, екіншісі «президент мырза дұрыс айтып жатыр» деген пікір қалдырған.

Ал syrmedia.news жарияланымындағы пікірлердің біріндеСаят Нұржауов есімді қолданушы Мемлекет басшысыныңсөзімен келісетінін атап өткен.

Президентіміз айтып отырған мәселе өте орынды, – депжазды ол.

Тағы бір қолданушы: «ПРЕЗИДЕНТ МЫРЗАНЫ ҚОЛДАЙМЫЗ. ӨТЕ ДҰРЫС. МӘСЕЛЕ КӨТЕРІЛІП ОТЫР», – деп жазған.Бұл пікірлерде тіл мәселесінің қоғам үшін маңыздылығымен мемлекеттік тілге деген құрмет айқын байқалады.

Дегенмен әлеуметтік желідегі жекелеген пікірлерді бүкілқоғамның көзқарасы деп қабылдауға болмайды. Олар – жарияланымдарға үн қосқан қолданушылардың жекеұстанымдары. Соған қарамастан, талқылауда қайталанғантақырыптар қазақ тілінің мәртебесі, оның табиғи болмысымен тілдік мәдениетті сақтау мәселелерінің өзектілігінаңғартады.

Түйіндеп айтар болсақ, қазақ тілінің дамуы – бір күндікнауқан немесе жекелеген бастамамен шектелетін міндетемес. Ол жүйелі саясатты, сапалы білімді, сауаттыаударманы, бірізді терминологияны және қоғамныңкүнделікті қолданысын қажет етеді. Мемлекеттік тілдіңмәртебесін көтеру өзге тілдерді кемсіту арқылы емес, қазақтілінің мүмкіндігін кеңейту, оны өмірдің барлық саласындақажетті әрі қолайлы тілге айналдыру арқылы жүзеге асуытиіс.

Президент көтерген мәселелердің маңызы да осында: қазақтілін құрметтеу – ұлттық болмысты сақтау ғана емес, қоғамның ортақ жауапкершілігін қалыптастыру.

Abai.kz