Дүйсенбі, 16 Қараша 2026
Жаңалықтар 105 0 пікір 16 Қараша, 2026 сағат 14:37

Батыстық қаржы жүйесіне балама құрыла ма?

Сурет: inbusiness.kz сайтынан алынды.

АҚШ долларының жаһандық гегемониясы мен Бреттон-Вудс қаржы жүйесінің (ХВҚ, Дүниежүзілік банк, SWIFT) монополиясы қазіргі таңда бұрын-соңды болмаған сындарлы өзгерістерге ұшырап жатыр.

Ресейге қарсы енгізілген Батыстың ауқымды санкциялары — резервтік активтердің бұғатталуы мен SWIFT жүйесінен ажыратылуы — Жаһандық Оңтүстік елдері мен БРИКС ұйымы үшін күшті дабыл белгісі болды. Мәскеу мен Пекин басталған процесті жылдамдатып, батыстық қаржы инфрақұрылымына тәуелсіз балама тетіктерді белсенді түрде құруға көшті.

БРИКС пен Жаһандық Оңтүстік елдерінің батыстық қаржы жүйесінен бөліну және балама тетіктер қалыптастыру қадамдарына сараптама төмендегідей:

Дедолларизация және ұлттық валюталарға көшу

Валюталық резервтер мен халықаралық есеп айырысуларда АҚШ долларының салмағын азайту — Жаһандық Оңтүстіктің негізгі тактикалық мақсаты.

Екіжақты саудада ұлттық валюталарды пайдалану: БРИКС ішіндегі және Жаһандық Оңтүстік елдері арасындағы аймақтық сауданың басым бөлігі юань, рупия, дирхам, реал және рубльге ауыстырылуда. Қытай мен Ресей арасындағы сауда айналымының 90%-дан астамы, сондай-ақ Үндістанның ресейлік мұнайды саудалаудағы есеп айырысулары ұлттық валюталармен жүзеге асырылуда.

Қытай юанінің геосаяси экспансиясы: БРИКС пен Жаһандық Оңтүстік ішінде юань негізгі сауда және резервтік валюта рөлін күшейтіп келеді. Пекин өзінің шикізат пен тауар нарығындағы үстемдігін пайдаланып, халықаралық келісімшарттарды юаньға көшіруді жеделдетті.

Банкаралық хабарлама алмасудың балама жүйелері (SWIFT-ке балама)

SWIFT жүйесінің саяси қысым құралына айналуы баламалы хабарлама алмасу желілерінің қарқынды дамуына түрткі болды:

CIPS (Қытай): Қытайдың халықаралық төлем жүйесі (Cross-Border Interbank Payment System) SWIFT-ке басты балама ретінде өсіп келеді.

СПФС (Ресей) және SFMS (Үндістан): Бұл жүйелер ұлттық деңгейде ғана емес, БРИКС елдерінің банктері арасында өзара интеграциялануда.

БРИКС токендік/сандық төлем платформасы (BRICS Pay): Орталық банктердің сандық валюталарына (CBDC) және блокчейн технологиясына негізделген бірыңғай цифрлық есеп айырысу платформасын құру жобасы сынақтан өтуде.

Баламалы қаржы институттары: Жаңа Даму Банкі (NDB)

БРИКС өкілдері ХВҚ мен Дүниежүзілік банктің отаршылдық несиелік саясатына қарсы өз қаржы ұйымдарын күшейтуде:

Жаңа Даму Банкі (New Development Bank): БРИКС Банкі инфрақұрылымдық және орнықты даму жобаларын батыстық саяси шарттарсыз (мысалы, құрылымдық реформаларды талап етпей-ақ) қаржыландыруды көздейді. Банк несиелердің белгілі бір пайызын АҚШ долларында емес, қатысушы елдердің ұлттық валюталарында беру стратегиясын жүзеге асыруда.

Шұғыл резервтік уағдаластықтар (CRA): Валюталық дағдарыстар мен төлем балансының дефициті кезінде ХВҚ-ға жүгінбей-ақ сүйенетін баламалы резервтік қор.

Қиындықтар мен кедергілер

Бұл қадамдарға қарамастан, БРИКС пен Жаһандық Оңтүстіктің біртұтас балама жүйе құру жолында елеулі кедергілер бар:

Ішкі геосаяси қайшылықтар: Қытай мен Үндістан арасындағы шекаралық және саяси бәсекелестік БРИКС ішінде тым терең интеграцияға мүмкіндік бермей отыр.

Доллардың өтімділігі мен инфрақұрылымы: АҚШ доллары мен батыстық қаржы жүйесі әлі де болса жаһандық өтімділіктің (liquidity) және заңды инфрақұрылымның басым бөлігін бақылайды.

Екінші реттік санкциялар қатері: Жаһандық Оңтүстік елдерінің көбі Батыс нарығымен тығыз байланысты болғандықтан, АҚШ-тың екінші реттік санкцияларынан сескеніп, балама жүйелерге сақтықпен қарауда.

БРИКС пен Жаһандық Оңтүстік елдерінің батыстық қаржы монополиясын айналып өту қадамдары — бұл бұрынғы жүйені бір түнде құлату емес, параллельді балама жүйелерді қалыптастыру процесі. Доллар түпкілікті жойылмаса да, оның монополиялық салмағы төмендеп, әлемдік қаржы жүйесі көпполюсті, көпвалюталық жаңа реальностьқа өтуде.

Abai.kz

0 пікір