Сәрсенбі, 18 Қараша 2026
Дін мен тін 122 0 пікір 18 Қараша, 2026 сағат 13:55

Радикализмге тек тыйым арқылы қарсы тұру мүмкін бе?

Сурет: Gov/DKNews.kz сайттарынан алынды.

Қазіргі қоғамда радикализм мен экстремизм мен экстремизмнің алдын алу мәселесі мемлекеттік қауіпсіздік саласындағы маңызды міндеттердің бірі болып отыр. Әлем елдері экстремистік ұйымдардың қызметін шектеу, заңсыз насихаттың таралуына тосқауыл қою және құқық бұзушылықтарға жауапкершілік белгілеу бағытында түрлі шаралар қабылдауда. Дегенмен мұндай әрекеттердің радикалды идеологияның таралу себептерін қаншалықты жоя алатыны әлі де маңызды зерттеу болып қала береді.

Өйткені радикализм тек құқықтық сипаттағы мәселе емес. Ол адамның дүниетанымымен, әлеуметтік ортасымен, ақпаратты қабылдау ерекшеліктерімен және қоғамдық қатынастармен де байланысты. Белгілі бір ұйымның қызметіне тыйым салу оның заңсыз әрекеттерін тоқтатуға мүмкіндік бергенімен, сол идеяларды қабылдаған адамдардың көзқарасын бірден өзгерте алмайды. Осы тұрғыдан алғанда, радикализммен күресте құқықтық шектеулер мен алдын алу шараларының өзара байланысын қайта қарастыру өзекті.

Ендеше, радикализмнің алдын алуда қандай тәсіл тиімді? Мемлекеттік бақылау мен құқықтық жауапкершілік жеткілікті ме, әлде білім беру, қоғамдық сенім және теологиялық оңалту жұмыстары да шешуші рөл атқара ма?

Қойылған сұраққа жауап іздеу үшін алдымен тыйым салу шараларының мүмкіндігі мен шегін ажыратып алған жөн. Құқықтық шектеулер экстремистік ұйымдардың қызметін тоқтатуға, заңсыз әрекеттердің жолын кесуге және қоғамды нақты қауіп-қатерлерден қорғауға бағытталады. Бұл – мемлекеттің қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі маңызды міндеті. Алайда белгілі бір ұйымның қызметіне тыйым салынуы оның идеологиялық ықпалы толық жойылды дегенді білдірмейді. Өйткені радикалды көзқарастар адамның санасында қалыптасады және олардың өзгеруі құқықтық шешім қабылдаудан әлдеқайда күрделі үдеріс болуы мүмкін.

Радикалдану үдерісін тек діни білімнің жеткіліксіздігімен түсіндіру де біржақты көзқарас. Зерттеушілер бұл құбылыстың қалыптасуына әлеуметтік оқшаулану, жеке тұлғалық дағдарыс, әділетсіздік сезімі, қоғамға деген сенімнің әлсіреуі және идеологиялық манипуляция сияқты түрлі факторлар ықпал етуі мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен аталған жағдайларға тап болған әрбір адам радикалды көзқарасты қабылдайды деген тұжырым жасауға болмайды. Радикалдану – көптеген факторлар өзара ықпалдасатын күрделі әлеуметтік-психологиялық құбылыс.

Бұл мәселенің өзектілігі цифрлық технологиялар дамыған сайын арта түсуде. Бұрын радикалды идеологиялардың таралуы көбіне белгілі бір әлеуметтік ортамен байланысты болса, бүгінде интернет ақпарат алмасудың негізгі кеңістіктерінің біріне айналды. Әлеуметтік желілерде жарияланған діни мазмұндағы материалдардың барлығы бірдей сенімді немесе ғылыми тұрғыдан негізделген деп айту қиын. Кейбір ақпарат көздерінде діни ұғымдар бастапқы мағынасынан ажыратылып, белгілі бір идеологиялық мақсатқа бейімделуі мүмкін. Мұндай жағдайда ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау, оның дереккөзін анықтау және діни мәселелер бойынша білікті мамандардың пікіріне жүгіну маңызды.

Осы тұрғыдан алғанда, радикализмнің алдын алу тек құқық қорғау органдарының міндеті болып қалмауы тиіс. Бұл бағытта білім беру ұйымдарының, теологтардың, психологтардың, азаматтық қоғам институттарының және отбасының өзара іс-қимылы маңызды орын алады. Өйткені адам бойында орныққан көзқарасты өзгерту үшін тек оның қате екенін айту жеткіліксіз. Оған өз ұстанымын қайта қарауға мүмкіндік беретін дәлелді ақпарат, ашық пікір алмасу және қолайлы әлеуметтік орта қажет.

Халықаралық тәжірибеде де осы мәселеге кешенді көзқарас қалыптасқан. Біріккен Ұлттар Ұйымының зорлық-зомбылық сипатындағы экстремизмнің алдын алу жөніндегі іс-қимыл жоспарында қауіпсіздік шараларымен шектелмей, радикалдануға ықпал ететін жағдайларды анықтау және олардың алдын алу қажеттігі атап көрсетілген. Ал ЮНЕСКО білім беру арқылы сыни ойлауды дамытуға, мәдениетаралық түсіністікті нығайтуға және жастардың зорлық-зомбылықты ақтайтын идеологияларға қарсы тұрақтылығын қалыптастыруға басымдық береді. Бұл ұстанымдар экстремизмнің алдын алуда тек салдармен күресу емес, оның пайда болуына ықпал ететін алғышарттарды да ескеру қажеттігін көрсетеді.

Қазақстан тәжірибесінде де құқықтық шаралармен қатар оңалту және әлеуметтік бейімдеу бағыттары қарастырылған. Бұған «Жусан» гуманитарлық операциясын мысал ретінде келтіруге болады. Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі Дін істері комитетінің жариялаған мәліметіне сәйкес, аталған операцияның барлық кезеңінде Сириядан Қазақстанның 607 азаматы елге қайтарылған. Олардың қоғамға бейімделуіне бағытталған жұмыстар аясында теологиялық және психологиялық көмек көрсету, білім алуына және жұмыспен қамтылуына жәрдемдесу шаралары ұйымдастырылған. Бұл тәжірибе радикалды орта ықпалына ұшыраған адамдармен жұмыста қауіпсіздік мәселелерімен қатар әлеуметтік және психологиялық факторларды да назардан тыс қалдырмаудың маңызын көрсетеді.

Бұл ретте қоғамдық сенім мәселесі де ерекше мәнге ие. Азаматтардың мемлекеттік институттарға, білім беру жүйесіне және білікті мамандарға сенімі профилактикалық жұмыстардың қабылдануына әсер етуі мүмкін. Егер қоғамда діни мәселелер туралы ашық әрі дәлелді пікір алмасуға мүмкіндік болса, адамдар күмәнді ақпаратқа қатысты сұрақтарына сенімді жауап іздей алады. Ал қоғамдық диалогтың жеткіліксіздігі кейбір азаматтардың ақпаратты тек өз көзқарасын қолдайтын жабық ортадан алуына ықпал етуі ықтимал.

Дегенмен қоғамдық диалог құқықтық жауапкершіліктің орнын баспайды. Заңсыз әрекеттерге жол берген тұлғаларға қатысты тиісті құқықтық шаралар қолданылуы қажет. Сонымен бірге діни сенім, өзгеше дүниетаным немесе дәстүрлі емес көзқарастың өзі автоматты түрде экстремизм белгісі болып саналмайтынын ескеру маңызды. Зайырлы мемлекетте азаматтардың ар-ождан бостандығын құрметтеу мен заңмен тыйым салынған әрекеттердің алдын алу бір-біріне қарама-қайшы міндеттер емес. Керісінше, заңның үстемдігі мен адам құқықтарының сақталуы экстремизмге қарсы іс-қимылдың маңызды негіздерінің бірі болып табылады.

Қорытындылай келе, радикализмге тек тыйым салу арқылы толық қарсы тұру мүмкін емес. Құқықтық шектеулер қоғамдық қауіпсіздікті қорғаудың қажетті құралы болғанымен, олар радикалдануға ықпал ететін барлық әлеуметтік, психологиялық және идеологиялық себептерді өздігінен жоя алмайды. Сондықтан тиімді алдын алу саясаты заң талаптарын сақтаумен қатар білім беруді, діни және құқықтық сауаттылықты арттыруды, теологиялық оңалтуды, әлеуметтік қолдауды және қоғамдық диалогты қамтуы тиіс.

Түптеп келгенде, радикализмнің алдын алудағы басты мақсат тек заңсыз әрекеттердің жолын кесу емес, сонымен бірге азаматтардың қауіпті идеологиялық ықпалға қарсы тұрақтылығын қалыптастыру болуы қажет. Өйткені қоғамның қауіпсіздігі құқықтық бақылаудың пәрменділігіне ғана емес, азаматтардың саналы таңдау жасау қабілетіне, өзара сеніміне және ортақ жауапкершілігіне де байланысты. Тыйым салу белгілі бір әрекетті тоқтатуы мүмкін, ал білім мен саналы түсінік сол әрекетке алып келетін көзқарастың өзгеруіне ықпал ете алады.

Сәуле Ерболғанова,

«Жетісу облысының дін істері басқармасы» ММ «Дін саласындағы мәселелерді зерттеу және оңалту орталығы» КММ-нің маман-теологы

Abai.kz                    

0 пікір