Senbi, 28 Naurız 2020
Äñgime 4027 0 pikir 1 Mamır, 2014 sağat 15:15

Quanış JIENBAY. Salyut

   

                                                   äñgime


       Üyge ne üşin kirgendigin özi de tüsinbeydi, artınşa sırtqa bir närsesin wmıt qaldırğanday atıp şığadı. Atıp şıqqanımen ineniñ jasuınday paydalı ispen aynalıssa eken-au! Bar bitirgeni, esik aldındağı taqtayşağa qwyrıq qoyıp, şılım şegu. Şılımdı da soñına deyin tauısıp şekpeydi, ortañ beline deyin sorğıştaydı da erinin şüyirip, sausaq wşımen şertip kep jiberedi. Sosın tamaq tüymesin ağıtıp,  oysoqtı kisişe eki közi bir nüktege qadalıp,  köpten wstara körmegen eki jağın müyizgek basqan alaqanımen  alma-kezek sipalap, mazasızdau küy keşedi. Ou, jwrt qwsap erteli-keş keñse küzetpese de, jeke şaruaşılığın küytteuge kelgende uaqıt jetkize almay, eki iığın jwlıp jep, qwrqol qarap otıru degendi tipti aqılğa sıyğıza almaytın Qoñırbaydıñ mına sekildi bwyığı tirligin kim körgen?! Atşaptırım aulanıñ bwrış-bwrışına tau bop üyilgen sireu qar özdiginen dalağa şıqsa jaqsı ğoy. Erteñ kün jılt etisimen esiktiñ aldı kölkigen kölşikke aynaladı. Bala-şağa tügili künde keşkilik mektepten diñkelep qaytatın kelinşegi Qanşayım da şalşıq suğa bılğarı etigin qor qılğısı kelmegendey, attap–bwttap tabaldırıqqa äzer jetedi. Sırt kiimderin şeşip jatıp: «Eñ qwrısa ayaq-jolımızdı tauıp jüreyik te...» dep Qoñırbayğa nazar salmastan kädimgidey zildene söyleydi. Söytedi de esikti qattıraq jauıp, arğı bölmege ötip ketedi. Ol sözdiñ tüyinin Qoñırbay tayğa tañba basqanday tüsine qoyadı: «Küni boyı üydesiñ, üyge de qarasañ qaytedi bir uaq...»

       Iä, qaramay jür edi! Eki qabattı zäulim üydiñ edenin jaltıratıp, qarlığaştıñ wyasınday jıp-jılı etip, otın-suın erte bastan äzirleytin kim; supermarkettiñ jaña tüsken tağamdarın toñazıtqışqa toltırıp, keşki asqa jaraytındarın aldın-ala arşıp, tazalaytın kim?! Jä, erkek basımen äyelmen salğılasıp, wpay tügendey alar ma. Qoñırbay ündemeydi. Bir jağınan kelinşegin de ayaydı. Orta mekteptiñ aşı işektey sozılıp, ömiri tügesilmeytin tirliginen Qoñırbay da habardar. Bir-eki jıl onıñ da äuselesin körgen. «Äyelimmen bir mekemede qızmet istegenim jaramas, odan jeke käsipşilikte bağımdı sınayın, azdı-köpti ömirlik täjiribe bar, aştan ölip köşten qalmaspız» dep, mwnan üş-tört jıl bwrın eñbek päninen däris beretin ortañ qolday mwğalim Qoñırbay Baltabaev öz erkimen arız jazıp, mekteppen qoştasqan. Osı şeşim özine bek wnaydı. Jürse jüre berer edi süyretilip. Onıñ üstine  osı künderi joğarı sınıp oquşılarına sabaq oqıtu–twrğanımen azap. Qanşayımnıñ küñkilin tüsinistikpen qabıldaydı sondıqtan. Äytpese, aydıñ-künniñ amanında alay-düley boran soqqızatınday düley  aşu Qoñırbaydıñ boyınan  da molınan wşırasadı. Degenmen sabırlı. «Qardı asılı kürep tastarmın, ne eki-üş jigitti jaldap, mäşinege tietip jiberermin» dep şeşti işinen. Kürteşesiniñ sol qaltasına qaytip qol jügirtkenin, qımbat sigarettiñ bir talına qaytip ot twtatıp ülgergendigin özi de añğarmadı. Ne ğıp şekten tıs şılımqor bop ketti bügin?

       Qaqpanıñ knopkalı temir esigi sırt etip aşıldı da, segizinşide oqitın ülken qızı–Sanduğaş ne quanıştı, ne renişti ekendigi belgisiz aldır-saldır söyley kirdi.

       –Papa?

       –A...a, ne, ne dediñ?!

       –Bügin bir türlisiz ğoy öziñiz.

       –Bir türli... bir türlisi qalay?

       –Sabaq qalay ötti dep te swramaysız eñ bolmasa. Matematikadan– baqılau. Ädebietten–«bes».

       –Malades!–Şılımdı däl ötken jolğıday ernin şüyirip, sausaq wşımen şertip jiberdi.–Baqılau esepti tügel şığardıñ ba?

       –Şığaruın şığardıq qoy...

       –Qay esepten kümäniñ bar?

       –Bäri dwrıs, tek azdap asıqtım.

       –Nege asıqtıñ, asıqpau kerek edi.

       –Artımda otırğan bir bala... qwlağımnıñ tübinen ızıñdap...

       –Eseptiñ jauabın tekserip berşi dedi me?

       –Jo-ğa.

       –Al qızıq...

       –Qızıq bolğanda... mektepten birge şığıp, üyge birge qaytayıqşı dep, sonşa jalınğanı.

       –Qaray gör, ötiniş aytatın uaqıttı tapqan eken, nemene sensiz, jalğız jürse qasqır jey me?!

       –Sonı aytam...

       –Mına bireu maza bermedi dep mwğalimge nege jalıbı jasamadıñ?

       –Bilmeymin, ayadım. Apay soyıp saladı ğoy dep ayadım.

       –Ün-tünsiz otıra berdiñ be sosın?

       –Bir jağınan... bir jağınan sonım da dwrıs bolğan şığar. Keşirimmen qaradım.

       –Keşirimşilin!

       –Özi bir... özi bir üsti-basın kütip wstaytın tärtipti, wyañ...

       –Qaydağı tärtip, qaydağı wyañ... men mwnan eşqanday tärtiptilik körip twrğanım joq. Baqılau üstinde bireu meniñ artımnan qılqıldasa...

       –Jo-joq, qwlağımnıñ tübinen. Auzınan şıqqan ıstıq demin de sezip otırdım.

       –Ol kim, kimniñ balası? Aytşı käne, äkesin közine körseteyin!–Qoñırbay dauısın ädeyi köterip, qızınıñ alau-dalau jüzine quaqılana jımidı,–Kimniñ qızımen äzildesudi bilmey jür eken?! Toqtay twr bälem, onday-onday boqmwrınnıñ täubesine keltiru  tük emes men üşin!

       Äkesiniñ «nervisin» qozdırğanına qızı da iştey ökindi.

       –Bir bilmestik bolğan şığar,–dedi aqırında bäteñkesiniñ twmsığımen sızdı topıraqtı sızğılap twrıp.

       –Al käne, kimniñ balası dediñ?–Qoñırbay tap qazir twra jügiretindey keyip tanıttı. Ornınan sülesoqtau türegelip, ökşesi qisayğan kerzi etiginiñ qonışın tartqıladı. Özine solay körindi me, Sanduğaşınıñ ülken közderi üsti-üstine jıpılıqtap, äkesiniñ öñirin qausırmaladı da, älgi swraqqa jauap bermesten tırp-tırp basıp, ağaş basqışpen joğarı örledi. «Äne, ömir solay, bwl boy tüzeudiñ alğı şartı. Bwğan isteytin qayranıñ da şamalı». Qarsılıq tanıtqanday ma, älde maqwldağanday ma, ekiwday sezim alqımğa tireldi de, eriksizden eriksiz basın şayqadı.

       Temir tordağı tauıqtarğa tınım joq. Qalayı tabaqşadağı aqtalmağan küriş dänin bir şwqıp, artınşa astaudıñ qanjılım suınan bir wrttaydı da, wrtındağını aspanğa qarap qılq etkizedi. Aspanğa qarağanı, sirä : «O, Jaratqan, bir wrttam sudı armansız jwtuğa mümkindik jasağan şeksiz raqımıña qwldıq!» degeni bolar?! Mwnday keremetti bwrın ne ğıp bayqamağan? Aqşıt aspannan bir närse tüser bolsa, aspanğa qaraudan şarşamas edi-au, biraq Qoñırbay osınau qinalğan sätinde  o tügili jer betindegilerden titimdey järdem körse, käni! Jan-jağı öli tınıştıq. Tek ara-twra künge qızdırınıp, qanattarın erinşektene qağıp, siraqtarın arlı-berli sozğılap, beyqam jürgen tauıqtar ğana Qoñırbaydıñ mına şarasızdığına şınımen tañ qalğanday, köz aldarındağı däu Köleñkege jılt-jılt qaraydı. Ou, bwl däu Köleñkeniñ däl osı uaqıtta jau tigendey dän tolı qanar qaptı arqalap äkelip, jaydaq qoranıñ bir qwşaq şañın bwrq etkizip, laqtırıp tastap qayqayıp jüre beretini qayda; qamıs saraydağı üş doñğalaqtı «Ural» motociklin ökpege bir teuip, aulanı kök tütinge kömip, bir jaqtarğa şwğıl attanıp kete baratını qayda?! Köp aynalmay qayta oraladı. Qazdañdap jaybaraqat jüre almaydı Qoñırbay. Asığıs. Onı aytasız, şılımdı da  büytip beyqam otırıp şekken emes. Ezuine erinşektene qıstırğanı bolmasa, onısı keyde özdiginen janıp bitedi, ne olay-bılay kösteñdep jürgende özdiginen sönip tınadı. Sosın qamıs saraydağı tars-twrs dauıstar üdey tüsedi, töske soğılğan balğanıñ jer titirkendirer dürsili-aq miıñdı şağadı. Elektr dänekerlegiştiñ köz qarıqtırar jarqılı da janıñdı jeydi. Söytkenşe äldebir jeñil mäşineler qamıs sarayğa artımen kirip, izinşe aldımen şığıp jatadı.

       Ortanşısı–besinşi sınıptıñ oquşısı Törebay, äpke-qarındastarına qarağanda batıldau. Erkek. Äkesimen de erkin söylesetin sol. Televizordıñ şatırğa ornatılğan antennası jeldiñ ekpinimen bwrılıp ketse, bäri jabılıp körip otırğan ädemi mul'tfil'mniñ şat-şälekeyi şığadı.

       –Al Törebay...

       –Soqtalday jigit qoy bizdiñ Törebay...

       –Äkesiniñ izbasarı...

       –Törebay bolmasa, öñşeñ qızdar biz ne bitiremiz?..

       Mwnday maqtau-marapat Törgebaydıñ da janına mayday jağadı. Jalañ ayaq, jalañ bas, üyden qalay atıp şıqqandığın özi de bayqamaydı. Äkesiniñ qolı bos pa, bos emes pe, oğan bäribir.

       –Amanşılıq pa?–Beluardan keletin qazan şwñqırda iilip-bügilip jeñil mäşineniñ äldebir tetigin jöndep jatqan Qoñırbay wlına nemkettileu nazar jığadı.

       –Televizor körsetpey qaldı.

       –Öy, sender de! Erteñ köre qal, sol televizor asıraydı  senderdi!–May-may qolın jüre sürtip, säkimen üydiñ şatırına örmelep bara jatadı.

       Mine, qızıq! Bügin sol däu Köleñkeniñ külli dünieden tüñilip, bir şwqım bop otırğan türi mınau. Tipti qalayı tabaqşadağı aqtalmağan küriş däniniñ ortayıp qalğandığımen de şaruası joq. Tauıqtar külge aunap jwmırtqalay ma, toqşılıqtıñ arqası sonıñ bäri.

       Sanduğaş üyge kietin jeñil kiimderin iığına ile salıp, ıldım-jıldım tauıq qorağa kirdi de ketti. Qarañğı tükpirdegi mamıq tösenişti äljuaz sausaqtarımen sipalap jürip, jıp-jılı bes-altı jwmırtqanı köyleginiñ etegine salıp aldı da, bir närse tıñdırğanday jüzi bal-bwl janıp, külimsirep qayta şıqtı.

       –Papa!–dedi kezekti sigaretin twtatıp ülgergen Qoñırbaydıñ janına bwyımtay aytatın kisişe jaqınday tüsip,–älgi äñgime ekeumizdiñ aramızda qalsın. Mamam bilse tiriley terimdi sıpıradı. Kelistik pe?

       –Kelistik.

 

                                                              HHH

       Ou, aydalada tegin dünie özdiginen şaşılıp jatsa jan qinamay, uaqıt şığındamay kereginşe jinap ala bermey me. Onday batpanqwyrıq Qoñırbayğa äli kezikpepti. Bolar-bolmas boy tiktep, el qatarına qosılğandardıñ sanatına ilikse, ol–taban aqı, mañday teriniñ arqası. Üy twrğızsın, qolınıñ eptiliginiñ arqasında mäşine jöndesin, köktem mezgilinde auıl irgesinde tau bop üyilip qalatın dariya señin jarılğış zatpen bombalasın, osınıñ bäri Qoñırbayğa qwdaydıñ oñ közimen qarağanı. Arıdan siltegende azın-aulaq bedeli. Bwl auılda Qoñırbay sekildi qanşama adam bos jür. Olardıñ da sendelip bos jüreyin degen nietteri bolmas, şaruanıñ iinin kelistire almaydı, bastağan isteri orta jolda toqtap qaladı, ne äkim-qaralarmen dwrıstan söylese almaydı.

       Al Qoñırbay «men temirden tüyin tüyetin şebermin ğoy» dep özin jalqı sät jarnamalasa, känikey! Qısıltayañ şaruası barlardıñ özderi-aq izdep keledi. Özderi izdep kelgen soñ kekireyip, kisimsinudiñ qajeti qanşa. Ondayda ölip-tiriledi, ayanıp qalu degendi atamañız! «Azdı-köpti qızmetimniñ aqısı tölenedi, qazir narıq zamanı» dep äldekimdermen eseptesip te jatpaydı. Bergenine riza, bermese de ökpelemeydi. Sosın Qoñırbay tört qwbılası tügel adamşa alşañ basıp jüre beredi. Bwyırğan nesibeniñ sırt aynalğan kezi joq. Kürejoldıñ boyımen arlı-berli ağılğan jeñil mäşinelerden kişkene aqau şıqsa, oğan bas auırtıp qaytedi, dereu Qoñırbaydıñ üyine qaray bwrıladı. Qoñırbaydıñ qamıs sarayı qwral-saymanğa sıqa tolıp twr. Kişigirim zauıt dersiñ kädimgi. Jäne Qoñırbay jöndegen mäşine bir-eki ayğa deyin bwzılmaydı. YAğni, Qoñırbayğa bergeniñ adal. Jarnama degeniñ, äne sol!

       Jä, bwl mäsele tüsinikti ğoy. Bwrındarı teñiz sağasına taqau qonıstanğan osı auıl jıldıñ däl osı uağında abır-sabır bop, dürligetin de jatatın. Dariya ağısımen joğarıdan jöñkile ağıp jetken señ osı twsqa kelgende kimelep, biriniñ üstine biri minip, sonıñ äserinen qızıl su dalağa jayılıp, auıl-aymaqtıñ äbden zäre-qwtın alatın. Bir-aq künde apattı jağday qalıptasıp ülgeredi. Audan ortalığınan keletin kömek şamalı. Ağıs endi säl köterilse töñirek tügel su astında qalmaqşı. Dariyanıñ erneuine qwmnan twrğızılğan damba qay jırtığıñdı bütindeydi. Topan sudıñ ekpini ana jerden de, mına jerden de «qwlaq» şığarıp, diñkeñdi qwrtadı. Keptelip twrğan señdi tömen ıdıratpasa qauip seyilmeydi. Kürek wstauğa qauqarı jetetin qariyağa deyin keudesin süyretip jağalauda jüredi. Küni-tüni küzet. «Qoy büytip, beyşaranıñ küyin keşu jaramas, twyıqtan şığatın jol izdeyin» dep Qoñırbay iştey tas tüyin bekingen. Qımbat  şılımdı da östip üsti-üstine sorğıştadı. Qamıs sarayğa bir kirip, bir şıqtı. Qoñırbaydıñ qamıs sarayı qwral-saymannıñ ğana qoyması emes, aqıl-oydıñ da qazına qoyması bolıp şıqtı aqırı. Taptı. Soğan bola şarşap-şaldıqqandığın aytsañşı! Onıñ qwpiyası institutta oqıp jürgen kezinen belgili bolatın. Keyinnen keregi bolmağan soñ sonşalıq män bermegen-di. Al Qoñırbay añğa şıqsın, şıqpasın oq-däriden qinalmaydı, onı olay ötken men bılay ötkenniñ özderi-aq äkep tastaydı. Sebebi, Qoñırbay olardıñ eñ senimdi adamı. Jaqsılıqqa–jaqsılıq. Sol oq-däriniñ kömegimen quatı küşti jarılğış zattı özi jasasa, onı qalağan señniñ astına jasırıp, knopkanı  Qanşayımnıñ şäyin işip otırıp-aq basıp jiberetindey jağdayğa jetkizse–Qoñırbaydıñ bir närsesi kete me. Qoparılğan señ mıñ-million bölşekke bölinedi de ağıs toqtausız jöñkilip, teñiz tabanınan bir-aq şığadı. Bärinen bwrın «tötenşe jağdaydıñ» beti qaytadı. Eldiñ Qoñırbayğa aytar alğısı şeksiz.

       Mine, eki-üş jıldan beri bwl auıl topan su tasqınınan aman. «Ärine, Qoñırbaydıñ altın qolınıñ arqasında!..» Jergilikti gazettiñ jigitteri östip köpirtip jazğanda bar ma,  wyalğannan jerdiñ jırtığına kirip kete jazdaydı.  «Tım asıra silteydi. Järdemdesti dese de jetedi ğoy...» Bügin, bügin bolğanda da mana, kün şıqpay jatıp, äldene küyip, örtenip jatqanday auıl äkiminiñ Qoñırbaydı şwğıl keñsege şaqırğanı. Şaqırsa baru  kerek bolar. Üyi men äkimşilik arası äudem jer. Üş ayaqtı «Ural» motociklimen sekektegisi kelmedi. Qarsı kezikken auıldastarımen emen-jarqın amandasayın dedi bir oyı. «Qoñırbay kisikiiktenip, bizden irge ajıratqalı qaş-şan» dep ösektep jüre me, kim bilsin. «İrge ajıratatınday bwl auıldan köşkeli jatqan Qoñırbay joq. Kisini östip küydiresiñder-au, sabazdar! Üyge bas swqqandarıñdı şay-susız qaşan attandırıp em. Aqiqatında, sender sekildi bos sendelip jüre almaymın. Bar bolmısım, jaratılısım osı. Al dünieqwmar, aşköz deseñder, oñbay qatelesesiñder. Eşkimniñ ala jibin attağam joq. Tabıs tapsam–aq adal eñbegim. Öytip jazğırmañdar, Qoñırbay äli kerek sizderge!..»

       Qarsı jolığısqan auıldastarı ayran-asır. Jandarınan apıl-ğwpıl bas izep qana zulap öte şığatın Qoñırbay  bügin qalay özgergen, a?! Ayaldaydı, hal-ahualıñdı, üy-işiniñ amandığın, tipti mektepke baratın balalarıñnıñ atın atap, tüsin tüstep, tätpiştep swrastıradı. Ou, söytken Qoñırbayğa qaytip işiñ jılımaydı. Jasıratını joq, keyde öz balañnıñ atı-jöni eske tüspey, äurege saladı emes pe. Al sol jamandardıñ qay sınıpta oqitındığın, olarğa kimderdiñ sabaq beretindigin, kimderdiñ komp'yuterge äuestigin Qoñırbay sart ta swrt aytıp bergende, ne aytarıñdı bilmey sasqalaqtaydı ekensiñ.

       Qoñırbay da östip biraz borıştan qwtılğan. Tek äkimniñ ne üşin şaqırğandığına qayran. Äkimniñ bekerge şaqırmaytındığı jäne belgili. Dariya ağısı qalıptı. Qıs boyı  jekeşeniñ azın-aulaq malına tınıştıq bermegen qasqırlardıñ da üni öşken. Qasqırğa qasqır adam kezikse tüz tağısı qwyrığın bwtına qısıp, ayılın jiyadı eken. Bwğan kelgende de Qoñırbaydıñ asığı alşısınan tüsti. Eki jep bige şıqtı. Nesi ketedi, motorlı şanası bar, alıstan közdegenin qalpaqtay wşıratın super mıltığı bar Qoñırbaydıñ aydıñ-künniñ amanında ağayınnıñ bir-eki qarasın qasqırğa talatıp qoyıp, tınış otıruı aqılğa siya ma?! Atamañız, äkimşilik «ohotsoyudıñ» rwqsatın äperse, Qoñırbay qıran sekildi dür etip wşuğa dayın. Qasqır aulauğa alaqanı bwrınnan qışıp jüretin. Sebep tabıldı. Jırtqıştı jelep-jebeseñ künderdiñ küninde qoradağı qoyıñdı tamaqtap keter. Jwrt mwndayda mwñ-zarın Qoñırbayğa aytpağanda kimge aytadı. Äkimniñ de taban tiregeni–Qoñırbay. Qasırdıñ ärbir terisine tölenetin sıyaqısı da qomaqtı. Jäne qolma-qol. 

Äkimniñ dene bitimi törtbaq. Qampiğan qarını da bir adamğa jük. Biraq sonısına qaramay, qimıl-qozğalısı şiraq. Jayau jarısqa tüsse, aldına jan salmaytınday qauqarlı. Sözge de şeşen. Qoldan keletin mäseleni tez şeşedi. Qan jağınan qualağanda Qoñırbayğa jekjat.

       –Biıl qanşa qasqırdıñ terisin ötkizdiñiz qazınağa?–dedi salğannan.

       –Ol öziñizge belgili emes pe, on bes–on altı...

       –Jo-joq, mağan naqtı sanı kerek. Naqtısı!–Dauıs ırğağında säl salqındıq bar. Bayağı: «Seni bergen qwday bizdi öltirsin be, Qoñırbay! Bwğa berseñ bwl   qasqır maldı qoyıp, adamğa şabar. Bar ümit öziñde. Al zañ twrğısınan retteu, tabiği ortağa keler ziyan, sizdiñ brakon'er emestigiñdi rastau jağın bizge qaldırıñız. Odan qam jemeñiz!» deytin keşegi mäymöñke minez qayda qaldı dep soğan iştey qapa bolğan-dı Qoñırbay.

       –On bes qasqır terisin ötkizdim deysiz, ä?

       –Solay, siz ne, mağan senbey twrsız ba?– Qoñırbaydıñ dauısı da qatqıldau estildi. Äkimniñ ötken jolğı keskin-kelbeti köz aldında.

       –Nege? Sizge senbegende kimge senemiz.–Qoñırbaydıñ üsti-basına sülesoqtau nazar jıqtı,–Mäsele bılay. «Ohotsoyuzdıñ» basşıları sizge  ökpeli.

       –Ne ğıp, men ne isteppin?!

       –Bizdiñ rwqsatımızsız qasqır auladı, tabiği ortağa aytarlıqtay zalal keltirdi. Onıñ üstine qaruı tirkelmegen. Tirkelmegen qaruğa memlekettik twrğıdan ayıppwl salınadı... Tağatın kinälarına sirä, şaşınıñ tügi jetpes. Qalğanın audan ortalığına barıp, älgilerdiñ öz auızdarınan estigeniñiz jön bolar.

       –Bastapqı uäde olay emes edi ğoy.

       –Bizdi ayanıp qaldı deymisiz?! Qwdaydıñ zarın qılıp, ülken basımızben aldarına jügindik. Tıñdaytın emes, tıñdamaq tügili... osı iske sizdiñ de «ülesiñiz» bar şığar dep, aqırı özime  bas saldı. Türleri jaman...

       –Ol qanday «üles»? Oq-däriden kömektestiñiz dey me?

       –Ol ber jağı ğoy, auız jalasadı deytin bolar. Olardiki barıp twrğan jala. Kisini qaralau. Qasqırdıñ terisi tügili,  bir tiınıñızğa kesirimizdi tigizsek, ne deysiz?! Esepşiniñ aktisi de tura qolmen oyğanday, naqpa-naq. Qalğanı öziñizge baylanıstı.

       –Mäsele meniñ audan ortalığına barıp keluime tirelip twr-au şaması?!

       –Äne, öziñiz de bilip twrsız.

       –Maqwl, köre jatarmız o jağın. Eger qol tise...–Qoñırbay emen esikti  qattıraq jauıp şığıp ketti.

 

                                                     HHH

       Ayaday auılda ziyalı deytinder sausaqpen sanarlıq. Orta mekteptiñ direktorı, auıl äkimi, poşta bastığı, balıq zauıtınıñ direktorı... tizimge aldımen iligetin osılar. Al su torabınıñ meñgeruşisi bwlardıñ tobına keyde qosıladı, keyde qosılmaydı. Sözdiñ jüyesin tüsinbey me, älde ädeyi äpendi bolğısı kele me, osı auıldıñ abıroy-bedeli bärimizge ortaq qoy dep qanşalıqtı işke tartayın deseñ de,  qaydağı–joqtı arağa tıqpalap, ay dalağa lağadı. Äyeli qwm qwrsauındağı auılda ne bar, endigi qalğan ğwmırımdı qwm köşkinimen alısıp ölsin demeseñ–barmaymın da, barmaymın dep, tabandap köşpey otırğan körinedi. Äyeline ükimin jürgize almağan erkektiñ telpegin qaqıraytudıñ qajeti ne. Aman bolsın da,  jüre bersin.

       Ziyalı toptıñ da qarapayım jwrttan bölektenip, ara-twra işte qordalanıp qalğan «jeldi» esebin tauıp sırtqa şığarıp tastağıları keledi; olardıñ da erteñdi-keş qayıs kresloda qwyrıq qajatıp otıra bermey, bolar-bolmas boy jazıp, emin-erkin kösilip, äñgime-düken qwrğıları keledi, äueletip än salğıları keledi. Jwmıs, jwmıs tügesile me. Östip birdi-birge jalğayın dep janığıp jürgende, qalpaqtay wşsañ, dünieniñ şolaqtığın äne, sonda tüsinersiñ!

       Mektep direktorı Qwtekeñ, Qwtmağambet aqsaqal jalpı peyili keñ, bireuge jamanşılıq tilemeytin jaqsı adam. Pensiya jasınan äldeqaşan assa  da, äli künge deyin süyretilip qızmet jasap jürgendigine eptep qısıladı. Qısılmaydı, ornımdı basatın bir jalmañdağan jas jigit qaşan töbeden dürs ete qalar eken dep, sodan qaymığadı. Özine salsa densauşılığım äli mıqtı, asqazanım din-aman, basım komp'yuter sekildi sart ta swrt jwmıs istep twr dep, jelpine söyleudi de artıq sanamaydı. Mwnıñ sırın tüsinbeytindey, nemene auıl äkimi aqımaq pa?! Ärneni sıltauratıp, üyine jii qonaq şaqıratın sebebi, eger twtqiıldan jaña direktor kele qalsa meni birden sırtqa iterip tastamasın,  twğırdan tayıp twrğanım joq, qatardağı jäy mwğalim bolsam da bir-eki jıl jüre twrayın, eger sondaylıq  qısıltayañ jağday qalıptassa meni qoldañdar, qorğañdar deytin nemeurin jatadı sol köp şaqırıstıñ arğı jağında.

       Ötken jolğı köñildi otırıs ta tünniñ bir uağına deyin sozılğan. Tamaq jibigen soñ, qan qızdıratın tolağay tostar aytıldı. Biriniñ astına biri köpşikti qalıñdatıp ta qoyıp jiberdi. Auıl äkiminiñ  töbesin de aqşa bwlttardıñ arasına aparıp bir-aq tiredi. «Östip beymaral ömir keşip jatqanımız sizdiñ arqañız ğoy» degende, äkimiñizdiñ de jon-arqası jıbır ete qaldı. «Sirä, özimdi-özim tanımay da jürgen bolarmın däude bolsa...» Dembil-dembil än şırqaldı. Kelinşekteriniñ swlulığı da talay jırdıñ özegine aynaldı. Qwm qwrsauına qonıstanğanımen dariya jağalauındağı bwl auıldıñ da örkeniet köşine mıqtap ileskeni san türli däleldemelermen twzdıqtaldı. Bwlarğa üş qaynasa sorpası qosılmay özimen özi jürgen Qoñırbaydıñ iskerligi, narıq zamanına tez beyimdelgendigi, tipti qızıl kirpişten äñkitip eki qabattı üy salıp alğandığı da wmıt qalğan joq.

       Kenet, törgi bölmedegi ülken qabırğanıñ wzına boyına  salbırata ilingen arlan qasqırdıñ qaraküreñ terisiniñ äsirese, auıl äkiminiñ közine ottay basılğanı. Mektep pen üy arasına äzer qatınap jürgen Qwtekeñ mwnday qasqırdı qaqpanğa qaytip tüsiredi?! Äkim ädeyilep teriniñ arasına sausağın swğıp, jıltırağan tügin qwşırlana sipadı. Şoq sekildi boyğa qızu tarata ma qaytedi-ey! Ömirge degen qwştarlığıñdı oyata ma qaytedi-ey! Eger bwl özine bwyırğan, ne bwyıratın olja bolsa onı büytip közge küyik qılmay, auızğı bölmeniñ edenine köldey etip jayıp tastar edi. Jatsın nemereleriniñ ayağınıñ astında, qızdırsa solardıñ boyların qızdırsın!..

       –Qoñırbaydıñ äyeli äli sizde oqıtuşı bop istey me?–dep swradı direktordan sır tartpaq bolıp.

       –Oqıtuşı bolğanda qanday, Qanşayım sekildiler sirek! Oblıstıñ aldıñğı qatarlı oqıtuşısı degen qwrmetti ataqqa wsınıp otırmız osı jılı. Bwyırsa Qoñırbaydıñ üyinen de quırdaq jep qalarmız,–dep tili kürmetile miñgirledi Qwtıkeñ.

       «Adamdar qalay, ä?! Audandıq tabiğat qorğau mekemesiniñ basşılığına bar bedeliñdi salıp, sen qasqır atuğa rwqsat äperesiñ, al bwlardıñ istep jürgenderi mınau!..»–Äkim sol küngi keşten soñ üyine kiruge asıqpay, tısta bir sağattay taza aua jwtıp, jürip qaldı.

 

                                            HHH

       Şılımdı ortañ beline deyin şekti de, mul'fil'm körip otırğan Törebaydı dauıstap şaqırdı.

       –Şaruağa jaraytınday jigit bolğandığıñdı bilemisiñ. Endi mwnan bılay televizor degen päleden aulaq jür! Adamnıñ jar jasın kemitedi qıztalaq! Tıñda!–Aq matağa mwqiyat oralğan zattı Törebaydıñ qoltığına qıstırdı,–Eşqayda bwrılma, eşkimmen jolıqpa. Mınanı  Äskerbek äkimniñ üyine aparıp ber. Üyi qay twsta,  biluşi me eñ?

       –Bilemiz ğoy,–dedi Törebay dauısın sozıñqırap,–bwl ne?

       –Seniñ mindetiñ– mına zattı tiisti jerge aman-esen jetkizu. Sosın aynalmay  keri qaytu.

       –Eger ayağıñdı şeş, dastarqannan däm tatıp  ketesiñ dep jatsa...

       –Pah! Bälkim, sağan arnap qazan köteretin şığar.–Qoñırbay wlınıñ añqaulığına ma, älde qaydağı-joqtı oylap tabatın qiqarlığına ma, «osı künginiñ balası bala emes, şetinen päle ğoy» dep işinen bir mırs etip, külip aldı.–Sözdi köbeytpe, swraqtı şamadan tıs köp qoyasıñ. Mına türiñmen äskerge jaramay jürmeseñ bolğanı.

       –Nege?

–Äskeri tärtip köp söylegenderdi jaratpaydı. Jä, boldı, ay da marş!

Törebaydı qaqpadan şığarıp jiberdi:–Eşqayda bwrılma!

–Aytıñız ğoy, ne... meni bir!–Jürip bara jatıp, oraulı zattı bir qolınan ekinşisine auıstırdı.

Qoñırbayğa audan ortalığı ne täyiri?! Üş doñğalaqtı «Ural» motocikli aman bolsın. Tüske deyin-aq kiretin keñsesine kirip, tirkelmegen mıltığına ayıppwlın tölep, «mwnan bılay qasqır atudı jelkemniñ şwqırı körsin» degen sekildi jazbaşa tüsinigin birge qaldırıp, äldekimderdiñ tükke qajeti joq aqıl-keñesterin tıñdağan bop, tezdetip keri oralar edi ğoy. Biraq  malğa şapqan qasqırdı ne üşin attı? Kim üşin attı? Qasqırdıñ terisin ötkizgennen tapqan tiın-teben bolmasa, Qoñırbay künin köre almaytın ba edi?! Qoñırbayğa jalınıp-jalpayıp jağday aytqan äkim bügin nege kekireyedi?! Qoñırbay ayıptı bolğan adamşa  bireulerdiñ aldına barıp nege kişireyedi? Audandağılardıñ qoldarına bir ilikse, Qoñırbaydı kütip twrğan «sıy-siyapat» jeterlik. Aldımen oq-därini qaydan aldıñ dep tergeydi. Alıstan tigizetin super mıltığınıñ tirkelmegendigi turalı «jır» da juıq mañda tügesilmeydi. Ağayınnıñ malına qırğiday tigen qasqır jırtqış emes, tabiği ortanıñ körki, swlulığı bolıp şığa keledi mwndayda. Jırtqıştı izdeseñiz–Qoñırbay twrar qarsı aldarında qasqiıp!

Qoñırbaydıñ tabiğatqa tigizgen ziyanın stat'ya tiline köşirgende birden türmege tüsedi... Al mıqtı bolsañ, üstiñe su jwqtırmay osı päleden aman qwtıl! Ou, mwnıñ ärbirine asıqpay toqtalıp, jağdaydı bastan-ayaq tüsindirip, kim üşin qasqır atqandığın tolıqqandı däleldeytindey mümkindigi bolıp twr ma Qoñırbaydıñ?!..

          Jau tigendey  jatın bölmege alqın-jwlqın asığıs kirdi de, ağaş şifonerdegi naftallinge salınğan qaraküreñ terini qoltığına qısıp qayta şıqtı. Qanşayım bir terini direktordıñ üyindegi jeñgeme sıyladım, bwyırsa ekinşisin qıstıq pal'tomnıñ jağasına japsırarmın dep jürgen. Qoñırbay tiri twrsa teri tabılar.

         Törebay özine arnap jayılğan sıylı dastarqandı tastap ketuge közi qimağanday, barğan jerinen keştetip oraldı..

         –Iä?–Şartaqtıñ sırtınan äkesi wlın tağatsızdana tosıp aldı.

         –Üyge kirgenim sol edi, Äskerbek ağanıñ äyeli «joğarı şıq ta, joğarı şıq» dep, jalınğanday bop, kürteşemdi iığımnan şeşip alğanı.

         –Beker, beker istegensiñ. Sıltau aytıp sıtılıp şığıp ketuiñ kerek edi.

         –O jağın aldın ala eskertseñiz qayda qaldıñız!–Törebaydıñ da aşuı şım-şımdap  basına tepti, şwğıl tapsırmanı minsiz orındap kelgende alğan alğısı osı ma?!

         –Özi biledi ğoy dep em.  Jä, bolğan is boldı, al sälemdemeni kimge berdiñ, kimniñ qolına wstattıñ?!

         –Äkimge...kimge beruşi em, ol älgini alğan boyda arğı bölmege kirip ketti.

         –Sodan?

         –Äyeli ekeumiz asüyde terlep-tepşip şay iştik. Aldın ala meni kütip otırğan ba qaydam, äyteuir astı-üstime tüsip, bäyek boldı qaldı. Tağamdarı da til üyiredi.

         –Bitiñdi salğan ekensiz ğoy armansız. Tük körmegendey qwnığıp bärinen auız tigen şığarsıñ. Tanımaytın jerde säl tartınğanıñ dwrıs edi.–Qoñırbay äldenege renjigendey, mwrnın tırjittı,– Jaraydı, jaman kütpegen eken. Al, sen şay işip şıqqanşa äkim qayda boldı?

         –Men ketkeli jatqanda jaylap janıma jaqındadı da: «Dwr-ıs» dedi ıñıranıp. Neniñ dwrıs, neniñ bwrıstığın qaydan bileyin. Sizdi de maqtadı.

         –Qoyşı-ey!

         –Ötirik aytıp nem bar. «Äkeñ jaqsı jigit, jaqsı jigit» dep eki märte qaytaladı.

         – Al kerek bolsa! Tağı ne dedi?

         –Az ba?. Tağı...–Törebay wrtındağı tätiniñ twqılın tükirigine şaşalıp äzer jwttı:–Iä, aytqanday, «Qoñırbay soğan bola audanğa şapqılap qaytedi. Barmay-aq qoysın, onı özimiz-aq telefonmen tındıramız» dep jelkesin qasıdı.

         –Tüsinikti.–Qımbat sigaretti orta beline deyin qwmarta sorğıştağan Qoñırbay ädettegidey ernin şüyirip, sausaq wşımen şertip jiberdi de qamıs sarayğa bettedi. Samsoz. Eşnärsege qolı barmadı. Äkimniñ tirligine de iştey küyindi: «Bwlar qasqırdan da qauipti. Jımın bildirmeydi. Ata almaysıñ, atqızbaydı!» Alıstan tigizetin super mıltığın şwğıl oqtadı da, tısqa şığıp gürsildetip atıp-atıp jiberdi.

Törebay üyden jügirip şıqtı:–Bwl ne?

         –Bwl ma, bwl–salyut!

         –Neniñ qwrmetine?

         –Seniñ, seniñ jigit bolğan qwrmetiñe!

«Biraq seni mwnday jiirkenişti şaruağa jwmsamauım kerek edi. Äkeñdi de keşirgeysiñ bir jolğa».–Jıltıraq qoraptağı soñğı şılımğa ot twtattı.

Abai.kz

0 pikir