Akademik Asqar Júmadildaevtin: «Til degen - qúral. ...Qazaq tili kerek emes sózderge, býgingi qoldanysta joq sózderge bay. Onyng qazaqqa týkke keregi joq», — degen sózin feysbuktegi bir viydeodan estip qaldym.

Qúrmetti akademikting til turaly pikirin ýnsiz qabylday almadym.

IYә, Asqar Júmadildaevtyng oiy qisynsyz dey almaymyn, matematik ýshin qisyndy. Biraq til ýshin qauipti payym ekeni anyq. Óitkeni ghylym logikasy men til logikasy bir arnadan bastau almaydy.

Nege? Aytayyn.

Til ghylym ýshin qúral retinde qyzmet etetini ras. Formulany jetkizetin tanba, oidy tasymaldaytyn kod retinde. Matematikada artyq belgi bolmaytynyn, qajetsiz element alynyp tastalynatynyn da bilemiz.

Al til ýshin mýlde basqa logika qyzmet etedi. Til tek aqparatty jetkizip qana qoymaydy, adamnyng Ózin jetkizedi. Onyng bolmysyn, ishki әlemin, jadyn, úyatyn, sezimin, ýreyin, ýmitin, armanyn sóz arqyly beyneleydi. Matematikada búlardy anyqtaytyn formula joq. (Bolashaqta JY oilap tappasa...)

Til akademik aitqanday qúral emes, til — bolmys, ol — adamnyng jany.

Ghylymda «artyq» degen úghym bar.Tilde onday úghym joq.

Ghylym yqshamdaudy jaqsy kóredi. Al til tabighaty múnday әreketti kótermeydi. Kerisinshe maghynany kóbeytudi qalaydy.

Sinonim ghylym ýshin qaytalau bolsa, til ýshin oy dәldigining qúraly.

Tildegi passiv sózder ghylym ýshin paydasyz qor bop sanalady. Al til ýshin - tarihy jady men bolashaq mýmkindigi.

Býgin qoldanysta joq sóz erteng әdebiyetke oraluy mýmkin, filosofiyagha qyzmet etui mýmkin, últtyng ózin-ózi tanuyna qajet boluy mýmkin.

Týsinikti bolu ýshin bir-eki mysal keltireyin.

Qazaqta kóshpeli dýniyetanymnan tughan "qúlazu" degen úghym bar. Búl jalghyzsyrau emes. Adam jalghyz qalghannan emes, dýnie mәnin joghaltyp, kenistik tarylyp ketkenkendey bolyp seziletin kýi.

Qazaq jalghyzdyqtan emes, mәnsizdikten qorqady. Bәlkim basqa últ ýshin múnyng manyzy bolmas. Al bizding últ ýshin orta, kenistik, tirshilik ýni asa manyzdy.

Auyzeki tilde kóp qoldanyla bermeytin "jadau" degen sóz bar. Jadau tirshilikten sharshadym deydi. Biraq búl kedeylik, materialdyq joqshylyq emes, ruhany jýdeulik kýidi bildiretin úghym. Jadau degen sóz syrttay bar siyaqty bolghanymen, ishtey quaty kemip, ruhy solghyn tartqan haldi suretteydi. Ruh jadau bolsa tirlik jadau tartady.

"Dәme" degen sóz bar. Dәmesining zoryn qaray gór deydi. Biraq búl "ýmit" degen úghym emes.

Dәme — ýmittenu men ózin-ózi aldaudyng arasyndaghy kýi, illuziya. Ýmittense de dәmelenbeuge tyrysu - qazaq últynyng bolmysyna tәn qasiyet. Ol illuziyadan saqtanghan. Ómirdi shynayy qabyldaghan.

"Zәrem zәr týbine ketti" degen sóz tirkesin til tabighatyn tereng úgha almaytyn adam "qatty qorqu" dep týsinui mýmkin. Olay emes. "Zәre" degen úghym qorqudan da tereng úghym, ol ómir men ólim shekarasyndaghy nәzik sezim. Tirshilik tiregi shayqaldy degen sóz.

Ayta berse, múnday mysaldardy kóptep keltiruge bolady.

Qazaq tilining baylyghy sonda, adam kýiining ózin gradasiyamen, dәldikpen úqtyrady. Eger múnday tereng iyirimderdi "kereksiz", "kýndelikti qoldanystan shyghyp qalghan" dep, sózdik qordan shygharyp tastasaq, qazaq bolmysy «jalpyadamzattyq» standartqa jútylyp ketedi. Últ Ózin óz tilindegi ainadan kóre almay qalady. Últ ózin tarihy arqyly ghana emes, óz sózi arqyly da tanidy.

Tildi tek býgingi túrmystyq qajettilikpen ólsheu adamdy tek as iship, ayaq bosatatyn jaratylys dep qabyldaumen birdey. Al adam odan әldeqayda kýrdeli bolmys.

Búl arada akademik bauyrym óz salasynyng logikasyn tilding tabighatyna kóshirip, shalys basty. Tildi formula siyaqty tazartugha tyrysady. Til qysqartugha da, "kerek, kereksiz" dep bólip-jarugha da kelmeydi.

Til degen — oilau qatparlary.

Akademiyk: "jylqynyng 400- sipaty bar eken" dep tang qalyp otyr."Onyng keregi ne?" deydi. Demek qazaqta ghana jylqygha baylanysty 400 oy qatpary bar. Ony "kereksiz" dep, qazaqtyng bolmysynan sylyp alyp tastau, qazaqtyng tereng bolmysyn jong degen sóz emes pe?

Sóz azaysa, oy azayady.

Oy azaysa, sana jútaydy.

Sana jútasa, últtyng bolashaghy jýdeydi.

Ghylymnyng damuy ýshin til ghylymgha qyzmet etui mýmkin. Al últ saqtaluy ýshin ghylym tilge qyzmet etui tiyis.

Akademik aitqanday tildi qúral dep qabyldaytyn bolsaq, onda ony op-onay basqa qúraldarmen aiyrbastap alyp, tanymastay ózgerip jýre beruge bolady degen sóz.

Joq, qazaq últy tildi qúral dep emes, bolmys dep tanyidy. Sondyqtan ony songhy demimiz qalghansha qorghaymyz.

Gýlmәriya Barmanbekova

Abai.kz