Qazirgi halyqaralyq sayasatta memleketterding quaty men yqpaly әrtýrli dengeyde baghalanady. Key el ekonomikalyq quatymen tanylsa, endi biri әskery әleuetimen nemese tehnologiyalyq jetistigimen erekshelenedi.

Osyghan baylanysty sayasattanu ghylymynda «superderjava», «úly derjava», «orta derjava» degen úghymdar qalyptasqan. Ásirese, songhy jyldary «orta derjava» týsinigi jii aitylyp jýr. Kóptegen memleketter ózin dәl osy sanatqa jatqyzugha úmtylady. Óitkeni qazirgi әlem tek әskery kýshke ghana emes, diplomatiyalyq yqpalgha, ekonomikalyq túraqtylyqqa jәne halyqaralyq bedelge de sýienedi.

Sonda orta derjava degenimiz ne? Al superderjavadan onyng qanday aiyrmashylyghy bar? Búl súraqqa jauap beru ýshin әlemdik sayasattyng tabighatyna ýnilip kórelik.

Sonymen әri kettik.

Superderjava – әlemdik sayasatqa tikeley yqpal ete alatyn, әskeri, ekonomikalyq, tehnologiyalyq jәne iydeologiyalyq túrghydan basym memleket. Múnday elding yqpaly tek óz aimaghymen shektelmeydi. Ol dýniyejýzindegi sayasy prosesterge aralasa alady, halyqaralyq úiymdargha әser etedi, keyde ózge memleketterding taghdyryna da yqpal jasaydy.

XX ghasyrda әlemde eki iri superderjava boldy: Amerika Qúrama Shtattary men Kenes Odaghy. Ekinshi dýniyejýzilik soghystan keyin osy eki alyp memleket әlemdi yqpal aimaqtaryna bólip, «qyrghiy-qabaq soghys» kezenin bastan ótkerdi. Biri kapitalistik jýieni, ekinshisi sosialistik baghytty qoldady. Olar tek әskery kýshpen emes, iydeologiyasymen de bәsekege týsti.

Mysaly, AQSh әlemning kóptegen elderinde әskery bazalar ornalastyrdy, gharysh salasynda kósh bastady, dollardy halyqaralyq rezervtik valutagha ainaldyrdy. Al Kenes Odaghy Shyghys Europa elderine yqpal etip, gharyshqa alghash adam úshyryp, yadrolyq qaru jarysynda AQSh-pen teng dәrejede túrdy.

Býginde әlemdegi basty superderjava retinde AQSh atalady. Sonymen birge Qytay da ekonomikalyq jәne tehnologiyalyq kýshi arqyly superderjava dengeyine jaqyndap keledi. Qytaydyng óndiris kólemi, әlemdik saudadaghy orny, «Bir beldeu jәne bir jol» jobasy onyng jahandyq yqpalyn kýsheytip otyr.

Orta derjava – aimaqtyq jәne halyqaralyq dengeyde naqty yqpalgha ie bolghanymen, әlemdik sayasatty tolyq baqylaugha mýmkindigi jetpeytin memleket. Múnday elder kóbine diplomatiyagha, ekonomikalyq túraqtylyqqa jәne halyqaralyq seriktestikke sýienedi.

Orta derjavalar halyqaralyq jaghdaylarda araghayyndyq jasap, kópvektorly sayasat ústanugha tyrysady. Olar әlemdik qaqtyghystardy sheshuge qatysady, halyqaralyq úiymdarda belsendi júmys isteydi jәne beybitshilik jaghdayyn qoldaydy.

Mysaly, Kanada, Ontýstik Koreya, Týrkiya, Avstraliya, Qazaqstan sekildi memleketter orta derjavalar qataryna jatady. Búl elder әlemdik sayasatta naqty bir ról atqarady, alayda olardyng yqpaly superderjavalarmen salystyrghanda shekteuli.

Mysaly, Kanada halyqaralyq gumanitarlyq bastamalargha kóp qatysady. Ontýstik Koreya tehnologiya men mәdeniyet arqyly yqpalyn kýsheytti. Býginde korey muzykasy, kinosy jәne elektronikasy әlemdik brendke ainaldy. Al Týrkiya Europa men Aziya arasyndaghy geosayasy orny arqyly aimaqtyq yqpalyn arttyryp otyr.

Orta derjava men superderjavanyng basty aiyrmashylyghy – yqpal auqymynda. Superderjava әlemdik tәrtipke әser etedi. Al orta derjava kóbine aimaqtyq dengeyde әreket etedi jәne halyqaralyq jaghdaylarda deldaldyq ról atqarady.

Alghashqy aiyrmashylyq – әskery quat. Superderjavalarda alyp armiya, jahandyq әskery bazalar jәne quatty yadrolyq arsenal bolady. AQSh-tyng әskery bazalary әlemning ondaghan elinde ornalasqan. Al orta derjavalardyng әskery әleueti kóbine óz qauipsizdigin qamtamasyz etuge baghyttalady.

Taghy bir ereksheligi – ekonomikalyq mýmkindik. Superderjavalar әlemdik ekonomikagha әser etedi. Mysaly, AQSh-taghy qarjy daghdarysy býkil әlemge yqpal etui mýmkin. Qytaydaghy óndiristing bәsendeui halyqaralyq naryqqa әser etedi. Al orta derjavalardyng ekonomikasy manyzdy bolghanymen, olardyng yqpaly aimaqtyq nemese belgili salada shenberinde qalady.

Taghy aitarymyz – tehnologiyalyq ýstemdik. Superderjavalar jana tehnologiyalardy jasap, әlemdik ghylymy baghyttardy anyqtaydy. Mysaly, jasandy intellekt, gharysh tehnologiyasy, әskery innovasiyalar salasynda AQSh pen Qytay aldynghy orynda túr. Orta derjavalar búl salalarda jetistikke jetkenimen, jahandyq kóshbasshylyqqa tolyq ie emes.

Sonymen qatar – iydeologiyalyq yqpal. Superderjavalar óz qúndylyqtaryn әlemge tarata alady. XX ghasyrda AQSh demokratiya men erkin naryqty nasihattasa, Kenes Odaghy sosialistik iydeologiyany qoldady. Orta derjavalarda múnday ghalamdyq iydeologiyalyq yqpal әlsizdeu bolady.

Býgingi halyqaralyq jýie búrynghyday tek әskery kýshke sýienbeydi. Ekonomika, tehnologiya, aqparat jәne mәdeny yqpal manyzdy faktorgha ainaldy. Sondyqtan keybir orta derjavalar óz bedelin kýsheytip keledi.

Mysaly, Japoniya әskery túrghydan asa belsendi memleket bolmasa da, tehnologiya men ekonomika arqyly әlemdegi yqpaldy elderding biri sanalady. Sol siyaqty Germaniya Europanyng ekonomikalyq tiregine ainaldy.

Qazirgi kezende «júmsaq kýsh» úghymy da manyzdy. Búl – memleketting mәdeniyet, bilim, ghylym jәne aqparat arqyly yqpal etu qabileti. Mysaly, Ontýstik Koreya K-pop mәdeniyeti arqyly әlem jastaryna әser etse, AQSh Gollivud, iri uniyversiytetter jәne IT kompaniyalary arqyly yqpalyn kýsheytip otyr.

Bizding elimiz ózin kóbine orta derjava dengeyindegi memleket retinde tanytugha úmtylyp keledi. Elding geosayasy orny, tabighy resurstary jәne kópvektorly syrtqy sayasaty oghan halyqaralyq dengeyde abyroyly el retinde qalyptastyrdy.

Sonday-aq, Qazaqstan yadrolyq qarudan óz erkimen bas tartqan memleket retinde әlemge tanyldy. Sonymen birge el týrli halyqaralyq kelissózderge alang úsyndy. Mysaly, Astana prosesi ayasynda Siriya jaghdayyna baylanysty kelissózder ótkizildi.

Qazaqstannyng taghy bir ereksheligi – Shyghys pen Batys arasyndaghy baylanysty nyghaytugha úmtyluy. El Birikken Últtar Úiymy, Shanhay yntymaqtastyq úiymy, Týrki memleketteri úiymy sekildi halyqaralyq qúrylymdarda belsendi júmys jýrgizip keledi.

Áriyne, Qazaqstandy superderjava deuge kelmeydi. Sebebi әlemdik sayasatqa tikeley ýstemdik etetin sonshalyqty әskery nemese ekonomikalyq quaty joq. Biraq, aimaqtyq túraqtylyqty saqtaugha ýles qosatyn, diplomatiyalyq abyroyy bar memleket retinde onyng róli artyp keledi.

Orta derjava men superderjavanyng aiyrmashylyghy – tek kólemde nemese әskery kýshte emes. Negizgi jaghday – әlemdik sayasatqa әser etu dengeyinde. Superderjavalar halyqaralyq tәrtipti qalyptastyrugha qabiletti bolsa, orta derjavalar sol tәrtip ishinde tepe-tendik saqtaugha jәne dialog ornatugha kýsh salady.

Qazirgi әlemde bir ghana әskery quat jetkiliksiz. Ekonomika, ghylym, tehnologiya, mәdeniyet jәne diplomatiya qatar damyghanda ghana memleket yqpaldy bola alady. Sondyqtan XXI ghasyrda kóptegen elder superderjava boludan qashqaqtap, túraqty әri bedeldi orta derjavagha ainaludy manyzdy maqsat retinde qarastyryp otyr.

Álem ózgergen sayyn memleketterding róli de ózgeredi. Degenmen, qanday kezende bolmasyn, elding shynayy kýshi onyng halqynyng biliminde, ekonomikasynyng túraqtylyghynda jәne últ sanynyng kóptigimen, birliginde jatatyny anyq.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz