Beysenbi, 8 Qantar 2026
46 - sóz 664 0 pikir 7 Qantar, 2026 saghat 14:18

Tiybettegi qazaq rularynyng ornalasuy

Suret: avtordyng jeke arhiyvinen alyndy

Aqsay qazaq avtonomiyaly audanyndaghy eng basty qazaq rularynyng kartasy

Aqsay qazaq avtonomiyaly audany – Ganisu ólkesining soltýstik-batysynda, Tiybet ýstirtining soltýstik-batys qabyrghasy bolghan Shólen(祁连山) tauynda ornalasqan audan. Szusuani(Sorbúlaq) aimaghyna qarasty. Jer kólemi bizding Beyneu, Shu, Jana-Arqa, Qaraqiya, Balqash audandarynyng jerimen shamalas. 31.4 myng sharshy kilometr aumaqty alyp jatqan búl audanda 5 myngha jetpeytin qazaq túrady. Álemdegi eng qazaqy әri bay-quatty adamdar túratyn audan. Ospan batyrdyng eng songhy kýnderi ótken jer.

Audan qazaghynyng kóbi Jynghyldy kentinde. Qalashyqta eng kóbi Jәntekey(Tasbiyke, Shaqabaydy negiz etken, Bazarqúl, Sekeli aralasqan), Sarbas, Jәdik, Molqy, IYteli. Jynghyldy kentining qaptaldaryndaghy Dabatyda negizinen Sarbastar, Besbastauda negizinen Shaqabaylar, odan keyin Molqy.

Aynakól(Qayyz) auylynda 300-dey qazaq bar. Auyldyng Ýlken Aynakólinde negizinen Jәdikter, Kishi Aynakólinde(Sertin dep te atalady) negizinen Sarbastar, Aqtamda belgili ru basym emes, Shúbar Kerey.

Qaltyn auylynda 300-dey qazaq bar. Qaltyn, Núqtyl degen eldi mekenderi bar. Eng basty ruy – Tasbiyke.

Aqshiy(Qanambar) auylynda 300-dey qazaq bar. Eng basty ruy – Jәdik.

Qoryta kelgende, audandaghy 4 mynnyng ainalasyndaghy qazaqtyng 1500-den astamy Jәntekey, 1200-deyi Sarbas, myngha juyghy Jәdik bolyp tabylady.

Suret: avtordyng jeke arhiyvinen alyndy

Maqay qazaq kentindegi eng basty qazaq rularynyng kartasy

Maqay qazaq kenti — Sinhay ólkesining Aqsu(Haysi) monghol, tiybet avtonomiyaly oblysynyng soltýstik-batysyndaghy Manay audanynyng batysyna ornalasqan. Búl kentte 600 shamaly bay qazaqtar túrady. Maqay audanynyng ontýstik-shyghysyndaghy Qolymty(郭勒木德镇) kentinde azdaghan qazaq túrady. Qolymty atauy monghol tilinde Golmud dep dybystalyp, eki ózenning arasyndaghy qyly, búghaz degen maghynany beredi. Qolymty(格尔木市) qalasyna qarasty Altynshoqy qazaq auyly 1954 qúrylyp, 1984 jylgha deyin túrghan. Búl aumaqta 1700 qazaq bolghan. 1984 olar jappay atajúrtqa — Shyghys Týrkistangha kóshken. Ol kezde elding kóbi Sekel, Shaqabay rulary edi. Sekel, Shaqabaydyng deni Shingilge, Jәdikting deni Qabagha ketti.

1990 jyly ol jaqty jersinbegen 100 otbasy qaytadan Qolymtygha kóship kelgenimen, búrynghy jerlerining bәri mongholdargha bólinip ketkendikten, búlar jersiz biraz jyl otyryp, ýkimet olardy batysqa qaray 300 shaqyrym jerdegi Manay audanyna qarasty Maqay kentine aparyp ornalastyrady. Búl ózi Saydam oipatynyng qúshaghyndaghy, Qaraqorym tauynyng Altyntau jýlgesindegi iyen, tyng jer edi. Malgha da, eginge de qolayly. Maqay qazaq kenti Ganisudaghy Aqsay qazaq avtonomiyaly audanynyng ontýstik-batysynda 90 shaqyrym jerde ornalasqan.

Maqay qazaq auylyndaghy 120 otbasynyng kóbi Barqy, Esdaulet rulary. Qalghandary: Jәdik, Nayman, Qaraqas, Sekel, Molqy, IYteli.

Qolymty qalasyndaghy azdaghan qazaq otbasylary Sekel, Shaqabay, Nayman, Jәdik atalarynan túrady.

Qoryta kelgende, Sinhay ólkesindegi 700 qazaqtyng 30 payyzyn Barqy ruy, 22 payyzyn Esdaulet ruy ústaydy.

Biz jinaqtay kelip, Tiybet ýstirtindegi 5 myngha juyq qazaqtyng 2 myngha juyghy Jәntekey, 1200-deyi Sarbas, 500-deyi Jәdik ekenin anyqtadyq.

Suret: avtordyng jeke arhiyvinen alyndy

Zerttegen: Kókbóri Mýbarak

Abai.kz

0 pikir