Qoghamda jii qoyylatyn, biraq jauaby әrdayym әrqyily bolatyn súraqtyng biri, osy sózdi kóp adamdardan estidim – «Ministrler halyqtyng jaghdayyn oilay ma?» degen saual. Búl súraq kez kelgen memleketting sayasiy-әleumettik ómirinde zandy týrde tuyndaydy. Sebebi ministr – halyqqa qyzmet etu ýshin taghayyndalghan túlgha, al biylikting mәni – elding әl-auqatyn arttyru.

Tәuelsiz Qazaqstan tarihynda ministrler auysty, reformalar jasaldy, baghdarlamalar qabyldandy. Qaghaz jýzinde bәri dúrys siyaqty: strategiyalyq josparlar, jol kartalary, últtyq jobalar bar. Degenmen, qarapayym halyq ýshin eng manyzdysy – sol qújattardyng ómirde qalay iske asatyny. Zeynetaqysy mardymsyz qart, nesiyeden kóz ashpaghan jas otbasy, auyldaghy júmyssyz jas, qaladaghy jaldamaly pәterde túratyn múghalim – osylardyng әrqaysysy memleket sayasatynyng naqty nәtiyjesin kórgisi keledi. Eger nәtiyje sezilmese, «ministrler bizdi oilamaydy» degen oy qalyptasady.

Ministrlerding halyqtan alshaqtap ketuining bir sebebi – basqaru jýiesining tym kabiynetke baylanuy. Mysaly, Enbek jәne halyqty  әleumettk qorghau ministri S. Jakupova jyl sayyn Preziydentke esep bergende, kóp rette jalghan aqparat beredi. Elimizde túraqty týrde júmys oryndary ashylmaq túrmaq, barghan sayyn kemip barady. Jastardyng kópshiligi kýn kóru ýshin, shetelge asyp jatyr. Aldaghy uaqytta búl ministrlik Qazaqstandy taqyrgha otyrghyzuy mýmkin. Sondyqtan búl azamatshanyng júmysyna halyq narazy. Kóp jaghdayda sheshimder statistikagha, esepke, kórsetkishterge sýienip qabyldanady. Al statistika – tiri adam emes. Ol adamnyng janayqayyn, kýizelisin, ýmitin kórsete almaydy. Mysalgha alghanda, «ortasha jalaqy ósti» degen esep berilgenimen, halyqtyng kópshilik bóligi sol ósimdi qaltasynan sezinbeui mýmkin. Óitkeni ortasha kórsetkish tómen jalaqy alatyndar men óte kóp tabys tabatyndardyng arasyndaghy aiyrmany jasyrady.

Ekinshi problema – jauapkershilikting joqtyghy. Ministrler jii auysady, alayda, aldynghy bastalghan reformalardyng nәtiyjesine tolyq jauap beretin adam tabyla bermeydi. Bir ministr bastamghan jobany ekinshisi jalghastyrmaydy nemese formalidy týrde ghana jalghastyrady. Al sәtsizdikke úshyraghan reforma ýshin sayasy jauapkershilik biylik iyesi tarabynan qoldanylmaydy. Múnday jaghdayda halyqta «eshkim jauap bermeydi» degen týsinik qalyptasady.

Degenmen әdildik ýshin aitu kerek: ministrlerding keybiri halyqtyng jaghdayyn oilamaydy deu – asyra silteu bolar edi. Memlekettik basqaruda adal, kәsibi, el mýddesin shyn jýrekten oilaytyn azamattar kezdesedi. Olar shekteuli resurs, kýrdeli burokratiya, sayasy tepe-tendik jaghdayynda júmys isteydi. Keyde jaqsy bastamanyng ózi tómengi oryndaushylardyng salghyrttyghy nemese jýielik kedergiler saldarynan tolyq jýzege aspay qalady. Biraq, qarapayym halyq búl ishki qiyndyqtardy kórmeydi, ol tek songhy nәtiyjeni baghalaydy.

Halyq pen ministrlerdin arasyndaghy eng ýlken alshaqtyq – dialogtyng joqtyghy. Qoghamdyq tyndaular, eseptik kezdesuler kóbine formalidy sipatta ótedi. Súraqtar aldyn ala irikteledi, ótkir problemalardan ainalyp ótiledi. Al әleumettik jelidegi syn kóbine «hayp» nemese «populizm» dep baghalanyp, shynayy signal retinde qabyldanbaydy. Nәtiyjesinde biylik óz-ózimen sóilesip otyrghanday әser qaldyrady.

Taghy bir týitkil – sheshimderding әleumettik saldaryn tolyq baghalamau. Ekonomikalyq túrghydan tiyimdi kóringen reforma әleumettik túrghydan auyr soqqy boluy mýmkin. Mysaly, tarifterding ósui, salyqtyng artuy, әleumettik jenildikterding qysqaruy – múnyng kóbi budjetti tenestiru ýshin jasaluy yqtimal. Biraq halyq ýshin búl – kýndelikti ómirding qiyndauy. Eger múnday qadamdar aldynda ashyq týsindiru, kezen-kezenimen engizu, әlsiz toptardy qorghau sharalary jetkiliksiz bolsa, senim joghalady. Naqtyraq mysal keltire keteyik: Últtyq ekonomika ministri S. Júmangharinnyng jetekshiligimen biyl qabyldanghan salyq kodeksine engizilgen ózgerister kelesi jyly kәsipkerlerge, yaghny aitqanda halyqqa ýlken soqqy jasauy mýmkin. Elding túrmysy mýlde tómendep, kedeyshilikke úshyrauy әbden mýmkin. Búl ministr biylik iyesining kónilin tapqanymen, qarapayym kәsipkerlerding jәne adamdardyng sorlauy aidan anyq.   

Ministrler halyqtyng jaghdayyn oilauy ýshin eng aldymen qarapayym ómirge jaqyn boluy kerek. Búl – tek auylgha bir ret baryp, kamera aldynda suretke týsu emes. Búl – sheshim qabyldarda «osy sayasat mening otbasymnyng ómirine qalay әser eter edi?» dep oilanu. Emhanadaghy kezekte saghattap túrghan nauqastyn, mekteptegi jýktemesi auyr múghalimning jaghdayyn sezine bilu.

Sonday-aq kadr sayasaty da manyzdy. Ministrlikke kelgen adam tek kәsiby menedjer emes, qoghamdyq jauapkershiligi joghary túlgha boluy tiyis. Ómirding tek bir salasynda ghana emes, әleumettik prosesterdi keninen týsinetin, halyqpen til tabysa alatyn azamattar qajet. Óitkeni memleket – búl tek ekonomika emes, ol – adamdar taghdyry. Eger aitar bolsaq, Premier-Ministrding birinshi orynbasarlyghyna R. Sklyardyng ornyna,  Qyzylordanyng oblysynyng әkimin әkelse (halyqqa óte jaghyn, adamdardyng jaghdayyn tereng týsinedi) әldeqayda ontayly bolar edi. Joghargha biylik iyesining de abyroyyn kóterer edi. Sol siyaqty, kelgenine kóp bolmasada jasap jatqan júmysynda mardymdy eshtenke joq Ónerkәsip jәne qúrylys ministri E. Naghaspaev ta kópshilikting senimine ie bola almay jatyr.     

Qorytyndylay aitqanda, «ministrler halyqtyng jaghdayyn oilay ma?» degen súraqtyng jauaby birjaqty emes. Oilaytyndary bar, oilaugha tyrysatyndary bar, degenmen oilaghanyn iske asyra almay jatqandary da jetkilikti. Alayda halyq ýshin niyet emes, nәtiyje manyzdy. Sondyqtan ministrlerding basty ólshemi – qabyldanghan sheshimderding qarapayym azamattyng ómirin naqty jaqsartuy. Eger biylik halyqtyng ýnin estip, shynayy dialog ornatyp, әleumettik әdilettilikti birinshi oryngha qoysa, búl súraqtyng ózi kýn tәrtibinen týser edi. Al senim – sózben emes, ispen qalyptasatynyn úmytpauymyz kerek.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz