Álemdegi әrbir memleket ózining tarihy tәjiriybesine, jaghrapiyalyq jaghdayyna jәne últtyq erekshelikterine sýiene otyryp damidy. Degenmen, keybir elderding tabysty tәjiriybesi ózge memleketter ýshin ýlgi bola alady.

Osynday memleketterding biri – 36 milliondyq Malayziya. Ótken ghasyrdyng ortasynda ghana tәuelsizdik alghan búl el qysqa merzim ishinde auyl sharuashylyghyna negizdelgen ekonomikadan industriyasy damyghan, tehnologiyalyq әleueti joghary memleketke ainaldy. Sonymen qatar malay halqy ózining últtyq bolmysyn, memlekettik tilin, mәdeniyetin jәne dәstýrlerin, dinin saqtap qala bildi. Sondyqtan Qazaqstan ýshin Malayziyanyng damu tәjiriybesin zertteu men odan sabaq alu manyzdy – dep oilaymyz.

Qazaqstan men Malayziyanyng arasynda belgili úqsastyqtar bar. Eki memleket te kópúltty qoghamgha iye, tabighy resurstargha bay jәne tәuelsizdik alghannan keyin últtyq memlekettilikti nyghaytu jolyna týsti. Alayda Malayziya naqty baghyttarda aitarlyqtay jetistikterge qol jetkizdi. Ásirese ekonomikalyq damu, últtyq iydeologiya qalyptastyru, memlekettik tilding mәrtebesin kóteru jәne halyqtyng әl-auqatyn arttyru jaghdaylarynda búl elding tәjiriybesi nazar audarugha túrarlyq. Bizdin, qúrmetti biylik iyesine shyn kónilden aitarymyz – jogharyda jýrgen kóptegen qazaq kadrlarynda, tәuelsizdigimizge mine aldaghy uaqytta 35 jyl tolady. Áli kýnge deyin, qasymyzdaghy ózbekterdin, gruzinderdin, armyandardyng jәne әzirbayjardardyng kadrynday últtyq sana qalyptaspaghan. Sonymen qatar, birazy sayasy sauatsyz. Aldaghy uaqytta osy kadr problemasyna asa qatty kónil bóluinizdi qalaymyz. Tamyz aiynda qazaq ýkimetin jasaqtaghynda, ministrlerdi, olardyng orynbasarlaryn, tipti departament diyrektorlaryna deyin qazaq mektebin bitirgenderden taghayyndauynyzdy súraymyz. Degenmen, olardy taghayyndaghanda, jinaghan tәjiriybesine, bilimine, jauapkershiligine qatang kónil qoyghanyzdy dúrys.    

Malayziyanyng ekonomikalyq tabysynyng negizinde úzaq merzimdi strategiyalyq josparlau jatyr. El basshylyghy talay jyl búryn tabighy resurstargha tәueldi boludyng qauipti ekenin týsinip, óndiris pen tehnologiyagha basymdyq jasady. Sheteldik investisiyalardy tartu ýshin qolayly jaghday istelip, arnayy ekonomikalyq aimaqtar qúryldy. Nәtiyjesinde elektronika, mashina jasau, múnay-himiya jәne joghary tehnologiyalar salalary qarqyndy damydy. Býginde, Malayziya әlemdik naryqta elektronika ónimderin eksporttaushy jetekshi elderding qatarynda.

Qazaqstan ýshin de osy baghyt manyzdy. Elimizding ekonomikasy әli de bolsa múnay, gaz jәne paydaly qazbalardy eksporttaugha tәueldi. Álemdik naryqtaghy baghanyng ózgerui últtyq ekonomikagha tikeley әser etedi. Sondyqtan Malayziya tәjiriybesi kórsetkendey, óndiristi әrtaraptandyru, óndeu ónerkәsibin damytu jәne joghary tehnologiyalyq kәsiporyndardy kóbeytu qajet. Shiykizatty satudan dayyn ónim shygharugha kóshu el ekonomikasynyng túraqtylyghyn arttyrady.

Malayziyanyng taghy bir ereksheligi – últtyq iydeologiyany dúrys qalyptastyra biluinde. Búl elde memleketting damuy tek ekonomikalyq kórsetkishtermen ólshenbeydi. Últtyq birlik, qoghamdyq kelisim jәne ortaq qúndylyqtar basty nazarda ústalady. Malayziya halqy birneshe etnostardan qúralghanymen, memleket barlyq azamattardy ortaq maqsattargha júmyldyra aldy. Elding bolashaghyna degen senim men jauapkershilik sezimi qoghamnyng damuyna serpin berdi.

Qazaqstan ýshin de últtyq iydeologiya jaghdayy asa manyzdy. Tәuelsizdik jyldary ishinde memleketimizding negizin qúraytyn qúndylyqtar qalyptasty. Alayda jahandanu dәuirinde últtyq biregeylikti saqtau búrynghydan da ózekti bolyp otyr. Qazaq tili, qazaq mәdeniyeti, tarihy sana jәne últtyq mýdde qoghamnyng basty ústynyna ainaluy tiyis. Osy baghytta Malayziyanyng tәjiriybesi memleket qúraushy últtyng rólin kýsheyte otyryp, qoghamdyq túraqtylyqty saqtaugha bolatynyn kórsetedi.

Malayziyanyng tabysty damuynyng taghy bir qyry – memlekettik til sayasaty. Elde malay tili memlekettik til retinde qoghamnyng barlyq salasynda keninen qoldanylady. Bilim jýiesi, memlekettik basqaru, aqparattyq kenistik jәne qoghamdyq qatynastar negizinen memlekettik tilde jýzege asady. Búl jaghday últtyq tútastyqty nyghaytyp qana qoymay, azamattardyng óz memleketine degen qúrmetin arttyrdy.

Qazaqstanda da qazaq tili memlekettik til mәrtebesine iye. Songhy jyldary onyng qoldanylu ayasy aitarlyqtay keneyip keledi. Degenmen memlekettik tilding qoghamdaghy jetekshi rólin odan әri nyghaytu qajet. Ásirese ghylym, tehnologiya, biznes jәne sifrlyq ekonomika salalarynda qazaq tilining mýmkindigin arttyru manyzdy. Memlekettik til el azamattaryn biriktiretin ortaq qúndylyqqa ainalghan kezde ghana onyng әleueti tolyq ashylady.

Últtyq dәstýr men mәdeniyetti saqtau problemasynda da Malayziya ýlgi kórsete alady. Ekonomikalyq modernizasiya men jahandanugha qaramastan, malay halqy ózining mәdeny ereksheligin joghaltqan joq. Últtyq kiyim, salt-dәstýr, merekeler men ruhany qúndylyqtar qoghamdyq ómirding ajyramas bóligi. Osy elding túrghyndary zamanauy tehnologiyalardy paydalana otyryp, ózderining tarihy tamyrynan ajyramaghan.

Qazaqstan ýshin de búl manyzdy sabaq. Qazaq halqy ghasyrlar boyy qalyptasqan bay mәdeny múragha iye. Últtyq dәstýrlerdi janghyrtu tek mәdeny jaghday ghana emes, ol últtyq qauipsizdik pen qoghamdyq túraqtylyqtyng da kepili. Jastar arasynda últtyq qúndylyqtardy nasihattau, tarihy sanany kýsheytu jәne dәstýrli mәdeniyetti zamanauy formatta damytu – uaqyt talaby.

Malayziyanyng jetistikterining taghy bir kórsetkishi – halyqtyng әleumettik jaghdayy. Elde orta taptyng ýlesi joghary, júmyssyzdyq dengeyi salystyrmaly týrde tómen jәne bilim jýiesi jaqsy damyghan. Memleket halyqtyng ómir sýru sapasyn arttyrugha baghyttalghan sayasat jýrgizedi. Infraqúrylymnyng damuy, sapaly medisinalyq qyzmet jәne qoljetimdi bilim jýiesi azamattardyng әl-auqatyn kóteruge yqpal etti.

Qazaqstanda da әleumettik sayasatqa erekshe kónil bólinude. Alayda halyqtyng tabysyn arttyru, ónirler arasyndaghy damu aiyrmashylyghyn kemitu jәne sapaly júmys oryndaryn kóbeytu problemalary әli de ózekti. Malayziya tәjiriybesi kórsetkendey, ekonomikalyq ósimning nәtiyjesi qarapayym azamattardyng ómirinde naqty sezilui tiyis. Tek statistikalyq kórsetkishter ghana demesek te, halyqtyng naqty túrmys dengeyi basty nazarda boluy qajet.

Áriyne, Qazaqstan Malayziyanyng jolyn sol qalpynda kóshirip ala almaydy. Ár elding tarihi, demografiyalyq jәne geosayasy erekshelikteri әrtýrli. Degenmen tabysty tәjiriybelerden ýirenu – damudyng manyzdy sharty. Malayziyanyng ekonomikany әrtaraptandyruy, memlekettik tildi nyghaytuy, últtyq iydeologiyany qalyptastyruy jәne halyqtyng әl-auqatyn arttyrugha baghyttalghan sayasaty Qazaqstan ýshin paydaly ýlgi bola alady.

Aytarymyz, Qazaqstannyng bolashaghy últtyq qúndylyqtardy saqtay otyryp, zamanauy ekonomikany damytugha baylanysty. Malayziya dәl osy eki maqsatty ýilestire bilgen memleketterding biri. Sondyqtan onyng tәjiriybesin jan-jaqty zertteu jәne tiyimdi tústaryn elimizding jaghdayyna beyimdep qoldanu Qazaqstannyng túraqty damuyna, últtyq birligining nyghangyna jәne halyqtyng әl-auqatynyng artuyna yqpal eteri sózsiz.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz