«Salyqty tym kóbeytip jiberseng adamdar az óndiredi  - búl qarapayym aqiqat»

Ronalid Reygan

Ekonomikadan habarym shamaly...

Biraq AQSh-tyng 40-preziydenti Ronalid Reygannyng 1989 jylghy 11 qantardaghy halyqqa arnalghan qoshtasu ýndeuin oqyp, bizding ýkimet qosymsha qún salyghyn ósirip, ýlken qatelik jiberdi-au dep otyrmyn.

R. REYGAN:

Amerikalyq otandastarym!

Búl – Sopaqsha kabiynetten sizderge jasap otyrghan 34-shi әri songhy ýndeuim. Biz segiz jyldy birge ótkizdik, endi kóp úzamay men ketemin. Biraq soghan deyin, kópten beri kókeyimde jýrgen keybir oilarmen bóliskim keledi.

Sizderding Preziydentteriniz bolu men ýshin zor mәrtebe boldy. Songhy birneshe aptada kópshiliginiz alghys hat joldadynyzdar, biraq men de sol alghysty ózderinizge aitqym keledi.

Nensy ekeumizge sizderge qyzmet etu mýmkindigin bergenderiniz ýshin shyn jýrekten rizamyz.

Preziydenttik qyzmetting bir ereksheligi – adam әrdayym sәl alysta jýrgendey kýy keshedi. Kóbine ózing basqarmaytyn kólikte qatty jyldamdyqpen ótip bara jatyp, adamdardy qara әinekting ar jaghynan kóresin.

Balasyn kóterip túrghan ata-analardy kesh bayqap, jauap qaytara almay qalghan sәlemdi kóresin. Sonday sәtterde talay ret kólikti toqtatyp, әinekten qol sozyp, baylanys ornatqym kelgen. Bәlkim, býgin keshke sonyng bir parasyn orynday alatyn shygharmyn.

Kóp adam mening ketuge qalay qaraytynymdy súraydy. Shyndyq mynada: «qoshtasu – tәtti mún». Tәttisi – Kaliforniya, rancho jәne erkindik. Al múny – qoshtasu men osy tamasha oryndy tastap ketu.

Búl kabiynetten dәlizben ótip, baspaldaqpen joghary kóterilseniz, preziydent otbasy túratyn bólikke barasyz. Sol jaqta men erekshe jaqsy kóretin birneshe tereze bar. Tanerteng sol terezeden Aq ýy aulasy, Vashington monumenti, odan әri Últtyq alleya men Djefferson memorialy kórinedi. Al aua rayy ashyq kýnderi memorialdyng ar jaghynan Potomak ózeni men Virdjiniya jaghalauy da kózge shalynady.

Bireu búl kórinisti kezinde Linkolin Bull-Ran shayqasynan keyin kóterilgen týtindi kórgende tamashalaghan degen. Al men qarapayym kórinisterdi kóremin.

Jaghalaudaghy shóp, zymyraghan kólikter, keyde ózenmen jýzip ótken jelkendi qayyq.

Sol terezege qarap túryp, songhy segiz jyl turaly kóp oilandym. Kóz aldyma qayta-qayta tenizge qatysty bir beyne keledi.

Búl – ýlken keme, bosqyndar men bir tenizshi jayly shaghyn oqigha.

Sekseninshi jyldardyng basynda, qayyqtaghy bosqyndar legi kýsheygen shaqta, «Miduey» әue tasymaldaushy kemesinde qyzmet etken bir tenizshi Ontýstik Qytay tenizinde patrulide jýrgen. Ol da kóptegen amerikalyq әskery qyzmetshiler siyaqty jas, zerek әri bayqaghysh edi. Olar kókjiyekten aghys alyp bara jatqan shaghyn qayyqty kóredi. Ishinde Amerikagha jetudi ýmit etken Ýndiqytay bosqyndary bolghan. «Miduey» olardy qútqaru ýshin shaghyn qayyq jiberedi. Dauyldy suda kele jatqan bosqyndardyng biri palubada túrghan tenizshini kórip, ornynan túryp «Sәlem, amerikalyq tenizshi! Sәlem, erkindik adamy!» - dep, aighaylaydy.

Kishkentay sәt, biraq maghynasy zor. Búl oqighany hat arqyly jetkizgen tenizshi ony úmyta almaghan. Men de úmyta almadym.

Sebebi 1980-jyldary amerikalyq bolu dәl osynday edi. Biz qaytadan erkindik jaghynda túrdyq. Árdayym solay bolghanymyz ras, biraq songhy jyldary әlem de, ózimiz de erkindikting mәnin qayta ashtyq.

Búl onjyldyq onay bolghan joq, biz talay dauyldy birge ótkerdik. Aqyrynda, birge maqsatqa jettik.

Grenadadan bastap Vashington men Mәskeudegi sammitterge deyin, 1981–1982 jyldardaghy resessiyadan 1982 jyldyng sonynda bastalghan әri әli jalghasyp kele jatqan ekonomikalyq órleuge deyin – biz jaghdaydy jaqsy jaqqa ózgerttik.

Men ýshin eng ýlken eki jetistik bar. Birinshisi – ekonomikalyq qalpyna kelu - amerikalyqtar 19 million jana júmys ornyn qúrdy.

Ekinshisi – últtyq ruhtyng qayta jandanuy. Amerika әlemde qaytadan qúrmetke ie bolyp, kóshbasshy retinde qarastyryla bastady.

1981 jyly Kanadada ótken alghashqy iri ekonomikalyq sammiytim esimde. Damyghan jeti elding basshylary jinalghan resmy keshki as edi.

Men jana kelgen oqushyday otyryp, bәrining birin-biri atymen «Fransua», «Helimut» dep ataytynyn kórdim.

Bir sәtte men de «Mening atym – Ron», – dedim.

Sol jyly biz ekonomikany kóteru ýshin salyqty azaytyp, retteudi jenildetip, shyghyndardy qysqarttyq. Kóp úzamay qalpyna kelu bastaldy.

Eki jyldan song taghy bir sammit ótti. Bir sәt bәri maghan qarap qalghanday boldy. Sonda bireui «Amerikalyq ghajayyp turaly aityp berinizshi», – dedi.

1980 jyly men preziydenttikke týskende, kóptegen sarapshylar bizding sayasat apatqa әkeledi dedi. Al shyn mәninde, olar «radikal» degen nәrse – «dúrys» bolyp shyqty, al «qauipti» degeni – «asa qajet» edi.

Meni «Úly kommunikator» dep atady. Biraq men ýshin mәsele sózde emes, mazmúnda edi. Men úly oilardy jetkizdim, al olar mening emes, úly últtyng jýreginen shyqty.

Múny «Reygan revolusiyasy» dedi. Al men ýshin búl – óz qúndylyqtarymyzdy qayta ashu edi.

Salyqty tym kóbeytip jiberseng adamdar az óndiredi – búl qarapayym aqiqat.

Biz salyqty tómendettik, ekonomika gýldendi. Búl sayasat beybit kezendegi eng úzaq ekonomikalyq órleuge әkeldi.

Otbasylardyng tabysy artty, kedeylik azaydy, kәsipkerlik damydy, jana tehnologiyalar serpin aldy.

Beybitshilikti saqtau ýshin kýshti bolu kerek ekenin de týsindik. Biz qorghanysty nyghayttyq, al qazir yadrolyq qaru azayyp keledi, aimaqtyq qaqtyghystar basylyp jatyr. Kenes Odaghy Aughanstannan shyghyp jatyr, Vietnam Kambodjadan әskerin әketuge dayyn, Kubanyng 50 myng әskeri Angoladan qaytatyn boldy.

Basty sabaq – biz úly últpyz, sondyqtan mәselelerimiz de kýrdeli. Biraq óz qaghidalarymyzgha sensek, bolashaq bizdiki. Biz últty ózgertemiz dep bastap edik, aqyrynda әlemdi ózgerttik.

Býkil әlemde elder erkin naryq pen sóz bostandyghyna bet búruda. Demokratiya – moralidyq qana emes, praktikalyq jýie ekenin týsindi.

Men sayasatqa kezdeysoq keldim. Biraq alghan iygiliging ýshin jauap beru kerek degen senimmen keldim. Men ýkimet shektelmese, adam erkin bolmaytynyn eske salghym keldi.

Kommunizm – erkindikting eng az týri. Biz Kenes Odaghymen qarym-qatynasty ispen, uәdemen emes, әreketpen qúrdyq. Gorbachev reformalar jasap, tútqyndardy bosatty. Biraq saqtyq qajet.

Mening ókinishim bar – budjet tapshylyghy. Degenmen, barlyq jenisti sizdermen birge jendik. Endi búl isti Bushtyng brigadalary jalghastyruy tiyis.

Sonynda bir eskertu aitqym keledi.

Patriotizm oimen, bilimmen bekimese, úzaqqa barmaydy.

Biz balalarymyzgha Amerikanyng ne ekenin ýiretuimiz kerek.

Erkindik – nәzik, ony qorghau kerek.

Amerikadaghy barlyq úly ózgeris as ýstelinen bastalady. Ángime otbasynda bastaluy tiyis.

Men ómir boyy «tóbedegi jarqyraghan qala» turaly aittym. Ol – erkindikke úmtylghandar ýshin shamshyraq. Býgin ol búrynghydan da berik, qauipsiz, baqytty. Eki ghasyr ótse de, sol kýiinde túr.

Biz óz ýlesimizdi qostyq. Biz uaqytty bosqa ótkizgen joqpyz. Qalany kýsheyttik, erkin ettik, senimdi qoldargha tapsyrdyq.

Qosh bolynyzdar!

Qúday sizderdi jәne Amerika Qúrama Shtattaryn jarylqasyn.

Ómir Shynybekúlynyng paraqshasynan alyndy

Abai.kz