Til tarihy – әrqashan halyqtyn, onyng әleumettik qúrylymy men sayasy biyligining tarihy. Ár dәuirde orys tili shirkeudin, memlekettik burokratiyanyn, әdebiyet pen ghylymnyng tili boldy. Alayda XVIII–XIX ghasyrlarda Resey imperiyasynyng óz ishinde bir paradoks qalyptasty: orys tili ýstem taptyng emes, negizinen basybayly qúldardan túrghan qarapayym halyqtyng tiline ainaldy. Al elitalyq toptar – dvoryandar men bilimdi aqsýiekter – fransuzsha, keyde nemisshe nemese latynsha sóileudi, jazudy jәne oilaudy jón kórdi.

Qalaysha, patshalyq biylik ornaghan imperiyada «halyq tili» qorlanghan әri tәueldi toptyng tiline ainalyp, al elita ony derlik «qarapayym júrttyng jargony» dep sanady? Osy, qúbylysty týsinu ýshin Resey memlekettiligining qalyptasu tarihyna, basybaylylyq jýiesine jәne mәdeny sayasatqa ýnilu qajet.

Basybaylylyq qúqyq jәne әleumettik piramida 

XVIII ghasyrgha qaray Reseyde basybaylylyq instituty týpkilikti ornyqty. Halyqtyng kóp bóligi – sharualar – jerge bekitilip, is jýzinde pomeshikterding menshigine ainaldy. Memleket olardyng tәueldiligin zang jýzinde bekitip qana qoymay, sharualardy imperiya ekonomikasynyng negizgi tiregine ainaldyrdy.

Orys tili, әriyne, auyldyn, sharua dýniyesining negizgi tili boldy. Ol arhaikalyq formalardy, jergilikti dialektilerdi jәne auyz әdebiyeti dәstýrin saqtap qaldy. Alayda Reseyding resmy jәne mәdeny ómirinde búl til teng dәrejege ie bolmady: ol «tómen», «qarapayym halyqtyq» til sanalyp, aqsýiekterding nәzik, sypayy sóileuine qarsy qoyyldy.

Sharualargha biylik jýrgizgen pomeshikterding ózi orys tilin jetik mengere bermeytin. Kóptegen dvoryandar ýshin túrmystyq әri mәdeny túrghydan ana tili fransuz tili edi, keyde nemis tili qoldanyldy. Aqsýiek otbasylarynda sheteldik guvernanttar balalardy sәby kezinen fransuz tilinde tәrbiyelendi. «Oryssha tәrbiyelenu» tómen tektilikting belgisi sanaldy. Osylaysha orys tili tek sharualardyng tili ghana emes, ezilgenderding tiline ainaldy.

Fransuz tili – imperiyalyq aristokratiyanyng tili

I Petr reformalarynan keyin, әsirese II Ekaterina túsynda, reseylik dvoryandar Europagha, eng aldymen Fransiyagha kónil audardy. Mәdeny ýlgi retinde Parij tek kiyim men ónerde ghana emes, tilde de ýlgi kórsetti.

Fransuz tili birneshe qyzmet atqardy: ol «joghary qauymnyn» jәne saraydyng tili boldy; diplomatiyada qoldanyldy; «órkeniyetti» qarym-qatynastyng belgisi sanaldy.

XVIII–XIX ghasyrlardaghy Resey imperiyasynda til is jýzinde eki dengeyge bólindi:

Halyqtyq til – sharualar, qolónershiler, saudagerler sóileytin auyzsha til;

Elitalyq til – dvoryandar sóilep, jazatyn fransuz tili (keyde nemis tili).

Múnday bólinis әleumettik alshaqtyqty kýsheytti. Dvoryandar sharualardy tek ekonomikalyq túrghydan ghana emes, mәdeny jaghynan da ózderinen tómen qoydy. Orys tili olardy «qara tobyrmen» baylanystyrghandyqtan, tómen mәrtebening nyshanyna ainaldy. Búl jaghday basybaylylyq qúqyq Europanyng kóp elderine qaraghanda úzaq saqtalghan Reseyge tәn qúbylys edi. Europada XIX ghasyrgha qaray últtyq tilder mәdeniyet pen ghylymnyng tiline ainalyp ýlgergen bolsa, Reseyde múnday jaghday oryn almady.

Nelikten dvoryandar orys tilin mensinbedi?

Reseyde elitanyng últtyq tilden alshaqtauyna birneshe sebep boldy:

Basybaylylyqtyng úzaq saqtaluy. Sharualar «tiri tauar» kýiinde bolghan kezde, olardyng tili de tәueldi taptyng tili retinde qabyldandy.

Europagha elikteu. Resey aqsýiekteri ózderining «órkeniyettiligin» Fransiyagha elikteu arqyly dәleldeuge tyrysty.

Dvoryan balalaryn tәrbiyeleu jýiesi. Sheteldik guvernyorler fransuz jәne nemis tilderin ýiretip, orys tili tómengi qatargha ysyryldy.

Osylaysha orys tili «basybaylylardyng «krepostnoylardyn» – tili» retinde qalyptasty. Búl onyng kedeyligi nemese shekteuliliginen emes, qoghamdaghy qatang sosloviyelik iyerarhiyagha baylanysty edi. 1861 jyly basybaylylyq joyylghangha deyin orys tili sharualarmen baylanysty til retinde qabyldanyp keldi.

Resey imperiyasynda orys tili shynymen de «basybayly qúldardyng tili» mәrtebesine ie boldy. Sharualar halyqtyng kóp bóligin qúraghan әleumettik qúrylymnan tuyndady. Dvoryandar tómengi taptan sanaly týrde alshaqtap, fransuz tilin elitarlyqtyng simvoly retinde qabyldady.

Beysegazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz