Poeziyadaghy «kýngirttik» arnayy әdeby teoriya bolyp qalyptaspasa da, jalpy әlem pozziyasynda bar qúbylys. Qytay әdebiyetinde búl arnayy aghym dәrejesine kóterilgen. Búl turaly aldynghy bir maqalamyzda aitqanbyz. Al, Qazaq poeziyasynda songhy kezende “kómeski”, “týsiniksiz”, “búldyr” dep baghalanatyn ólenderge qatysty pikirtalas kýsheyip keledi. Búl pikirtalas tek jeke shygharmalar tóniregindegi talgham qayshylyghy emes, ol — poeziyanyng tabighaty, onyng qyzmeti men qabyldanu tәsili turaly tereng dýniyetanymdyq aiyrmashylyqtyng kórinisi. Qazirgi oqyrmannyng edәuir bóligi poeziyanyng ashyq, útqyr, birden qabyldanatyn formasyna beyim. Mәselen: sahanalarda, toy – dumandarda, basqosularda, әsirese, aqyndar aitysy kezinde óleng ashyq, úghynyqty bolmasa, tyndarmangha әseri bolmaydy. Múnday ólender jyldam oqylady, tez әser beredi, oqyrmangha maghynasy birden ashylady. Alayda dәl osy qasiyetterimen qatar, olardyng bir bóligi qayta oilanudy talap etpeydi, oqyrman sanasynda úzaq túraqtamaydy, lezdik әsermen tyndarman toyattaydy, biraq uaqyt óte múnday ólender әserin joghaltyp ta jatady. Búl — poeziyanyng «jenil qabyldanatyn» modelining kýshtiligin kórsetedi. Onyng ýstine búnday ashyq, anqyldaq ólenderdi jazatyn aqyndardyng shoghyry da mol, sol bir ortada ótimdi әri qayta talqylanbaydy.

Al poeziyanyng tabighaty búdan әldeqayda kýrdeli nemese onyng ekinshi jaghy taghy bar. Poeziyany tek әser etetin qúral retinde qaraugha bolmaydy, qayta, ol — oilau formasy, sana qozghalysynyng kórinisi jәne ruhany tәjiriybe kenistigi de bola alady. Osy túrghydan alghanda, «kýngirt ólen» (kómeski, astarly poeziya) mәselesi tek estetikalyq talghamgha qatysty emes. Búl — oqyrmannyng qabyldau mәdeniyeti, poetikalyq oilaudyng dengeyi jәne maghynanyng qalay jasalatyny turaly mәsele. Kýngirt poeziya kóbine «týsiniksizdikpen» shatastyrylyp jatady. Alayda búl ekeui bir úghym emes. Týsiniksizdik — maghynanyng bolmauy nemese әlsizdigi bolsa, kýngirttik — maghynanyng tikeley berilmey, astar arqyly qúryluy. Yaghni, kýngirt poeziyada maghyna joq emes, kerisinshe, ol kópqabatty, ashyq emes, kóptegen maghynalardy boyyna jinaghan jәne oqyrmannyng qatysuy arqyly tolyqtanatyn qúrylymgha iye. Osy erekshelikke baylanysty kýngirt poeziya birden qabyldanbauy da mýmkin, alayda oqyrmangha qayta oqudy talap etedi, oqyrmandy passiv qabyldaushydan belsendi týsindirushige ainaldyrady. Sondyqtan da oghan degen qarsylyq — zandy qúbylys. Búl qarsylyq oidyng damymauynan emes, qabyldau daghdysynyng ózgesheliginen tuyndaydy.

Ádebiyet tarihy kórsetkendey, kez kelgen jana poetikalyq forma alghashynda týsinbeushilikke úshyraytyny belgili. Keyin ghana ol óz ornyn tabady nemese poeziyanyng ishki qúrylymyna sinip ketedi. Búghan Abay jasaghan óleng formalaryn, tipti qazirgi kezge deyin qalyptasyp ýlgirgen, Múhtar Shahanov, Qytay Qazaghyndaghy Omarghazy Aytanúlynyng jәne ózimizding taghy basqa óz óleng stiylin qalyptastyryp ýlgirgen aqyndarymyzdyng óleng formalaryn mysalgha alugha bolady. Osy túrghydan alghanda, kýngirt poeziyanynyng formasy men mazmúnyn syrttan kelgen jasandy qúbylys dep qarastyru — ýstirt tújyrym. Ol Qazaq poeziyasynyng arhetiptik qabattarynda da, jyraulyq dәstýrde de, klassikalyq jәne modernistik poeziyalarynda da әrtýrli dengeyde kórinis tapqan ishki poetikalyq mýmkindikting jalghasy.

Búl maqalada biz kýngirt poeziyany kezdeysoq qúbylys emes, syrtqy әserding nәtiyjesi de emes, kerisinshe, belgili aghym retinde qalyptaspasa da, Qazaq poeziyasynyng ishki damu logikasynan tuyndaytyn zandy kórkemdik qúbylys retinde qarastyramyz. Yaghni, búl zertteuding negizgi maqsaty — kýngirttikti teristeu nemese aqtau emes, ony poeziya evolusiyasynyng bir kezeni, poetikalyq oilaudyng kýrdelenu formasy retinde ghylymy túrghydan týsindiru.

Endeshe biz negizgi bólimderge dendeu ýshin, aldymen kýngirt poeziyanyng úghymy men tabighatyna bir toqtalyp óteyik.

Kýngirt poeziya — maghynany tikeley jetkizuden góri, ony ishara, simvol, astar arqyly bildiretin poetikalyq tәsil. Bizding tilimizge búl úghymdy beyneleytin arnauly tirkes bar bolsa da, audarmanyng tike nemese boljamdy beyneleuleri arqyly ony: «túmandy poeziya», «búldyr ólen», «kómeski ólen», «kýngirt ólen» t.b. atap jýr. Al biz úghymnyng jәne tilding ynghayyna qaray «kýngirt poeziya» nemese «kýngirt ólen» degen tirkeste qalamyz. Búl poetikanyng negizinde tilding habar jetkizushi qyzmetinen góri, onyng maghyna tudyrushy, kenistik qalyptastyrushy tabighaty algha shyghady. Kýngirt poeziyada bir ghana maghyna bolmaydy, óleng birneshe dengeyde oqylady, obrazdar naqty emes, kómeski kýide beriledi, aqynnyng subektivti «meni» belsendi kórinedi, oqyrman dayyn maghynany qabyldamaydy, qayta ony qalyptastyru prosesine qatysady. Yaghni, múnday poeziyada óleng — dayyn ónim emes, oqyrman men mәtinning ózara әreketi arqyly jýzege asatyn prosess. Búl jerde bir ólendi әr oqyrman әrtýrli dengeyde, әrtýrli baghytta týsinetin, bir oilau tetigine shoghyrlana almaytyndyghyn da eskergen jón.

Biz oqyrmandardyng kýngirt ólenderdi oqyghanda, «týsiniksiz» deytin qol silteuge tap bolamyz. Isjýzinde kýngirttik pen týsiniksizdik eki nәrse, oghan manyzdy teoriyalyq týzetu jasasaq: kýngirttik — týsiniksizdik emes. Kýngirttik – maghynanyng jasyryn, astarly berilui, qúrylymnyng kýrdeliligi, kópqabatty ishara jýiesi bolyp esepteledi. Al týsiniksizdik bolsa, maghynanyng әlsizdigi, qúrylym men maghynanyng ózara baylanyssyzdyghy, poeziyalyq kórkemdik jýiening bolmauy. Bir sózben aitqanda, kýngirttik degenimiz úiymdasqan terendik, al týsiniksizdik - úiymdaspaghan kómeskilik. Poeziyadaghy «kýngirttik», «astarlylyq» jәne «týsiniksizdik» úghymdaryn naqty ajyratqan dúrys. Qatar qoyyp salystyryp kóreyik: Astarlylyqtyng maghynasy jasyryn bolady, biraq onda belgili menzeu bar, belgili oigha baghyttalghan. Oqyrman ýnilse, ony asha alady. Mysal, Abay Qúnanbayúly ólenderindegi: moralidyq, filosofiyalyq isharalar ashyq aitylmasa da, týsinikti jýiege iye. Kýngirttiktegi maghyna kópqabatty, qatparly bolyp keledi, birden ashyla bermeydi. Oqyrman ony әr oqyghan sayyn janasha týsinedi jәne barghan sayyn nysanagha jaqyndaydy. Mysal, Maghjan Júmabaev poeziyasynda: “týn”, “jel”, “alys” siyaqty obrazdar naqty bir maghynamen shektelmeydi, әr ortada, әr kezende basqasha mәn alyp otyrady, olardy ruhany kýiding simvoldary retinde әr óleninde әr dengeyde týsinemiz. Týsiniksizdik — maghynalyq jýiening әlsizdigi nemese joqtyghy. Onday ólenderde mәndi beyneley almaytyn «bóten sózder» qabattasyp jýredi. Óleng birneshe ret oqylsa da, olardyng eshqanday ishki baylanysyn taba almaysyz. Múnday jaghdayda obraz kezdeysoq daghdarysqa qalyp, ólendegi formalyq qúrylym әlsirep, oqyrman baghdarsyz qalady. Búny poeziyanyng kýrdeliligi emes, kórkemdik jaqtaghy kemshiligi degen dúrys.

Kýngirt poeziyanyng ishki tabighatyna kelsek, ol oqyrmandy shatastyryp poeziyada bylyq jasau emes. Kerisinshe, ol ishki qúrylymy kýrdeli, kóp dengeyli maghyna qamtyghan, beyneleri jandy poetikalyq jýie. Múnda logika ólenning syrtqy qabatynan kórinbeydi, baylanys ishki qabatyna jasyrylghan bolady, biraq tike emes, ol oy baylanystary (assosiatiyv) arqyly anyqtalady. Sondyqtan shynayy kýngirt poeziyany týsinu ýshin tek oqyp qana qoi jetkilikti emes, oghan ishtep qatysu jәne interpretasiya (týsinderme) jasau qajet. Biz aqyn Omarghazy Aytanúlynyn: «Syzyqtar», «Shenberler», «Azyraq jaz», «Tәbighattyng shyndyghy», «Eles», «Kólenke» t.b. biraz ólenderinen kýngirttik, bir oqyp qana týsine qoymaytyn búldyr, kómeski jelini bayqaymyz. Mysaly, «Syzyqtar» ólenin oqysaq:

«Bolsam eger jer men kókting shekara syzyghy,

Qúday men mening aramda bir syzyq bar.

Eki qatyn ghana emes kórshi otyrghan,

Patshalar men patshalardy da soghystyratyn

Osy syzyqtar.

 

Kim eken alghash sharbaq toqyp,

Qorghan soqqan bosaghasyn myqty etip?

Adamzat, sen damydyng osy syzyqtarmen,

Osy syzyqtarmen jýr jәne qadiring ketip.

 

Óshirgim-aq keledi,

Amal qansha, qolym barmaydy, biraq,

Jatady sonda kóz aldymda

Úzyn-úzyn ýyli topyraq.

 

Ósh te emespin syzyqtargha,

Qorqamyn sonda da

Kim biledi,

Jýrmese kórim ghoy

Osy syzyqtar ózi óshtikti kóbeytip,

Qúdiretim jetpeydi, qúdiretim jetse eger

Syzar edim dәl sonday bir ýlken syzyqty

Qúday túrghan jerge deyin keneytip». («Qústar Qayghysy», «Er Jәnibek» halqaralyq qory, 2017) Ádette qara ólenge boy ýiretken oqyrmannyng ólendegi qúrylymgha kýngirt oiyn eskermegende, ólenning oiyna birden dendep kete almaytyny belgili. Sirә, syzyq neni bildiredi? Bastapta qatyndardy, patshalardy bir-birimen qyrqystyratyn syzyq qanday syzyq dep oy jýgirte kelip, ekinshi shumaqqa kelgende qorghanys syzyghy ekenin angharasyn. Avtor ony óshirgisi keledi, tipti, qúdaydyng qasyna deyin keneytkisi keledi, búl onyng tatulyqqa, beybitshilikke shaqyrghany. Endeshe búl syzyq ghasyrlar boyy ary keneytip, beri taraytyp syzghan, talay qantógisting ólshemi bolghan shegara syzyghy. Alayda, aqyn búl shegara syzyghy dep aitpaydy da, tek kýngirt ishara jasaydy. Oqyrman ólendegi әrbir detaldargha oy jýgirtip, taldau jasau arqyly búny angharady. Eger búl ólendi avtor «syzyqtar» shekara syzyghy dep badyrayta aita berse, oqyrman ony bir jol oqumen aqyrlastyryp, qayta ainalyp soqpaydy, óitkeni «shekara syzyghyna» olar qanyq.

Kýngirt poeziyagha qatysty kózqarastar Qazaq әdebiyetinde kýrdeli bolmasa da, kýngirttikti aghym retinde qarastyryp zerttegen últtarda, onan qalsa ony ózine sindirip alghan aghymdarda aluan týrli pikirtalastar bolyp jatady. Ol әriyne, teristeu men jaqtau. Teristeushiler kýngirt poeziyany týsiniksiz, jasandy, oiy jetilmegen qúbylys retinde qaraydy. Olar kýngirt ólendi “túmandaghy gýl” emes, “gýlsiz túman” nemese formasy bolghanmen, mazmúny әlsiz, shym-shytyryq, oqyrmangha tike oy bere almaytyn óleng dep qaraydy. Al aqtaushy baghyttaghylar barlyq týsiniksiz ólender kýngirt óleng emes, kýngirttik oqyrmangha oy tudyratyn estetikalyq sapa. Kýngirttik poeziyadaghy súlulyq tudyratyn erekshe forma dep esepteydi. Sonymen birge osy aralyqty terminge kýmәn keltirushiler de bar. Búl baghyttaghylar “kýngirt poeziya” úghymynyng ózin dau tudyrushy qataryna jatqyzady. Olardyng kózqarasynsha kýngirttik, astarlylyq jәne týsiniksizdik aralasyp ketedi de, bir oqyrmangha týsinikti nәrse, ekinshisine kómeski bolyp kórinedi, sonymen termin aryqaray jana izdenister jasaugha shekteu jasaydy dep esepteydi. Sondyqtan búl baghyttaghylar: «izdenis poeziyasy», «innovasiyalyq poeziya» jәne «jastar poeziyasy» siyaqty ataulardy úsynady. Osy pikirtalastardyng ózi kýngirt poeziya — jay stili emes, әdeby sananyng kýrdelenuining kórinisi deytin bir manyzdy týiindi kórsetetin siyaqty. Mәselen, janaghy «Syzyqtar» óleninen búny aiqyn kóre alamyz. Ol tilding mýmkindigin keneyip oqyrman oiyn birneshe túspalgha apara alatyn rólin kórsetip túr, maghynany kópqabatty ete aldy jәne oqyrmandy belsendi týrde ólenge taldau jasaytyn subektke ainaldyrdy.

Jinaqtay aitqanda, kýngirt poeziyany týsiniksizdikpen shatastyryp, túsaulap qoigha da bolmaydy, tolyq joqqa shygharu da ýstirt bolar edi. Al bәrin qayyryp qoyyp, absoluttendirip jiberu birjaqtylyq tudyrady. Negizi, kýngirt poeziyanyng nysanasy maghynany jasyryp qalu emes, qayta poeziyany kýrdelendirip, izdenis jolyndaghy tereng qúrylymgha ainaldyru.

Kýngirttik Qazaq poeziyasynda keyin payda bolghan tәsil emes, ejelden bar, poetikalyq sanasynyng bastapqy qúrylymdarynyng biri, astarlay aitudyng bir úshy da sonda jatyr. Ol syrttan engen jasandy qúbylys emes. Qytaydyng әigili aqyny Ay Ching «Kýngirt ólenge toqtalghanda» atty maqalasynda: «Álemde búlynghyr nәrseler ómir sýredi, anyq kórine bermeytin de, adamnyng týsinip jetui qiyn jayttar da az emes. Osylaysha búlynghyr poeziya payda boldy», «kýngirt poeziya әdeby qúbylys, tanghalarlyq nәrse emes, oghan qarsy túrudyng da mәni joq» deydi. (Qytayda shyghatyn «Ádeby habarlar» gazetining 1981 jylghy 12 mamyr kýngi sany) Kýngirt poeziyanyng poetikalyq alghysharttary últtyq sóz ónerining tereng qabattarynda — mifologiyalyq oilau jýiesinde, jyraulyq dәstýrde jәne klassikalyq poeziyada bar. Búl qúbylysty týsinu ýshin ony tarihy kezender arqyly emes, oilau formasynyng evolusiyasy arqyly qarastyru qajet.

Jyraular poeziyasy Qazaq poeziyasyndaghy kýngirttikting eng alghashqy, arhetiptik formasynyng biri esepteledi. Búl kezendegi poeziya naqty suretteuden góri, ishara, simvol, jalpylama beyneler arqyly sóileydi. Mәselen, Búqar jyraudyng «Kerey qayda barasyn» degen óleninde:

«Ua, sen tanymay ketip baramysyn?

Men Arghyn degen aryspyn,

Azuy kere qaryspyn.

Sen búzau terisi shónshiksin,

Men ógiz terisi talyspyn», - degen joldar bar. (Nyghmet Mynjany qúrastyrghan «Qazaq jyraularynyng jyrlary» 206 bet, Ýrimji, Shynjang halyq baspasy, 1987). Jyrau múnda «Kerey shónshik», «Arghyn talys» degendi menzemeydi, qayta rulardyng kýsh-quatyn aityp, kónbeseng zorlyq kórsetemin degendi menzeydi. Tike aitpaydy, oiyn isharalap, eles bere jetkizedi, al sol kezding adamdary sol bir zattargha qanyq bolghandyqtan, búl menzeudi ainytpay týsinedi. Mine kórip otyrsyzdar, jyraular sózinde maghyna tikeley berilmeydi, ol túspal arqyly, astar arqyly jәne kollektivtik tәjiriybeni bildiretin simvoldar arqyly jetkiziledi. Jәne bir mysal:

«Qúiryghy joq, jaly joq,

Qúlan qaytyp kýn kórer.

Ayaghy joq, qoly joq

Jylan qaytyp kýn kórer!?

Shybyn shyqsa jaz bolyp,

Tazdar qaytyp kýn kórer;

Jalanayaq balapan

Qazdar qaytyp kýn kórer!?

Kók temir kóseu arqalap

Erim qaytyp kýn kórer;

Qiyr qonyp, shól jaylap

Elim qaytyp kýn kórer!? ( Asan qayghy jyrau, búl da joghardaghy kitaptyng 17 betinde) – óleng ritorikalyq súraular arqyly әr obektting bolmysyn sipattaydy, bylay qaraghanda avtor solardy aitqysy kelgen siyaqty, tyndarmanyn búldyr әlemge aparady. Alayda, әr tirlik tәbighattyng ynghayyna qaray tirligin jalghastyra alatyny siyaqty «ýmitti» menzeydi.

Jyraular ansaghan «jerúiyq» úghymy naqty geografiyalyq kenistik emes, halyqtyng iydeal qogham turaly armany, ruhany ýilesimning modeli. Sol siyaqty «zaman azdy», «el búzyldy» degen tirkester naqty bir tarihy faktini emes, qoghamdyq kýizelistin, qúndylyqtardyng ydyrauynyng simvoldyq formasyn bildiredi. Mysaly, Asan Qayghy jyrlarynda: kenistik naqty emes, uaqyt anyq emes, biraq mazmún tereng filosofiyalyq sipatqa iye. Nemese Búqar jyrau tolghaularynda, hangha aitylghan sózder naqty sayasy kenes siyaqty kóringenimen, olardyng astarynda tútas dәuirding moralidyq modeli jatyr. Demek, jyraular poeziyasyndaghy kýngirttik týsiniksizdik emes, arhetiptik jalpylau formasy. Búl jerde poeziya naqtyny emes, mәndi, zandylyqty jәne bolmysty beyneleydi.

Abay Qúnanbayúly poeziyasynda kýngirttik jana dengeyge kóteriledi. Eger jyraularda ol arhetiptik jәne simvoldyq sipatta bolsa, Abayda kýngirttik — intellektualdyq jәne filosofiyalyq qúrylymgha ainalady. Abay poeziyasynda sózder ózining bastapqy maghynasynan ajyrap, konseptualdyq kategoriyalargha ainalady. Mәselen, onyng «Áuelde bir suyq múz – aqyl zerek» degen óleninde: «jýrek» emosiya ghana emes, ruhany ortalyq, «aqyl» logika ghana emes, tanym prinsiypi, «qayrat» әreket emes, erik kýshi. «Áuelde bir suyq múz – aqyl zerek» degende Abay aqyldy osy songhy maghanasynda alghan. Filosofiyalyq túrghydan kelip oy men sezimdi bir-birine qarama-qarsy maghanasyndaghy eki úghym dep qaraghan Abay «suyq aqyl» men «ystyq jýrek» (ystyq sezim) bir-birin tolyqtyrady dep sanaydy. Osy ekeuine qayrat, jiger qosylsa, adamnyng qasiyeti kemeline keledi dep esepteydi.

«Aqyl, qayrat, jýrekti birdey ústa,

Sonda tolyq bolasyng elden bólek». (Zaky Ahmetov, «Abay» shygharmalarynyng birinshi tomy, 17 bet, Almaty «Jazushy» baspasy 1995) Ólende aqyn naqty kenes berip túrghan joq, ol adamnyng ishki bolmysyn modeli retinde úsynyp otyr, nemese óleng dayyn maghyna berip túrghan joq, oqyrmannyng týsinuin talap etetin filosofiyalyq qúrylym jasap túr. Taghy bir mysal:

«Sen de bir kirpish dýniyege,

ketigin tap ta, bar qalan» ( Abay, jogharydaghy kitapting 208 betinde) - búl jolda «kirpish» — adam, «dýniye» — qogham, «ketik» — adamnyng orny. Biraq búl maghyna tikeley aitylmaydy, oqyrman ony ózi qúrastyrady. Demek, Abaydaghy kýngirttik abstraksiya arqyly jasalady, oilau prosesin talap etedi, maghynany tereng qúrylymgha ainaldyrady. Búl kýngirttikting intellektualdyq formasy.

Maghjan Júmabaev Qazaq poeziyasyndaghy kýngirttikting eng aiqyn kórinis tapqan kezeni. Onyng poeziyasynda beyne naqtydan alystaydy, logika әlsireydi, emosiya men intuisiya (týisik) algha shyghady. Maghjan poeziyasynda syrtqy shyndyqtan góri, ishki kýi, sezim dinamikasy, ruhany tolqyndar manyzdy. Onyng «Ot», «Payghambar», «Kýnshyghys», «Men jastargha senemin», «Batqan kýn, atqan tannyng jyry», «Tolqyn» jәne «Meni de, ólim, әldiyle» t.b. ólenderin oqysanyz mәtinning menzegeni basqa oy ekenin angharasyz. «Tolqyn» óleninde:

«Tolqynnan tolqyn tuady,

Tolqyndy tolqyn quady.

.........

Móldiretip kóz jasyn,

Jasymen juyp jartasyn,

Sýiip sylq-sylq kýledi.

Jylaghany – kýlgeni,

Kýlgeni – onyng ólgeni,

Jylay, kýle óledi...», (135-136 better, «Maghjan Júmabaev shygharmalary», Almaty «Jazushy» baspasy, 1989). Ólende tolqynnyng ghúmyry aitylghan siyaqty seziledi, is jýzinde ol ómirding «talqysy».

Maghjan «Meni de, ólim, әldiyle» degen óleninde әrtýrli ólimning elesin surettep kóz aldygha әkeledi. Osy arqyly avtor әrbir nәrsening — meyli ol nәzik jas qayyn, maydandaghy jas úlan, shóldegi jolaushy, 15 jasar boyjetken nemese besiktegi pәk nәreste bolsyn — bәribir bir kýni ólim qúshatynyn beyneleydi. Ólendegi ólim — qorqynyshty, ýreyli qúbylys emes, kerisinshe, sharshaghan, qajyghan jandy júbatatyn, әldiylep tynyshtandyratyn «tәtti kýi» retinde kórsetedi. Onyng «Men jastargha senemin» - degen óleni syrttay úran siyaqty kórinedi. Biraq onyng astarynda últtyng bolashaghy, tarihy ýmit, ruhany qayta tuu iydeyasy jatyr. Yaghny mәtin — tek qabat, al negizgi maghyna — astar kenistiginde. Maghjannyng ólenderinen «ot», «qaranghylyq», «kýnshyghys», «kýnbatys», «atqan tan», «batqan kýn», «týn», «jel» jәne «alys» siyaqty obrazdary naqty tabighat qúbylysy emes, ishki kýiding simvoldary. Búl obrazdar bir maghynamen shektelmeydi, әr oqyghanda jana týsinik beredi. Demek, Maghjan poeziyasyndaghy kýngirttik kópmaghynaly, emosiyalyq jәne simvoldyq jýiege ainalady. Búl — kýngirttikting estetikalyq jәne psihologiyalyq formasy.

Jalpy kýngirttikting arhetipteri tek jyraulardyng jyrlary, Abay jәne Maghjandardyng ólenderinen ghana bayqalady degendik emes, sonymen birge, ol Qazaqqa qatysty ejelgi dәuirding әdeby núsqalarynan da jii kezigedi. Biz maqalanyng kólemine qaray onyng barlyghynan mysal almadyq. Jogharydaghy jyraular, Abay jәne Maghjan ólenderi jelisi arqyly teoriyalyq tújyrym jasasaq ta, kýngirttik kezdeysoq qúbylys emes, tarihy sabaqtastyqqa iye, poetikalyq sananyng evolusiyasymen birge damyghan qúbylys ekendigin kóre alamyz. Kenestik jәne býgingi kezenderdi qospaghanda, onyng aldynghy damuy, jyraularda arhetiptik kýngirttik, Abayda intellektualdyq kýngirttik, Maghjanda estetikalyq-psihologiyalyq kýngirttik bolyp sipattalady. Búl evolusiya Qazaq poeziyasyndaghy kýngirttik syrttan engen tәsil emes, Qazaq poeziyasynyng ishki mýmkindigining tabighy damuy ekendigin dәleldeydi. Sondyqtan ony bóten qúbylys dep teristeu qatelik bolyp esepteledi, biraq jana aghym retinde qarastyru da jetkiliksizdik etedi. Týptep kelgende, kýngirttik Qazaq poeziyasynyng tereng qúrylymynda jatqan, arhetipten modernge deyin ýzilmey kele jatqan poetikalyq oilau tәsili bolyp tabylady.

Mine biz maqalanyng osy túsyna kelgende oqyrmannyn, endeshe, Qazaq poeziyasynda kýngirt óleng nege aghymgha ainala almady? degen súrauyna tap bolatynymyz belgili. Biz búl súraugha jauap beruden búryn, aldymen әlem poeziyasyndaghy kýngirttik turaly az ayal jasaghanymyz dúrys bolar. IYә, әlem әdebiyetinde de «kýngirt poeziya» qúbylysy boldy. Biraq manyzdysy — ol barlyq jerde dәl Qytaydaghyday «kýngirt poeziya» degen jeke ataumen qalyptasqan joq. Kóp jaghdayda onyng rólin basqa әdeby aghymdar atqardy. Atap aitqanda, Qytay әdebiyetinde kýngirt poeziya tarihy jaghdaygha baylanysty naqty әdeby qozghalysqa ainalghanymen, batys pen әlem әdebiyetinde kómeskilik, astarlylyq, simvoldyq qúrylym retinde basqa aghymdardyng ishinde damydy nemese kýngirttik әlem poeziyasynda jeke ataudan búryn, poetikalyq oilaudyng belgili bir formasy retinde ómir sýrdi.

Mysaly: HIH ghasyr sonyndaghy Fransuz simvolizmi kýngirt poeziyagha eng jaqyn qúbylys boldy. Sharli Bodler, Stefan Mallarme, Pol Verlen siyaqty simvolist aqyndar ólenderinde maghynany tikeley aitudan bas tartty, simvol arqyly sóiledi, poeziyany «ishara ónerine» ainaldyrdy.

Mallarme: «Poeziyada әrqashan sheshilmeytin bir júmbaq boluy kerek, әdebiyetting maqsaty — zattardyng (qúbylystardyn) ózin atau emes, olardy isharamen sezindiru, búdan basqa maqsaty boluy mýmkin emes». Ol jәne: «Poeziyada til tek astarly (jasyryn) týrde ghana ómir sýre alady. Zattardy baqylaghan kezde, beyneler (iymedjder) sol zattar tudyrghan qiyal-ghajayyp dýniyeden qanat qaghyp kóteriledi, mine, poeziya degenimiz — osy...» deydi. ( Lu Ludyng bas redaktorlyghyndaghy, «Betpe-bet: Tanymal sheteldik aqyndardyng súhbattary men sózderi» kitabi, 8-9 better, Beyjin: Beyjing baspasy, 2003 j.) Búl kýngirt poeziyanyng negizgi prinsipterining birine keledi. Simvolisterding ólenderinde beyne tolyq ashylmaydy, logika ýziledi, jәne sol mezgildegi jaghday, atmosfera maghynadan manyzdy bolady. Mysaly: shyghyp kele jatqan «kýn» ýmittin, «aqqu» jay qús bolmaghandyqtan, ruhany jalghyzdyqtyng simvoly boluy mýmkin. Jalpy әlem әdebiyetindegi kýngirttikting eng ýlken teoriyalyq mektebi simvolizm desek bolady.

Sonymen birge, sananyng kýrdelenuine baylanysty HH ghasyrgha kelgende, modernizmning basqa aghymdary da kýngirt poeziyanyng ýlken kenistigi boldy. T.S.Eliot, Ezra Paund, Rayner Mariya Rilke siyaqty aqyndardyng poeziyasynda mәtinder bólshektenip, uaqyttyng ynghayyna qaray beyneler logikalyq baylanystan ajyray bastaydy, oqyrmandar belsendi týrde poeziyagha týsindirme jasaugha mәjbýr bolady. Mysaly, Eliottyng «IYen dala» poemasy ondaghan mәdeny isharadan, ýzilgen fragmentter (bólshekterden) jәne simvoldardan qúralghan. Ony bir oqumen tolyq týsinu mýmkin emes edi. Búl kýngirttik poeziyanyng әlsizdigi emes, moderndik sananyng kýrdelengendigin kórsetedi.

HH ghasyrdaghy asqynrealizm (Surrealism) poeziyasynda beysanalylyq basymdyq alyp, kýngirttik tipti terendey týsedi. Búl poeziyalarda týs logikasy, beyaqyl (irrasional) beyneler manyzdy ról atqarady. Biz Amerikalyq aqyn Ivor Uintersting (Yvor Winters 1900-1968) «Dәldik» degen myna shaghyn ólenin oqyp kóreyik:

«Birde qúday qaranghydan ýn qatty,

óli dybys tynyshtyqqa shym batty,

qalghyp túryp búryldym

úiqy basyp shógip kettim terendep.

Tynystadym birtindep

týni boyy qanattanghan

oydyng qatty qanqasynda elendep.

 

Óz beynemmen

betpe-bet bop kelgem men.

 

Mening beynem tastar,  oilar jәne tas

shemen dene jatyr ishte jylystap,

aynaldy,

múzday suyq jaymalarda tynystap.

 

Yzghar temirge ilingen,

auasynda mórding izi bilingen», (Óleng «Batystyng asqyn realizm ólenderinen tandamalylar» jinaghynan audarylyp alyndy, 11 bet. Fujyan óner baspasy, 1978) – Ólendegi «dәldik» adamnyng óz bolmysymen, ishki qaranghylyghymen jәne múzday suyq shyndyqpen betpe – bet kelui. Óleng ómirding quanyshy turaly emes, adam bolmysynyng ózgermeytin, «tas siyaqty» suyq әri dәl shyndyghy.

Andre Breton bastaghan asqynrealistter ólenning mindeti anyqtyq emes, sana astyndaghy qozghalysty beru dep eseptedi. Sondyqtan olardyng mәtinderinde maghyna túraqsyz, beyneler qúbylmaly, logika búzylghan siyaqty kórinedi. Búl kýngirttikting psihoanalitikalyq formasy. Ózimizge belgili Aleksandr Blok, Andrey Belyi, Boris Pasternak siyaqty Orys poeziyasy ókilderining ólenderinde de kýngirt obrazdar, mistikalyq atmosfera jәne astarly uaqyt sezimi basym boldy. Mysaly, Bloktyng «Beytanys әiel» ólenindegi shuly qalanyng meyramhanasynda kýn sayyn keshkisin payda bolatyn júmbaq әiel naqty adam emes, dәuirding ruhany simvoly, aqyn qiyalyndaghy iydeal.

Qyzyghy, kýngirttik tek modernizmge ghana tәn emes, shyghys poeziyalarynda da, Japonnyng hayku (Haiku) dәstýrinde de, Parsylyq sopylyq poeziyalarda da jii kezigedi. Mysaly: Omar Hayyam, Hafiz shygharmalanyndaghy «sharap», «súlu», «baq», «týn», «mas bolu» jәne «kýnә» qatarly úghymdar ýnemi tura maghynasynda bola bermeydi. Qytaydyng eski ólenderi men Japonnyng hayku dәstýrindegi ólenderi HH ghasyrdaghy batys modernizm auqymynyng imajizm (oybeyneshildik) aghymyna (Ezra Paund qatarly aqyndargha) yqpal etkenin biz jaqsy bilemiz.

Jalpy, әlem әdebiyetinde «kýngirt poeziya» kóbine jeke ataudan búryn, simvolizm, imajizm, asqynrealizm siyaqty aghymdardyng ishki qasiyeti retinde ómir sýrdi. Odan qalsa, kýngirttik aghymgha qatyssyz әlemde әreket jasaghan týrli poeziyalarda da boldy. Sondyqtan, «kýngirttik» әlem poeziyasynda siyrek qúbylys emes, poeziya kýrdelengen sayyn qayta tuyp otyratyn uniyversaldy estetikalyq zandylyq. Al Qazaq poeziyasyndaghy kýngirttik te kezdeysoq emes, ol syrtqy elikteu de emes, әlemdik poetikalyq evolusiyamen ýndes tabighy qúbylys deuge bolady.

Olay bolsa, Qytay әdebiyetinde búl poeziya nege әdeby aghym dengeyine jetti? Áriyne, búl naqty tarihy jaghdaygha baylanysty. Ádebiyet tarihy kórsetkendey, kez kelgen aghym kezdeysoq payda bolmaydy. Onyng tarihy negizi, iydeyalyq qajettiligi, estetikalyq jýiesi bolady. Mysaly: Romantizm klassisizmning qatang normalaryna qarsy túrudan tudy. Simvolizm adam sanasy kýrdelengen kezde, ony beyneleu qajettiliginen payda boldy. Osy túrghydan alghanda, kýngirt poeziya da kezdeysoq qúbylys emes, belgili bir ruhaniy-tarihy qajettilikting jemisi bolugha tiyis. Mysaly, Qytayda «mәdeniyet tónkerisi» kezinde nemese odan keyin úranshyl tilden sharshau, ruhany jaraqat, ishki kýizelis, túiyqtalu kóp boldy. Sonymen aqyndar, әsirese, jas aqyndar astarly, kómeski jәne simvoldyq ólender jaza bastady. Osylaysha kýngirt poeziyanyng negizi qalanyp, júrt nazaryn ózine búra bastady. Zamanauy adam kópqabatty oilaydy ghoy, oilaghan sayyn sezim de sansaqqa ketip, sana kýrdelenedi. Mine sóitip poeziya jana mazmún, jana poetikalyq forma talap etedi. Ádeby damudyng ishki logikasy boyynsha, búl poeziya uaqytpen birge ózgerip, formalyq evolusiyadan ótti. Olay bolsa, kýngirttik osy evolusiyanyng bir kezeni. Endi búghan syrtqy yqpal men últtyq beyimdeludi qosynyz. Aytalyq kýngirt poeziyagha әlemdik modernizm de әser etti, biraq ol últtyq tilge, mәdeniyetke beyimdelgende ghana ómirsheng bolmay ma? Bylaysha aitqanda, janashyldyq pen últtyq negiz bolghanda ghana túraqty aghym qalyptasady. Jogharyda aitqanymyzday, Qytayda kýngirt poeziya (朦胧诗) naqty tarihy jaghdayda payda boldy, belgili bir buynnyng ortaq tәjiriybesin bildirdi, sóitip, әdeby ortada atauy qalyptasty, teoriyasy jazyldy, ókilderi tanystyryldy. Sonymen ol jeke qúbylys emes, úiymdasqan әdeby qozghalysqa ainaldy.

Endi biz janaghy Qazaq poeziyasynda kýngirt óleng nege derbes aghymgha ainalmady? degen súrauymyzgha jauap berip kóreyik. Kýngirt poeziya Qytay әdebiyetindegidey tútas әdeby aghymgha ainalyp, belgili bir estetikalyq mektep qalyptastyrmasa da, búl Qazaq poeziyasynda kýngirttik mýlde bolmady degendi bildirmeydi. Kerisinshe, Qazaq poeziyasynda kýngirttik ejelden bar poetikalyq qabat retinde ómir sýrdi. Búl turaly biz joghary da, kýngirt óleng tarihi, әleumettik jәne әdeby sebepterge baylanysty úiymdasqan әdeby baghyt dәrejesine kóterile almasa da, onyng jyraular poeziyasy, Abay jәne Maghjan shygharmalarynda ejelden bar ekenin dәleldep, azdap ayaldap óttik. Biraq, aghym dәrejesine kóterile almady. Búl qúbylysty tómendegidey birneshe negizgi faktor arqyly týsindiruge bolady.

Aldymen, Qazaq poeziyasynda kýngirttik belgili bir kezende kenetten payda bolghan joq. Tek jýiesiz, ishki qabat retinde ómir sýrdi. Onyng elementteri biz joghary da aityp ótkendey jyraular poeziyasynda, Abay filosofiyasynda, Maghjan simvolizminde jәne keyingi modernistik izdenisterde (әsirese, 90 jәne 2000 jyldardan keyingi jastarda) әrtýrli formada kórinip otyrdy. Alayda búl qúbylys bir estetikalyq baghdargha birige almady, poeziya bylay boluy kerek degen ortaq poetikalyq ústanym nemese maniyfest (jarnama) jasay almady, sondyqtan, arnayy әdeby mektep qalyptastyrmady. Mysaly, jyraulardaghy isharaly sóileu, tek ómir qortyndysy, baghdargha menzeu siyaqty tarihiy-filosofiyalyq tolghau retinde kórindi. Biraq jeke poetikalyq qalyp retinde tanylghan joq, óitkeni, kóshpeli túrmysta oidy bir núsqagha keltiretin mýmkindik te joq edi. Abay Qúnanbayúly dәuiri de sonday. Abay poeziyasyndaghy filosofiyalyq terendik te kýngirttikting intellektualdyq formasyna jaqyndaghanymen, Abaydyng ózi simvolistik ne kómeski poeziya teoriyasyn qalyptastyrghan joq. Nege deseniz, Qazaqtyng aghartushylyghy endi qalyptasyp jatty jәne Abaysha óleng «tilge jenil, jýrekke jyly tiyip, tep-tegis, ainalasy júmyr kelui» kerek boldy. Al Maghjan Júmabaev shygharmalarynda beyne túmandanyp, emosiya logikadan basym týsip, simvoldyq jýie kýrdelendi. Biraq Maghjanda da jәne onyng manayyndaghy aqyndarda da ortaq estetika ústanyp, әdeby teoriyalyq baghdar jasap, tútastanghan ortaq top jasay alghan joq.

Odan keyin, Qazaq poeziyasynda kýngirt aghymnyng qalyptaspauyna eng ýlken әser etken faktorlardyng biri — kenestik әdeby sayasat. Kenes dәuirinde әdebiyetke basa mәn berildi. Óitkeni әdebiyet kenes iydealogiyasyn qalyptastyrudyng tamasha mýmkindigi edi. Alayda iydeyalyq baqylauda boldy, poeziyadan qoghamdyq týsiniktilik talap etildi, shygharmanyng «halyqqa úghynyqty» boluy negizgi shart sanaldy. Sosialistik realizm estetikasy poeziyany qoghamdyq qúral retinde qarastyrdy, simvoldyq kómeskilikten góri, naqty oidy, aiqyn úrandy jәne iydeologiyalyq mazmúndy joghary qoydy. Sóitip, poeziyada astarly oy bolghanymen, ol shekten tys kómeskilenuge mýmkindik ala almady. Salystyra aitsaq, Qytaydaghy «Mәdeniyet tónkerisinen» keyin tughan kýngirt poeziya úzaq uaqyttyq ruhany qysymnan keyingi jarylys edi. Al Qazaq әdebiyetinde de tolyq erkindik bolmady degen kýnning ózinde, kýngirttik tútas buyndyq qarsylyq formasyna ainalatynday әdeby kenistik qalyptaspady. Kerisinshe, týsinikti jazu, iydeyany ashyq jetkizu jәne halyqtyq pafos poeziyanyng ózinde әdeby norma retinde ornyqty.

Jәne biri, Qazaq poeziyasynyng tabighaty tarihy túrghydan, sheshendikke, naqtylyqqa, sonymen birge, oidy tura jetkizuge beyim boldy. Jyraulyq dәstýrden bastap, túrmys qalyptastyrghan tanym negizinde sózding salmaghy, oidyng aiqyndyghy jәne aforistik qúrylym joghary baghalandy. Qazaqtyng dәstýrli óleng mәdeniyetinde de barlyq adam hat sauattyq bolmaghandyqtan, poeziya kóbine tyndalatyn óner boldy. Sondyqtan kóbineky auyzsha poeziyada dybystyq quat, tyndaushygha tez qabyldatu, әri ortagha birden әser ettiru manyzdy qyzmet atqardy. Mine osy erekshelikter keyingi oqyrman psihologiyasyna da әser etti. Sóitip, Qazaq oqyrmany kóbine ashyq, emosiyagha bay, birden úghynylatyn poeziyany qabyldaugha beyimdeldi. Al kýngirt poeziyanyng mazmúny bayau ashylady, keyde qayta oqudy talap etedi, әri oqyrmannan týsinik jasaudy (interpretasiya) súraydy. Búl basym kópshilik oqyrmannyng poetikalyq qabyldau daghdysyna sәikes kele bermedi. Sondyqtan, kýngirt poeziyanyng keng әleumettik oqyrmandyq bazasy qalyptaspady.

Songhy biri, Qazaq әdebiyetinde ólenning kómeskilenui, mazmúnynyng búlynghyr boluy, úghynyqsyz jәne týsiniksiz degen úghym bolghanymen arnauly atau qalyptasyp, ghylymy túrghydan túraqtanbady. 90 jәne 2000 jyldardan keyin әdebiyetimiz Kenestik búghaudan bosap, erkindik ala bastaghannan keyin, poeziyamyzgha búryn burjuaziyalyq әdeby tәsil sanalatyn modernizm aldymen tamtúmdap, keyin dendep kire bastady. Ádebiyettting ardagerler jaghy búdan boy tartqanmen, basym kóp sandy jastar jaghy belsene aralasyp ketti. Bir atap óterligi búl jolghy auqym jyraular dәuiri, Abay jәne Maghjan kezderindegi ústanymdargha úqsamaytyn edi. Óitkeni jastar ózderi modernistik, postmodernistik dep eseptegen búl ólender barynsha subektivtengen, ishki әlemge dendegen ólender edi. Biraq jastardyng izdenisi kýshti bolghanmen, modernizm jәne postmodernizm turaly týsinigi tolyq bolmaghandyqtan qúbylys jýielenbedi, әdeby mektep retinde tanylmady jәne teoriyalyq baza bolyp qalyptaspady. Jastar jaghy bolmasa, jalpy Kenestik kezende qalyptasqan basym kóp sandy oqyrman jaghynan qúptalmady. Osylaysha,  Qazaq poeziyasynda kýngirttik boldy, biraq «kýngirt poeziya» degen tútas әdeby konsepsiya tolyq qalyptasa almady.

Jalpy, Qazaq poeziyasynda kýngirt poeziyanyng aghymgha ainalmauy onyng bolmaghanynan emes, úiymdaspaghanynan. Sondyqtan, kýngirttik tarihy negizi bar, estetikalyq qajettilikten tughan jәne poeziyanyng ishki evolusiyasynda tabighy týrde payda bolghan qúbylys bolghanmen, jalpy oqyrmannyng qúptauynan ótken, teoriyalyq negiz qalaghan jәne ortaq baghytqa úiysqan mektepke ainala almady. Sóitip ol tek Qazaq poeziyasynda poetikalyq oilaudyng tabighy ishki qabaty retinde saqtalyp qaldy.

Kýngirt poeziya әdeby damudyng tәbighy zandylyghy. Kýngirt poeziyany dúrys týsinu ýshin ony jekelegen «erekshe stili» nemese kezdeysoq qúbylys retinde emes, poeziya damuynyng ishki kezeni retinde qarastyru qajet bolady. Óitkeni poeziyanyng tabighaty túraqty emes, ol dәuirge, auqymgha qaray ýnemi qozghalysta, ózgeriste bolatyn kórkemdik jýie. Jalpy alghanda, poeziya damuynyng ishki logikasyn shartty týrde damu jýlgesine qaray ýsh qabatqa nemese kezenge bóluge bolady: tikeleylik, kýrdelenu jәne astarlau. Tikeleylik – aitar oidy eshqanday býkpelemey ashyq aitu. Búl bir jaghynan poeziyanyng bastapqy kezenderin bildirse, endi bir jaghynan býgingi kýnge deyin jalghasyn tauyp keledi. Kýrdelenu – filosofiyalyq terendeu jәne forma jaqtaghy jetilu. Búl kezeng Qazaq әdebiyetinde Abaydan bastau alady desek bolady. Astarlanu – kómeskilenu, simvoldanu, ishki әlemge at basyn búru. Álem әdebiyetinde búl Bodler, Mallerme, Verlin siyaqty aqyndar bastaghan simvolizmnen bastau alsa, Qazaq poeziyasynda Maghjan jәne odan beri qarayghy aqyndardy belgi etedi. Poeziyadaghy múnday damu kezdeysoq emes, kórkem oidyng tabighy evolusiyasy. Adam sanasy damyghan sayyn, onyng oilau jýiesi kýrdelenedi, sezimi kópqabatty bola týsedi, dýniyeni qabyldauy terendeydi. Osyghan sәikes poeziya da, qarapayym bayandaudan kýrdeli beyneleuge, astarly qúrylymgha ótedi. Demek, kýngirttik jasandylyq emes, kýrdelengen sananyng poetikalyq formasy.

Poeziya tek habar beru qúraly emes, ol sezim men oidy kýrdeli formada jetkizu tәsili. Eger poeziya bәrin tikeley aityp, ashyq alangha ainalsa, ol prozagha jaqynday týser edi, tek qisyngha týsken, aqparat beretin publistikalyq shygharmalardan aumay qalar edi. Sondyqtan, astarlylyq, oidy basqa qyrynan jetkizu poeziyanyng tabighy sharty. Al kýngirttik osy astarlylyqtyng terendegen týri bolyp tabylady. Kýngirttik tek Qazaqqa tәn qúbylys emes. Mysaly: simvolizm, imajizm (oybeyneshildik), asqynrealizm (surrealizm) jәne beyneleushildikting (ekspressionizm) bәri, tikeleylikten bas tartu, ishki әlemdi beyneleu arqyly damydy. Búny jalpy alghanda, poeziyanyng uniyversaldy, kóp qabatty damu baghyty dep esepteymiz. Al Qazaq әdebiyeti túrghysynan aitqanda (jogharyda da aittyq), Abay Qúnanbayúly kýrdeliliktin, Maghjan Júmabaev kómeskilikting bastapqy ýlgisi. Búl poeziyadaghy arnayy aghym emes, tabighy ósu joly. Sondyqtan, kýngirt poeziyany tandau emes, kórkem oidyng úzaq sapar barysyndaghy jetilu formasy desek bolady. Bylaysha aitqanda, kýngirttik poeziyanyng auytquy emes, qayta onyng tabighy terendeu prosesi. Ol poeziyany jabyq, oqyrmannan oqshau túiyqqa qamamaydy, kerisinshe ony kópqabatty, oidy jetildiretin maghyna kenistigine ainaldyrady.

Endi biz kýngirt poeziyanyng funksiyalaryna (róline) azdap toqtalayyq. Kýngirt poeziyany tek «týsiniksizdik» dep qabyldau onyng tabighatyn ýstirt týsinu bolar edi. Shyn mәninde, ol poeziyanyng ishki mýmkindigin keneytetin, birneshe dengeyde qyzmet atqaratyn kýrdeli kórkemdik qúbylys. Onyng funksiyalaryn myna tórt dengeyde qarastyrugha bolady: poeziya, aqyn, oqyrman jәne mәdeniyet.

1. Poeiya dengeyindegi funksiyalar

Kýngirt poeziya týrlendiru arqyly poeziyanyng qalyptasqan formalaryn búzady, ony bir izdilikten shygharady. Mysaly: dәstýrli poeziyada oy tikeley berilse, al kýngirt poeziyada oy bólshektenip ólenning ón boyyna sindirelidi jәne ishara arqyly beriledi. Sóitip, poeziya sarnatyp esep berushi emes, ýnemi qozghalystaghy jýiege ainalady. Búnday poeziya toqyraugha úshyramaydy. Osy barysta kýngirt poeziya dәstýrli úiqasqa tәueldi bola bermeydi әri jana formalar tudyryp otyrady, logikalyq baylanystar ýzilip, bólshektengen jana qúrylym jasalady. Mysaly: oidyng ýzik berilui, obrazdardyng kýtpegen auysuy. Búl jana poetikalyq sintaksis qalyptastyrady. Endi bir jaghynan, ashyq poeziyada kәdimgi til naqty, anyq jәne logikalyq bolsa, al kýngirt poeziya sózdi simvolgha ainaldyrady, maghynany kópqabatty etip, tilding shekarasyn keneyte týsedi. Mysaly: «týn» desek, ol jay uaqyt emes, ruhany kýy nemese qoghamdyq ómirding belgisi boluy mýmkin; «jel» delinse, fizikalyq qozghalysty emes, mazasyzdyqty nemese qoghamdyq jaghdaydyng ynghaysyz bir bóligin menzeui mýmkin. Osy arqyly, til tek aqparat beretin qúral emes, poeziyanyng maghyna kenistigine ainalady.

2. Aqyn dengeyindegi funksiyalar

Adam jany әrqashan anyq emes, keyde kýtpegen qayshylyqtargha toly bolady. Kýngirt poeziya osy anyq emes kýidi dәl jetkize alady jәne adamnyng ishki kýrdeliligin ashyp beredi. Mysaly: naqty oy emes, «sezim týiini» beriledi. Búl psihologiyalyq shynayylyqtyng joghary formasy. Búghan qosa, aqyn tek syrtqy әlemdi emes, ishki bolmysty zerttep, ruhany terendikke boylaydy. Múnda kókireginde filosofiyalyq súraqtar tuyndap, bolmysshyldyq (ekzistensialdyq) kýy payda bolady. Sóitip, poeziya oilau qúralyna ainalady. Jәne bir aita keteligi, kýngirt poeziyada aqyn dayyn jauapqa sýienbeydi, ózi de izdenis ýstinde bolady jәne ózin-ózi qazbalap, jaqynnan tany bastaydy. Yaghny óleng dayyn nәtiyje emes, qozghalys barysy, aqynnyng ózimen-ózi syrlasqan ishki dialogy jәne ruhany jaqtan jýrgizgen tәjiriybesi.

3. Oqyrman dengeyindegi funksiyalar

Ashyq poeziya oqyrmangha qanyq, dayyn maghyna beredi, al kýngirt poeziya súraqtar tastaydy. Oqyrmandy oilanugha yntalandyryp, ólenning boyynan maghyna izdeuge mәjbýr etedi. Endi biri, kýngirt óleng bir oqyghanda tolyq ashyla qoymaydy, sonymen oqyrmandy qayta oqugha iytermeleydi. Ár oqyghan sayyn óleng ashylyp, jana maghynalar tuyndaydy. Búl poeziyanyng ómirin úzartudyng bir tetigi. Kýngirt poeziyanyng oqyrmannan belsendilik talap etetini taghy bar. Ol salystyrady, baylanystyrady, oilanady jәne týisdirmeler jasaydy. Nәtiyjesinde oqyrman tútynushy emes, ólenge taldau jasaushygha ainalady. Eng manyzdysy, kýngirt poeziyada maghyna tolyq berilmey, bir bóligi jasyryn qalatyndyqtan, sol bos kenistikti oqyrman ózi toltyrady. Nәtiyjesinde, oqyrman shygharmashylyq subektke, teng avtorgha ainalady.

4. Mәdeny dengeydegi funksiyalar

Ashyq poeziya tez qabyldanady, birden týsinikti bolady, osylaysha tez úmytylady. Kýngirt poeziya birden ashylmaydy, әr dәuirde әr dengeyli mәn alyp, qayta oqylady. Sondyqtan onda uaqytqa tózimdilik bar, úzaq ómir sýredi. Kýngirt poeziyanyng tek sanagha emes, beysanagha әseri tipten kýshti. Mysaly: týs, eles sekildi obrazdar anyq bolmasa da, oqyrmangha әserli kýy beredi. Búny poeziyanyng eng tereng yqpal etu dengeyi deuimizge bolady. Kýngirt poeziya oqu barysynda izdenisine birden naqty jauap bermeydi, súraqtar tuyndatady. Onyng búl ereksheligi abstrakt oilaudy kýsheytedi jәne oqyrmannyng filosofiyalyq payymyn terendetedi. Adam belgili qoghamda jasaydy, týrli mәjbýrlikterge tap kelui mýmkin, bylaysha aitqanda, kýngirt poeziya sonday qoghamdyq qysym kezinde tikeley aitpay oiyn ishara, simvol arqyly jetkize alady. Búny sóz erkindigining jasyryn formasy deuge bolady. Kýngirt poeziya ylghida estetikalyq izdeniste bolady, ol poeziyalyq qalyptasqan normalargha qarsy kelip, әdebiyette «dúrys» dep tanylghan formany búzyp otyrady, búl onyng ruhany tәuelsizdigining kórinisi.

Jogharydaghy birneshe oidy týiindesek, kýngirt poeziyanyng funksiyalary poeziyany janartady, aqyndy terendetedi, oqyrmandy belsendilikke jeteleydi jәne mәdeniyetti bayyta týsedi. Biz búdan kýngirt poeziyanyng әdebiyetting zandylyghyn búzyp, ony qiyrgha salyp, oqyrmandy sendeliske salushy emes, kórkem oidyng kemeldengen, kýrdelengen formasy ekendigin angharamyz. Ol poeziyany tek oqylatyn mәtin emes, oilanatyn, seziletin, birge jasalatyn kenistikke ainaldyrady.

Kýngirt poeziyany dúrys týsinu ýshin ony ashyq (dәstýrli, tikeley) poeziyamen salystyra qarastyru, әriyne, qajet bolady. Jogharydaghy payymdaularymyzdan poeziyanyng tútynushylary bizdi tek kýngirt poeziyany dәripteushi retinde kórip qaluy mýmkin. Alayda biz ashyq poeziyany joqqa shygharyp otyrghamyz joq, ol poeziyanyng negizgi bólegi retinde ómir sýre beredi. Búl eki tәsil bir-birine qarsy da emes, kerisinshe poeziyanyng eki týrli júmys jýrgizu mehanizmi.

Ashyq ólende oy men maghyna kóbine tikeley beriledi. Oqyrman mәtindi oqyghanda negizgi iydeyany birden týsinedi, avtordyng ne aitqysy kelgenin tez qabyldaydy jәne әseri de jyldam tuady. Mysaly, Abay Qúnanbayúlynyn:

«Ghylym tappay maqtanba,

Oryn tappay baptanba,

Qúmarlanyp shattanba,

Oynap bosqa kýluge.

Bes nәrseden qashyq bol,

Bes nәrsege asyq bol

Adam bolam deseniz» - degen joldaryn alsaq, múnda oy aiqyn, bilimge úmtylu, bos maqtannan qashu dәriptelgen. Búl tikeley aitylghan, tәrbiyelik mәni bar, anyq ta, ashyq poeziya. Oqyrmangha eshqanday qosymsha týsinikteme beru qajet emes. Alayda múnday poeziyanyng bir ereksheligi bar, ol tez qabyldanghanymen, kóbine sol dengeyde qalyp qoyady. Óitkeni, maghyna «ashyq» әri tolyq berilgen, oqyrman ony birden iygeredi, qayta qúrastyrugha mindetti emes.

Al kýngirt poeziyada jaghday mýlde ózgeshe. Kýngirt óleng birden ashylmaydy, qayta oqudy talap etedi, jәne maghynasy dayyn kýide berilmeydi. Mysaly, Maghjan Júmabaevtyng «Qaranghy, dauyldy týn» óleni bylay:

«Qaranghy, dauyldy týn sar dalada,

Patshalyq qúrghan ólim ainalada.

Shyraqqa qolymdaghy ot tútattym,

Ýmitpen birazyraq dep: «Jana ma?»

 

Túrsa da qara búlttar kókten tónip,

Soqsa da jel jyndanyp, órshelenip,

Myng shýkir, әlsiz qolda әlsiz shyraq

Jyltyrap janghan bop túr, qalmay sónip.

 

Búiyrsa, shyraq sónbes, úzaq janar,

Jaryghy bolmasa da jan tang qalar.

Sәuleli aspanda altyn, kýmis núrly

Aybyndy Kýn men Aygha dәl parapar.

 

Mensinbes jópshendini kóp manghazdar,

Teng tappay, kekep, múqar sansyz pandar.

Qayrylyp qaramasyn – «qap!» demeymin,

Tabylar shyraqqa kóz salar jandar». («Maghjan Júmabaev shygharmalary» 1 tom, 213 bet, Almaty «Jazushy baspasy 2013) Óleng tek tabighat sureti emes, ishki jandýniyening arpalysy, qara búlt, jel, jalghyzdyq, jantalas, shyraq, ýmit. Biraq ólenning mazmúny naqty aitylmaydy, ol oqyrmannyng qabyldauynda ghana tolyq qalyptasady, qalyptasqanda da әr oqyrman ózinshe qortyndy shygharady. Qytaydyng kýngirt poeziyasynyng negizin qalaushylardyng biri, aqyn Gu Chyng oqyrmandardyng súrauyna jauap bergende bylay degen edi: «Búl jana poeziyanyng (kýngirt poeziyany aitady M.T) basty ereksheligi — bәribir de shynayylyqta. Ol syrtqy dýniyening shynayylyghynan ishki jan dýniyening shynayylyghyna qaray, enjar beyneleuden belsendi jasampazdyqqa qaray úmtylady. Týptep kelgende, búl kýngirttik emes, búl estetikalyq sananyng oyanuy, búghan deyin beymәlim bolyp kelgen keybir salalardyng birtindep aiqyndala bastauy». («Kýngirt poeziyanyng súraq – jauaptary», (Qytayda shyghatyn «Ádebiyet gazeti», 1983 jyldyng 24 nauryz kýngi sany) Jalpy tanym boyynsha da, kýngirt poeziyanyng basty ereksheligi, onda júrt oilaghanday maghyna «jabyq» emes, «ashyq» bolady. Yaghni, әr oqyrman óz tәjiriybesine qaray týsinedi, әr oqylym jana qyr ashady, mәtin bir ghana interpretasiyamen (týsinikteulermen) shektelmeydi. Sondyqtan kýngirt óleng bir oqylmaydy, qayta oqylady, dayyn kýide qabyldanbaydy, oqyrman tarapynan qayta «qúrastyrylady», jyldam әser etpeui mýmkin, biraq úzaq uaqyt sanadan ketpey saqtalady.

Búl jerde eng manyzdy aiyrmashylyq oqyrmannyng róli. Ashyq poeziyada oqyrman qabyldaushy, tyndaushy, tike úghynushy qyzmetin atqarady. Al kýngirt poeziyada oqyrman ólenning mazmúnyn týsindirushi, taldaushy rólinde bolady, tipti aqynmen «teng avtor» dengeyine kóteriledi. Sebebi ólendegi maghynanyng bir bóligi әdeyi ashylmay qaldyrylghan. Sol bos kenistikti oqyrman óz tәjiriybesimen, sezimimen jәne oitolghaghymen toltyrady. Osy túrghydan alghanda kýngirt ólendi oqyrmansyz tolyq bolmaytyn poetikalyq qúrylym desek bolady. Taghy bir manyzdy aiyrmashylyq әser etu sipaty. Ashyq óleng tez әser etedi, ózin sol sәtte-aq oqyrmangha aiparaday etedi jәne dәl әri naqty oy qaldyrady. Kýngirt óleng bayau әser etedi, óleng men oqyrman arasynda úzaq barys saqtalady, biraq oigha tereng sinedi jәne uaqyt óte qayta oralady. Qysqa qayyrsaq, ashyq poeziya bir sәttik aiqyndyq, al kýngirt poeziya úzaqqa sozylatyn oy kenistigi.

Sonymen birge kýngirt poeziyany týsiniksizdikpen shatastyrugha bolmaydy. Eger ólende ishki baylanys joq, beyne kezdeysoq, oy mýlde búltaq, ústatpaytyn kereghar bolsa, onda búl kýngirttik emes, poetikalyq әlsizdik. Naghyz kýngirt poeziyada maghyna bar, biraq jasyryn qúrylym bar, biraq birden kórinbeydi. Qazirgi kýngirt óleng jazyp jýrmin degen key aqyndardyng ólenderinen búl dert ýnemi bayqalyp túrady. Kýngirttik tәbighat zandylyghynan, adamnyng ómirinen, ishki jandýniyesinen jәne estetikalyq qalyptan tys odan-búdan ýzip alynyp, qúrastyrylghan nәrse bolsa, onyng saldary aqynnyng ózin de aldaumen barabar. Qorytyndy, Ashyq jәne kýngirt poeziya — poeziyanyng eki týrli tynysy. Ashyq óleng týsindiredi, baghyt beredi, tez әser etedi. Kýngirt óleng súraq qoyady, oilantady, úzaq ómir sýredi. Eng bastysy kýngirt poeziya maghynasy tolyq berilmegen poeziya emes, maghynasy oqyrmanmen birge jasalatyn poeziya. Sondyqtan, ol poeziyany tek mәtin emes, tiri, ýnemi janaryp otyratyn ruhany kenistikke ainaldyrady.

Qazirgi poeziyadaghy jәne bir, eng kýrdeli әri dauly mәselelerding biri, poetikalyq subekt esepteletin «Men» problemasy. Ásirese kýngirt poeziya tóniregindegi pikirtalastarda búl mәsele aldynghy qatarda deuge bolady. Sebebi búl baghytta poeziyanyng negizgi qyzmeti aqynnyng ishki әlemine, jeke sezimine, tipti ústatpaytyn psihologiyalyq sәtterine aunaytyndyqtan, «men» osy týiinderdi jetkizuding negizgi nysanasyna ainalady. Alayda dәl osy tústa poeziya jeke «Mennin» kórinisi me, әlde qoghamdyq sananyng ýni me? deytin negizgi qayshylyq ta tuyndaydy.

Degenmen poeziyada búl eki týitkildi de joqqa shygharugha kelmeydi, ekeuining de óz dәiegi bar. Kýngirt poeziya aldymen, ishki әlemdi aishyqtaytyn jeke «Men»ning beynesi. Kýngirt poeziyanyng búl ókilderi ýshin «Men» poeziyanyng basty ózegi. Olardyng týsiniginde poeziya syrtqy shyndyqtyng kóshirmesi emes, ishki kýiding kórinisi jәne sana aghynynyng poetikalyq formasy. Búl jerde aqyn qoghamdy tikeley surettemeydi, ony ózining ishki qabyldauy arqyly beredi. Mysaly: Maghjan Júmabaev poeziyasynda «Men» jeke túlgha ghana emes, kýrdeli ruhany әlem. Onyng jalghyzdyq, ansau, ishki kýizelis siyaqty motivteri naqty әleumettik jaghdaydy atamasa da, tereng adamdyq kýidi kórsetedi. Jәne bir mysal retinde Júmyken Nәjimedenovtyng myna ólenin oqiyq, mazmún búzylmau ýshin óleng tolyq alyndy:

«Qara emen edim, jút aldy,

býp-býtin bolam men qaydan?

Syndyrdy bir bútamdy

Atylghan oq torghaygha.

 

Mende bir emen dep qyzyp,

Shayqalar shaghym bir taghy...

Bir bútaghymdy ketti ýzip

ədepsiz jeli arqanyn.

 

Mende bir emen dep ósip,

Barymdy jaydym, bardy aittym.

Týstikting ystyq jeli esip

Japyraghymdy sarghaytty.

 

Japyraghymdy al, alaqash,

Oyynyng jel-kýz, qanbasa.

Atyrau jaghym jalanash,

Alatau jaghym bolmasa.

 

Men de bir emen, janymda

Jel ýzgen japyraq ýrkip jýr.

Siltengen balta tamyrgha

Bútaqtarymdy qyrqyp jýr...». («Ýsh tomdyq shygharmalar jinaghy» 2 tom, 57 bet, Almaty: «Qazyghúrt» baspasy, 2012) Ólendegi «men» qayta-qayta soqqy alu, sharasyzdyq pen jalghyzdyq siyaqty óz basynan ótken taghdyr tauqymetin jәne ishki jan dýniyesining jarasyn aitqysy keledi. Ólendegi «Emen» — taghdyrdyng dauylyna, adamdardyng qiyanaty men ómirding auyr soqqylaryna tótep berip, mýjilip, jaralanyp túrghan myqty, biraq sharshaghan túlghanyng (aqynnyn) simvoly.

Jeke «men»di jaqtaushylar kýngirt ólenning osynday qasiyetterine sýiene otyryp, poeziya kóptegen «Men»derding jiyntyghy, sondyqtan jeke «Mendi» ashu arqyly da qoghamdy kórsetuge bolady dep qaraydy. Múnysy qúptarlyq bolghanmen, keybir jaghdayda jeke «Men» qoghamnan ýzilip, shekten tys subektivtenedi jәne naqty tiregin joghaltyp jatady.

Mәselening endi bir basy bolatyn, realistik baghyt esepteletin qoghamdyq «Men»ge de soghyp óteyik. Búl týrdegi kózqaras, poeziyanyng basty mindeti dәuir ruhyn kórsetu, halyqtyng sezimin jetkizu dep esepteydi. Múnda «Men» jeke túlgha emes, belgili dәuirdi aishyqtaytyn qoghamnyng bir bólshegi retinde kórinui kerek. Mysal: Abay Qúnanbayúly poeziyasynda «Men» jeke emes, qoghamdyq dengeyde sóileydi: «Qalyng elim, qazaghym, qayran júrtym». Búl jerde aqynnyng «Meni» halyqtyng «Meni» men birigip ketken. Yaghni, aqyn — jeke adam emes, halyqtyng ýni. Búl baghyttyng kýshi týsiniktilik, әleumettik terendik jәne tarihy ómirshendik. Biraq әlsiz túsy: Eger búl baghyt shekten tys kýsheyse, poeziya úrangha ainalady, jeke terendik joghalady. Áygili aqyn Múqaghaly Maqataevtyng myna ólenin kóreyik:

«Qabaghy taudyng qatuly,

Qar jaua ma, qaytedi?!

Búlaqtar múngha batuly,

Múz túra ma, qaytedi?!

 

Ay tuypty shalqalap,

Shatynap ayaz bolar ma?!

Tynystay qapty shartarap,

Sharq úryp dauyl soghar ma?!

 

Japsang jap taudy, qyratty,

Jausang jau, aq qar, ýsh apta!

Búiyghyp jatqan búlaqty

Búrqana kelip qúshaqta.

 

Dala, orman tegis ilbipti,

Soqsang sok, dauyl, serpil bir!

Myna bir beyqam tirlikti

Jelpindir, dauyl, jelpindir.

 

Shalqadan tughan Aydy da

Oraq qyp kókke shanshyp qoy.

Jol ashsang múngha, qayghygha

Tirliging onda mansúq qoy». («Amanat» ólender men poemalar jinaghy, 71 bet, Almaty «Atamúra» baspasy, 2002) Búl ólendegi «men» tabighattyng serpe soqqan borany men qatal minezi arqyly beyqam, birsaryndy jәne toqyraugha týsken ómirdi jelpintip, oyatudy menzeydi. Ólende toqyraugha narazylyq bar, «men» silkinis izdep, ruhty oyatyp, tirshilikting mәnin kýrespen dәleldegisi keledi, búny sol aqyn jasaghan real qoghamgha da teluge bolady.

Qazirgi jas aqyndar poeziyasynda nemese «men»inde erkindik bar, formalyq izdenis pen jana til qalyptasqan.  Búl — ong qúbylys. Biraq keybirining ólenderinde oy jýielenbey jatady. «Men» shekten tys jekeshelenip, әleumettik baylanys әlsiz kórinedi. Sóitip jastardyng kýngirt jazylghan ólenderine oqyrmannyng kónili tolmay, syny pikir kóp tuyndaydy. Alayda manyzdysy, jastardy joqqa shygharugha bolmaydy, olardyng izdenisi poeziyagha serpin beredi, arnasyn kenitedi. Sondyqtan, olardyng izdenisin ýzdiksiz qoldap, izdenisin baghdarlap otyrghan dúrys. (Eskertu: Jastar poeziyasy, әsirese, olardyng kýngirt poeziyadaghy izdenisi men «men»i turaly jәne bir maqalamyzda tolyq toqtalatyn bolamyz).

Maqalanyng osy túsyna kelgende, oqyrman bizdi ashyq poeziyany tәrik etip, kýngirt poeziyany dәripteushi retinde tanuy mýmkin. Isjýzinde kýngirt poeziya tútas әlem poeziyasy damuynyng bir ershimi ghana. Onymen tútas poeziyanyng donghalaghy relisten shyghyp ketpeydi. Biraq kýngirt poeziyany qúptamaytyndar da az emes jәne olardyng óz dәriptemeleri de bar. Dese de, kýngirt poeziyagha qarsylyq kezdeysoq nemese tek «týsinbeuden» tuyndaytyn qúbylys emes siyaqty. Ol poeziyany qabyldaudyng әrtýrli mәdeniyeti men daghdysynan tuyndaytyn zandy reaksiya bolsa kerek. Kóptegen oqyrman poeziyadan dayyn maghyna, anyq oi, birden maqsatqa jetkizetin әser kýtedi. Al kýngirt óleng maghynany jasyrady, ony birden ashyp jibermeydi, aqynnyng oiy tez boy kórsetpeydi, oghan oqyrmannyng belsendi qatysuyn talap etedi. Sondyqtan ol: «qiyn», «týsiniksiz», «jat», «mәnsiz», «azap» bolyp kórinedi. Dәl osynday mәselelerden әdeby ortada mynaday pozisiyalar qalyptasuy mýmkin.

(1) Qoldaushy baghyt. Olar kýngirt poeziyany dәuirding talaby dep esepteydi. Búl baghyt ókilderi kýngirt poeziyany tarihy qajettilik, jana estetikalyq kezeng jәne jas úrpaqtyng ishki ýni retinde baghalaydy. Olardyng pikirinshe, poeziya sayasattyng qúralynan bosap, jeke sana men erkin oidyng kenistigine ainaluy kerek. Mysaly: Maghjan Júmabaev poeziyasynda naqty ýgit joq, biraq tereng ishki kýy bar. Onyng týn, jel, ot obrazdary naqty zat emes, ruhany kýiding simvoly. Búl ashyq poeziyadan bas tartu emes, ishki terbelisti, jandýniyeni beyneleytin poeziyagha kóshu. Kýngirt poeziya poeziyanyng erkindikke jetken sәti deydi qoldaushylar.

(2) Synshyl baghyt. Búlardyng oiynsha, kýngirt poeziya әdebiyettegi daghdarystyng belgisi. Búl baghyt kýngirt poeziyagha kýmәnmen qaraydy. Olardyng negizgi uәjderining biri, kýngirt poeziyany kórkemdik emes, «týsiniksizdik» dep bilui. Eger óleng birneshe ret oqylsa da ashylmasa, naqty oy bermese, onda ol kórkemdik jetistik emes. Mysal retinde olar kóbine klassikalyq poeziyany algha tartady. Abay Qúnanbayúly ólenderi týsinikti, biraq teren. Mysaly:

«Sen de bir kirpish dýniyege,

Ketigin tap ta, bar qalan» – múnda oy anyq, biraq filosofiyalyq salmaq ta bar. Osy kezdegi synshylardyng kóbi de, ómirsheng poeziya ashyq, týsinikti poeziya dep qaraydy. Olardyng qarauynsha, kýngirt poeziya jeke sezimge ghana sýienedi, qoghamdyq mazmúndy әlsiretedi әri qoghamnan alshaqtatady. Sondyqtan olar ony «ózin arqau etken poeziya» dep baghalaydy. Synshyl baghyttaghylar jәne «týsinbeseng — dengeying tómen», «jaqsy óleng mindetti týrde qiyn boluy kerek» deytin bir jaqtyly pikirlerdi syltau etip, múny olar әdeby elitarizm, oqyrmandy mensinbeu dep esepteydi. Sonymen birge, olar qazirgi qoghamda uaqyt shekteuli, oqyrman jyldam qabyldaugha ýirengen, sondyqtan, tym kýrdeli poeziya keri shegindiredi, súranysqa say emes dep esepteydi. Alayda búl qarsylyqty tek «dúrys» nemese «búrys» dep qarastyru jetkiliksiz. Shyn mәninde búl oy dengeyining aiyrmasy emes, qabyldau mәdeniyetining aiyrmasy. Ashyq poeziyagha ýirengen oqyrman dayyn maghyna kýtedi. Kýngirt poeziya ony bermeydi, sol ýshin ol jat kórinedi.

(3) Tengerimdi kózqaras. Bizshe eng ónimdi pozisiya osy bolar. Búl eng manyzdy әri ghylymy túrghydan ornyqty baghyt. Búl kózqaras boyynsha, poeziya tolyq ashyq bolmauy kerek, biraq tolyq jabyq ta bolmauy tiyis. Qaghida boyynsha poeziyada astarlylyq bolu kerek, biraq astarlylyq týsiniksizdikting ornyn almaghany jón. Mysaly, biz jogharyda keltirgen Abaydyng jәne Maghjannyng ólenderinen mynalardy angharamyz: Abayda óleng týsinikti, oy salady jәne qoghamdyq astary bar; al Maghjannyng kýngirt degen ólenderinde kómeskilik bolghanmen, óleng qúrylymy berik. Ekeuining ólenderi әrtýrli dengeyde bolsa da, poeziyalyq baghyttarynda úqsastyq bolmasa da,  poeziyanyng formasynan, qúrylymynan, til úshtartuynan jәne estetikalyq talabynan ainyghan joq.

Mynany da eskere ketkenimiz jón siyaqty. Biz qazir dәstýrli poeziyanyng damu shegine shyghyp, endi janasha poeziyalyq izdenisterge den qoya bastadyq dep oilaymyz. Búl jaghyndaghy izdenister 90, 2000 jyldardan bastalghanyn, búl jaghynda jastardyng belsendi bolghanyn maqalanyng aldynghy bólikterinde eskertilgen de edi. Kýngirt poeziya da sol janasha poeziyanyng bir púshpaghy. Janasha poeziya birden qabyldanbauy zandy. Uaqyt óte onyng maghynasy ashylady. Oqyrmandardyng oghan oy bóletinine de senuge bolady. Jas aqyndardyn, ishinara barshyn tartqan aqyndardyng búl turaly izdenisi qúndy qúbylys deuge bolady.

Jinaqtay aitqanda, kýngirt poeziyagha qatysty pikirtalas týsiniktilik pen terendik, dәstýr men janashyldyq jәne oqyrman men avtor arasyndaghy kýrdeli qatynasty kórsetetini anyq. Kýngirt poeziyagha qarsylyq, onyng әlsizdiginen emes, onyng qabyldau tәsilining ózgesheliginen tuyndaghan. Al bizshe, eng dúrys ústanym kýngirt poeziyany ne tolyq joqqa shygharu, ne tolyq dәripteu emes, onyng poeziyadaghy tabighy ornyn tanu.

Kýngirt poeziya — poeziya damuynyng tabighy kezenderining biri bolghanymen, ony absoluttendirip jiberu nemese tek ong qúbylys retinde qarastyru birjaqty kózqaras bolar edi. Obektivti taldau ýshin onyng ishki shekteulerin, kórkemdik mýmkindikterin jәne bolashaqtaghy ornyn qatar qarastyru әriyne qajet.

Aldymen, kýngirt poeziyanyng basty qaupi, onyng tabighy astarlylyqtan, menzeuden shyghyp, jalghan kýrdelilikke ainalu mýmkindigi de bar. Jalghan kýrdelilik. Keybir ólenderde kýrdelilik, mazmúnnan emes, jasandy tәsilderden tuyndaydy. Mysaly: ólenning mazmúnyna qatyssyz kezdeysoq obrazdar tizbegi, baylanyssyz úqsatular men metaforalar jәne logikasy ýzilgen qúrylym. Múnday jaghdayda, kýrdelilik terendik qalyptastyra almaydy, qayta, poetikalyq әlsizdikti jasyratyn, oqyrmandy adastyryp әdeyi basqa soqpaqqa salatyn tәsilge ainalady. Maghynasyz kómeskilik. Kýngirttik pen týsiniksizdik bir nәrse emes ekenin biz joghary da birneshe ret qaytaladyq. Eger ólende ishki baylanys bolmasa, obrazdar әr jaqqa qarap, bir-birimen tolyq sәikespese, oqyrman ólenning oiyn eshqanday «iz» kesip bógeneyley almasa, onda búl estetikalyq kómeskilik emes, maghyna bere almaytyn sóz tizbeginen qúralghan bos kenistik bolar edi. Kýngirt poeziya oqyrmandy belsendi ete alady. Biraq shekten shyqsa, oqyrmandy tolyq yghystyryp jiberedi. Sóitip, óleng tek avtordyng menshiktelip, óz ishinde qalady, oqyrmanmen baylanysyn ýzedi.

Endi biri, kóptegen shekteulerge qaramastan, kýngirt poeziyanyng kórkemdik mýmkindigi óte joghary. Búny biz joghary da jekeley jiktep aitpasaq ta, әr mazmúngha sinirip aittyq. Dese de jekeley pysyqtap aita ketu artyqtyq etpes. Adam sanasy әrqashan anyq emes, keyde tolyqsyp, keyde ýzik-ýzik qalpynda, keyde jymdasyp, keyde qayshylyqty kýide bolady. Kýngirt poeziya dәl osy kýidi bere alady. Búl psihologiyalyq shyndyqtyng kýrdeli formasy. Kýngirt poeziyada, bir obraz birneshe maghyna berui mýmkin. Mysaly: «týn» bir jaghynan uaqytty bildirse, ólendegi oidyng ynghayyna qaray keyde jalghyzdyq, qorqynysh, túiyqtalu siyaqty mәn aluy mýmkin. Qúddy sol siyaqty «jol» iz týsken soqpaq, ómir, taghdyr, izdenis jәne núsqau siyaqty týrli mәnge telinui mýmkin. Osy arqyly óleng bir dengeyde emes, birneshe dengeydegi kóp qabatty mýmkindigi bar maghynada oqylady. Ashyq poeziyada beyne túraqty bolady dedik, al kýngirt poeziyada beyne qozghalysta, ózgermeli kýide bolady.  Zamanauy adamnyng miynda aqparat kóp, oiy bólshektengen, sezimi kýrdeli jәne bir qalypta túrmaydy. Sondyqtan kýngirt poeziya sananyng osy tabighatyna sәikes keledi. Sol sebepti, kýngirt poeziya jastar arasynda súranysqa iye, jana estetikalyq kenistik qalyptastyrudyng tetigi.

Kýngirt poeziya kóbine jas aqyndarmen baylanysty. Jas aqyndar dәuirding shynayy ónimi, izdenis ýstinde jana forma tabugha úmtylady, jalghan pafostan bas tartady. Búl — poeziyanyng damuy ýshin manyzdy. Kýngirt poeziyanyng mýmkindigi ken, biraq tәuekeli de joghary. Ol baqylausyz qalsa poziyany әlsiretui mýmkin, biraq ol ýzdiksiz qozghalysta bolghandyqtan, poeziyany terendete beredi. Sondyqtan kýngirt poeziyany maqsat dep qaramay, poeziyany kýrdelendirudin, bayytudyn, ýzdiksiz izdeniske jeteleytin bir tәsil degen jón.

Qazirgi Qazaq poeziyasyndaghy kýngirttikke qatysty pikirtalas shyn mәninde jeke shygharmalar turaly dau emes, ol — poeziyanyng tabighaty turaly eki týrli estetikalyq kózqarastyng qaqtyghysy. Búl pikirtalas bizdi: Poeziya mindetti týrde týsinikti boluy kerek pe? Kýngirttik (kómeskilik) kórkemdiktegi kemshilik pe, әlde estetikalyq mýmkindik pe? degen súraulargha jeteleydi. Búl jerde mәsele mәtinning ózinde emes, poeziyany qabyldau modelinde jatyr. Manyzdy teoriyalyq tújyrym «týsinu» kategoriyasy. Kýngirt poeziyany taldaudaghy eng manyzdy metodologiyalyq qatelik — «týsinudi» absolutti, birkelki ólshem retinde qarastyru. Alayda teoriyalyq túrghydan, «týsinu» — obektivti emes, subektivti prosess. Ol birneshe faktorgha tәueldi: oqyrmannyng mәdeny dengeyi, estetikalyq tәjiriybesi, simvoldyq oilau qabileti jәne tarihiy-әleumettik jaghdayy. Sondyqtan bir óleng bir oqyrmangha aiqyn kórinui mýmkin, ekinshi oqyrmangha tolyq kómeski boluy mýmkin. Demek, «týsiniksiz» degen bagha — mәtinning sapasy emes, oqyrman men mәtin arasyndaghy qatynastyng dengeyi. Eki kózqarasty salystyrghanda, poeziya turaly eki týrli modeli boy kórsetedi: bireui, poeziyany ashyq baylanys jýiesi dep týsinedi, ekinshisi, poeziyany kópqabatty belgiler jýie dep týsinedi. Janashyldyq pen dәstýrding ýilesimine kelsek, poetikalyq damu ýshin taghy bir manyzdy prinsiyp, janashyldyq últtyq negizden ajyramauy kerek. Búl degenimiz forma janaruy mýmkin, tildik qúrylym kýrdelenui mýmkin, simvoldyq jýie terendeui mýmkin, biraq, últtyq poetikalyq oilau ýzilmeui tiyis, mәdeny jady saqtaluy kerek.

Jalpylay qortyndylasaq, kýngirt óleng Qazaq poeziyasyna syrttan kelgen qúbylys emes. Ol poeziyanyng ishki evolusiyasynda mindetti týrde payda bolatyn terendikting formasy.  Kýngirt poeziya jat emes, jasandy emes, kezdeysoq emes, ol poetikalyq oilaudyng tabighy kýrdelenui. Kýngirt poeziya týsiniksizdik emes, oilaudyng keneni men terendeui. Ol poeziyany jabyq etpeydi, kerisinshe, ony kópmaghynaly kenistikke ainaldyrady, oqyrmandy passiv qabyldaushydan belsendi interpretatorgha ainaldyrady. Qysqasy, Qazaq poeziyasyndaghy kýngirttik әdebiyetting daghdarysy emes, qayta onyng kýrdelenu arqyly kemeldenu barysy.

Myrzaghaly Toqtaubayúly,

aqyn, әdebiyettanushy

Abai.kz